Adhyaya 5

Verse 1

इन्द्रेण पुनर्ब्राह्मण्यप्राप्तये तपस्यते मतङ्गाय ब्राह्मण्यस्य दुष्प्रापत्वकथनपूर्वकमितराभीष्टवरदानम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः। सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चमोध्यायः।। 5 ।।

indreṇa punarbrāhmaṇyaprāptaye tapasyate mataṅgāya brāhmaṇyasya duṣprāpatvakathanapūrvakamitarābhīṣṭavaradānam|| 1 || bhīṣma uvāca| evamukto mataṅgastu saṃśitātmā yatavrataḥ| sahasramekapādena tato dhyāne vyatiṣṭhata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcamodhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 2

तं सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टुमुपागमत्। तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा।।

taṃ sahasrāvare kāle śakro draṣṭumupāgamat| tadeva ca punarvākyamuvāca balavṛtrahā||

Verse 3

मतङ्ग उवाच। इदं वर्षसहस्रं वै ब्रह्मचारी समाहितः। अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्मण्यं नाप्नुयां कथम्।।

mataṅga uvāca| idaṃ varṣasahasraṃ vai brahmacārī samāhitaḥ| atiṣṭhamekapādena brāhmaṇyaṃ nāpnuyāṃ katham||

Verse 4

शक्र उवाच। चण्डालयोनो जातेन नावाप्यं वै कथञ्चन। अन्यं कामं वृणीष्व त्वं मा वृथा तेऽस्त्वयं श्रमः।।

śakra uvāca| caṇḍālayono jātena nāvāpyaṃ vai kathañcana| anyaṃ kāmaṃ vṛṇīṣva tvaṃ mā vṛthā te'stvayaṃ śramaḥ||

Verse 5

एवमुक्तो मतङ्गस्तु भृशं शोकपरायणः। अध्यतिष्ठद्गयां गत्वा सोऽङ्गुष्टेन शतं समाः।।

evamukto mataṅgastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ| adhyatiṣṭhadgayāṃ gatvā so'ṅguṣṭena śataṃ samāḥ||

Verse 6

सुदुर्वहं वहन्योगं कृशो धमनिसन्ततः। त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स ततापेति नः श्रुतम्।।

sudurvahaṃ vahanyogaṃ kṛśo dhamanisantataḥ| tvagasthibhūto dharmātmā sa tatāpeti naḥ śrutam||

Verse 7

तं तपन्तमभिद्रुत्य पाणिं जग्राह वासवः। वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः।। सहस्रं वत्सराम्।।

taṃ tapantamabhidrutya pāṇiṃ jagrāha vāsavaḥ| varāṇāmīśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ|| sahasraṃ vatsarām||

Verse 8

शक्र उवाच। मतङ्ग ब्राह्मणत्वं ते विरुद्धमिह दृश्यते। ब्राह्मण्यं दुर्लभतरं संवृतं परिपन्थिभिः।। अभिद्रुत्य गत्वा।।

śakra uvāca| mataṅga brāhmaṇatvaṃ te viruddhamiha dṛśyate| brāhmaṇyaṃ durlabhataraṃ saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ|| abhidrutya gatvā||

Verse 9

पूजयन्सुखमाप्नोति दुःखमाप्नोत्यपूजयन्। ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः।। परिपन्थिभिः कामाद्यैश्चोरैः संवृतमतो दुःसंरक्ष्यमपीत्यर्थः।।

pūjayansukhamāpnoti duḥkhamāpnotyapūjayan| brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ|| paripanthibhiḥ kāmādyaiścoraiḥ saṃvṛtamato duḥsaṃrakṣyamapītyarthaḥ||

Verse 10

ब्राह्मणेभ्योऽनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा। ब्राह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते।। अपूजयन् ब्राह्मण्यमिति शेषः।।

brāhmaṇebhyo'nutṛpyante pitaro devatāstathā| brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate|| apūjayan brāhmaṇyamiti śeṣaḥ||

Verse 11

ब्राह्मणः कुरुते तद्धि यथा यद्यच्च वाञ्छति।। ब्राह्मणेभ्यस्तद्द्वारा देवादयस्तृप्यन्तीत्यर्थः।।

brāhmaṇaḥ kurute taddhi yathā yadyacca vāñchati|| brāhmaṇebhyastaddvārā devādayastṛpyantītyarthaḥ||

Verse 12

बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पनुःपुनः। पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मण्यमिह विन्दति।।

bahvīstu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ panuḥpunaḥ| paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇyamiha vindati||

Verse 13

तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्मण्यमकृतात्मभिः। अन्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभोऽयं हि ते वरः।।

tadutsṛjyeha duṣprāpaṃ brāhmaṇyamakṛtātmabhiḥ| anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ durlabho'yaṃ hi te varaḥ||

