Adhyaya 55

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति कन्यानां प्रदानकालादिप्रतिपादकनारदमार्कण्डेयसंवादानुवादः।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। श्रुतं वर्णावरैर्दत्तं हव्यं कव्यं च नारद। सम्प्रयोगे च पुत्राणां कन्यानां च ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati kanyānāṃ pradānakālādipratipādakanāradamārkaṇḍeyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || mārkaṇḍeya uvāca| śrutaṃ varṇāvarairdattaṃ havyaṃ kavyaṃ ca nārada| samprayoge ca putrāṇāṃ kanyānāṃ ca bravīhi me||

Verse 2

नारद उवाच। कन्याप्रदानं प्रत्राणां स्त्रीणां संयोगमेव च। आनुपूर्व्यान्मया सम्यगुच्यमानं निबोध मे।।

nārada uvāca| kanyāpradānaṃ pratrāṇāṃ strīṇāṃ saṃyogameva ca| ānupūrvyānmayā samyagucyamānaṃ nibodha me||

Verse 3

जातमात्रा तु दातव्या कन्यका सदृशे वरे। काले दत्तासु कन्यासु पिता धर्मेण युज्यते।।

jātamātrā tu dātavyā kanyakā sadṛśe vare| kāle dattāsu kanyāsu pitā dharmeṇa yujyate||

Verse 4

यस्तु पुष्पवतीं कन्यां बान्धवो न प्रयच्छति। मासिमासि गते बन्धुस्तस्या भ्रौणघ्न्यमाप्नुते।।

yastu puṣpavatīṃ kanyāṃ bāndhavo na prayacchati| māsimāsi gate bandhustasyā bhrauṇaghnyamāpnute||

Verse 5

यस्तु कन्यां गृहे रुन्ध्याद्ग्राम्यैर्भोगैर्विवर्जिताम्। अवध्यातः स कन्याया बन्धुः प्राप्नोति भ्रूणहाम्।।

yastu kanyāṃ gṛhe rundhyādgrāmyairbhogairvivarjitām| avadhyātaḥ sa kanyāyā bandhuḥ prāpnoti bhrūṇahām||

Verse 6

दूषिता पाणिमात्रेण मृते भर्तरि दारिका। संस्कारं लभते नारी द्वितीये सा पुनः पतौ।।

dūṣitā pāṇimātreṇa mṛte bhartari dārikā| saṃskāraṃ labhate nārī dvitīye sā punaḥ patau||

Verse 7

पुनर्भूर्नाम सा कन्या सपुत्रा हव्यकव्यदा। अदूष्या सा प्रसूतीषु प्रजानां दारकर्मणि।।

punarbhūrnāma sā kanyā saputrā havyakavyadā| adūṣyā sā prasūtīṣu prajānāṃ dārakarmaṇi||

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच। या तु कन्या प्रसूयेत गर्भिणी या तु वा भवेत्। कथं दारक्रियां भूयः सा भवेदृषिसत्तम।।

mārkaṇḍeya uvāca| yā tu kanyā prasūyeta garbhiṇī yā tu vā bhavet| kathaṃ dārakriyāṃ bhūyaḥ sā bhavedṛṣisattama||

Verse 9

नारद उवाच। तत्वार्थनिश्चितं शब्दं कन्यका नयतेऽग्नये। तस्मात्कुर्वन्ति वै भावं कुमार्यस्ता न कन्यकाः।।

nārada uvāca| tatvārthaniścitaṃ śabdaṃ kanyakā nayate'gnaye| tasmātkurvanti vai bhāvaṃ kumāryastā na kanyakāḥ||

Verse 10

ब्रह्महत्यात्रिभागेन गर्भाधानविशोधितः। गृह्णीयात्तां चतुर्भागविशुद्धां सर्जनात्पुनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः।। 55 ।।

brahmahatyātribhāgena garbhādhānaviśodhitaḥ| gṛhṇīyāttāṃ caturbhāgaviśuddhāṃ sarjanātpunaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcapañcāśo'dhyāyaḥ|| 55 ||

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच। कथं कन्यासु ये जाता बन्धूनां दूषिताः सदा। कस्य ते हव्यकव्यानि प्रदास्यन्ति महामुने।।

mārkaṇḍeya uvāca| kathaṃ kanyāsu ye jātā bandhūnāṃ dūṣitāḥ sadā| kasya te havyakavyāni pradāsyanti mahāmune||

Verse 12

नारद उवाच। कन्यायास्तु पितुः पुत्राः कानीना हव्यकव्यदाः। अन्तर्वत्नयास्तु यः पाणिं गृह्णीयात्स सहोढजः।।

nārada uvāca| kanyāyāstu pituḥ putrāḥ kānīnā havyakavyadāḥ| antarvatnayāstu yaḥ pāṇiṃ gṛhṇīyātsa sahoḍhajaḥ||

Verse 13

मार्कण्डेय उवाच। अथ येनाहितो गर्भः कन्यायां तत्र नारद। कथं पुत्रफलं तस्य भवेदेतत्प्रचक्ष्व मे।।

mārkaṇḍeya uvāca| atha yenāhito garbhaḥ kanyāyāṃ tatra nārada| kathaṃ putraphalaṃ tasya bhavedetatpracakṣva me||

Verse 14

नारद उवाच। धर्माचारेषु ते नित्यं दूषकाः कृतशोधनाः। बीजं च नश्यते तेषां मोघचेष्टा भवन्ति ते।।

nārada uvāca| dharmācāreṣu te nityaṃ dūṣakāḥ kṛtaśodhanāḥ| bījaṃ ca naśyate teṣāṃ moghaceṣṭā bhavanti te||

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच। अथ काचिद्भवेत्कन्या क्रीता दत्ता हृताऽपि वा। कथं पुत्रकृतं तस्यास्तद्भवेद्दषिसत्तम।।

mārkaṇḍeya uvāca| atha kācidbhavetkanyā krītā dattā hṛtā'pi vā| kathaṃ putrakṛtaṃ tasyāstadbhaveddaṣisattama||

Verse 16

नारद उवाच। क्रीता दत्ता हृता चैव या कन्या पाणिवर्जिता। कौमारी नाम सा भार्या प्रसवेदौरसान्सुतान्। न पत्न्यर्थे शुभा प्रोक्ता तत्कर्मण्यपराजिते।।

nārada uvāca| krītā dattā hṛtā caiva yā kanyā pāṇivarjitā| kaumārī nāma sā bhāryā prasavedaurasānsutān| na patnyarthe śubhā proktā tatkarmaṇyaparājite||

Verse 17

मार्कण्डेय उवाच। केन मङ्गलकृत्येषु विनियुज्यन्ति कन्यकाः। एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्वेनेह महामुने।।

mārkaṇḍeya uvāca| kena maṅgalakṛtyeṣu viniyujyanti kanyakāḥ| etadicchāmi vijñātuṃ tatveneha mahāmune||

Verse 18

नारद उवाच। नित्यं निवसते लक्ष्मीः कन्यकासु प्रतिष्ठिता। शोभना शुभयोग्या च पूज्या मङ्गलकर्मसु।।

nārada uvāca| nityaṃ nivasate lakṣmīḥ kanyakāsu pratiṣṭhitā| śobhanā śubhayogyā ca pūjyā maṅgalakarmasu||

Verse 19

आकरस्थं यथा रत्नं सर्वकामफलोपगम्। तथा कन्या महालक्ष्मीः सर्वलोकस्य मङ्गलम्।।

ākarasthaṃ yathā ratnaṃ sarvakāmaphalopagam| tathā kanyā mahālakṣmīḥ sarvalokasya maṅgalam||

Verse 20

एवं कन्या परा लक्ष्मी रतिस्तोषश्च देहिनाम्। महाकुलानां चारित्रवृत्तेन निकषोपलम्।।

evaṃ kanyā parā lakṣmī ratistoṣaśca dehinām| mahākulānāṃ cāritravṛttena nikaṣopalam||

Verse 21

आनयित्वा स्वकाद्वर्णात्कन्यकां यो भजेन्नरः। दातारं हव्यकव्यानां पुत्रकं या प्रसूयति।।

ānayitvā svakādvarṇātkanyakāṃ yo bhajennaraḥ| dātāraṃ havyakavyānāṃ putrakaṃ yā prasūyati||

Verse 22

साध्वी कुलं वर्धयति साध्वी पुष्टिग्रहे परा। साध्वी लक्ष्मी रतिः साक्षात्प्रतिष्ठा सन्ततिस्तथा।।

sādhvī kulaṃ vardhayati sādhvī puṣṭigrahe parā| sādhvī lakṣmī ratiḥ sākṣātpratiṣṭhā santatistathā||