Verse 14

किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम्। त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं न बुभूषसे।।

kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām| tvāṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ na bubhūṣase||

Verse 15

ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्दुरासदम्। सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः।। यद्यद्वाञ्छति तत्तत्कुरुते।।

brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhirvarṇairdurāsadam| sudurlabhaṃ sadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ|| yadyadvāñchati tattatkurute||

Verse 16

ये पापेभ्यः पापतमास्तेषामधम एव सः। ब्राह्मण्यं योऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम्।। नानुतिष्ठन्ति तदुचितान् शमदमादीन्न सेवन्तेऽतः प्राप्तमपि दुःसंरक्ष्यमिति भावः।।

ye pāpebhyaḥ pāpatamāsteṣāmadhama eva saḥ| brāhmaṇyaṃ yo'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham|| nānutiṣṭhanti taducitān śamadamādīnna sevante'taḥ prāptamapi duḥsaṃrakṣyamiti bhāvaḥ||

Verse 17

दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्तं दुरनुपालनम्। दुरवापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवाः।।

duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam| duravāpamavāpyaitannānutiṣṭhanti mānavāḥ||

Verse 18

एकारामो ह्यहं शक्र निर्न्द्वद्वो निष्परिग्रहः। अहिंसादममास्थाय कथं नार्हामि विप्रताम्।।

ekārāmo hyahaṃ śakra nirndvadvo niṣparigrahaḥ| ahiṃsādamamāsthāya kathaṃ nārhāmi vipratām||

Verse 19

दैवं तु कथमेतद्वै यदहं मातृदोषतः। एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञः सन्पुरन्दरं।। अवजानीते अवज्ञां करोति। न रक्षतीति यावत्।।

daivaṃ tu kathametadvai yadahaṃ mātṛdoṣataḥ| etāmavasthāṃ samprāpto dharmajñaḥ sanpurandaraṃ|| avajānīte avajñāṃ karoti| na rakṣatīti yāvat||

Verse 20

नूनं दैवं न शक्यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम्। यदर्थं यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो।।

nūnaṃ daivaṃ na śakyaṃ hi pauruṣeṇātivartitum| yadarthaṃ yatnavāneva na labhe vipratāṃ vibho||

Verse 21

एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमर्हसि मे वरम्। यदि तेऽहमनुग्राह्यः किचिद्वा सुकृतं मम।।

evaṃgate tu dharmajña dātumarhasi me varam| yadi te'hamanugrāhyaḥ kicidvā sukṛtaṃ mama||

Verse 22

वैशम्पायन उवाच। वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा। चोदितस्तु महेन्द्रेण मतङ्गः प्राब्रवीदिदम्।।

vaiśampāyana uvāca| vṛṇīṣveti tadā prāha tatastaṃ balavṛtrahā| coditastu mahendreṇa mataṅgaḥ prābravīdidam||

Verse 23

यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहङ्गमः। ब्रह्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्नुयामहम्।।

yathā kāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṅgamaḥ| brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyāmaham||

Verse 24

यथा ममाक्षया कीर्तिर्भवेच्चापि पुरन्दर। कर्तुमर्हसि तद्देव शिरसा त्वां प्रसादये।।

yathā mamākṣayā kīrtirbhaveccāpi purandara| kartumarhasi taddeva śirasā tvāṃ prasādaye||

Verse 25

शक्र उवाच। मतङ्ग गम्यतां शीघ्रमेवमेतद्भविष्यति। स्त्रियः सर्वास्त्वया लोके यक्ष्यन्ते भूतिकर्मणि।।

śakra uvāca| mataṅga gamyatāṃ śīghramevametadbhaviṣyati| striyaḥ sarvāstvayā loke yakṣyante bhūtikarmaṇi||

Verse 26

छन्दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि। कीर्तिश्च तेऽतुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति।।

chandodeva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi| kīrtiśca te'tulā vatsa triṣu lokeṣu yāsyati||

Verse 27

एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवोऽन्तरधीयत। प्राणांस्त्यक्त्वा मतङ्गोपि प्राप तत्स्थानमुत्तमम्।।

evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo'ntaradhīyata| prāṇāṃstyaktvā mataṅgopi prāpa tatsthānamuttamam||

Verse 28

एवमेव परं स्थानं मर्त्यानां भरतर्षभ। ब्राह्मण्यं नाम दुष्प्रापमिन्द्रेणोक्तं महात्मना।।

evameva paraṃ sthānaṃ martyānāṃ bharatarṣabha| brāhmaṇyaṃ nāma duṣprāpamindreṇoktaṃ mahātmanā||