Adhyaya 54

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति युगचतुष्टयधर्मादिप्रतिपादकनारदमार्कण्डेयसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पुत्रैः कथं महाराज पुरुषस्तारितो भवेत्। यावन्न लब्धवान्पुत्रमफलः पुरुषो नृप।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati yugacatuṣṭayadharmādipratipādakanāradamārkaṇḍeyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| putraiḥ kathaṃ mahārāja puruṣastārito bhavet| yāvanna labdhavānputramaphalaḥ puruṣo nṛpa||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदेन पुरा गीतं मार्कण्डेयाय पृच्छते।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradena purā gītaṃ mārkaṇḍeyāya pṛcchate||

Verse 3

पर्वतं नारदं चैव असितं देवलं च तम्। आरुणेयं च रैभ्यं च एतानत्रागतान्पुरा।।

parvataṃ nāradaṃ caiva asitaṃ devalaṃ ca tam| āruṇeyaṃ ca raibhyaṃ ca etānatrāgatānpurā||

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्ये भोगवत्याः समागमे। दृष्ट्वा पूर्वं समासीनान्मार्कण्डेयोऽभ्यगच्छत।।

gaṅgāyamunayormadhye bhogavatyāḥ samāgame| dṛṣṭvā pūrvaṃ samāsīnānmārkaṇḍeyo'bhyagacchata||

Verse 5

ऋषयस्तु मुनिं दृष्ट्वा समुत्थायोन्मुखाः स्थिताः। अर्चयित्वाऽर्हतो विप्रं किं कुर्म इति चाब्रुवन्।।

ṛṣayastu muniṃ dṛṣṭvā samutthāyonmukhāḥ sthitāḥ| arcayitvā'rhato vipraṃ kiṃ kurma iti cābruvan||

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच। अयं समागमः सद्भिर्यत्नेनासादितो मया। अत्र प्राप्स्यामि धर्माणामाचारस्य च निश्चयम्।।

mārkaṇḍeya uvāca| ayaṃ samāgamaḥ sadbhiryatnenāsādito mayā| atra prāpsyāmi dharmāṇāmācārasya ca niścayam||

Verse 7

ऋजुः कृतयुगे धर्मस्तस्मिन्क्षीणे विमुह्यति। युगेयुगे महर्षिभ्यो धर्ममिच्छामि वेदितुम्।।

ṛjuḥ kṛtayuge dharmastasminkṣīṇe vimuhyati| yugeyuge maharṣibhyo dharmamicchāmi veditum||

Verse 8

ऋषिभिर्नारदः प्रोक्तो ब्रूहि यत्रास्य संशयः। धर्माधर्मेषु तत्वज्ञ त्वं हि च्छेत्ता हि संशयान्।।

ṛṣibhirnāradaḥ prokto brūhi yatrāsya saṃśayaḥ| dharmādharmeṣu tatvajña tvaṃ hi cchettā hi saṃśayān||

Verse 9

ऋषिभ्योऽनुमतं वाक्यं नियोगान्नारदस्तदा। सर्वधर्मार्थतत्वज्ञं मार्कण्‍डेयं ततोऽब्रवीत्।।

ṛṣibhyo'numataṃ vākyaṃ niyogānnāradastadā| sarvadharmārthatatvajñaṃ mārkaṇ‍ḍeyaṃ tato'bravīt||

Verse 10

दीर्घायो तपसा दीप्त वदेवदाङ्गतत्ववित्। यत्र ते संशयो ब्रह्मन्समुत्पन्नः स उच्यताम्।।

dīrghāyo tapasā dīpta vadevadāṅgatatvavit| yatra te saṃśayo brahmansamutpannaḥ sa ucyatām||

Verse 11

धर्मं लोकोपकारं वा यच्चान्यच्छ्रोतुमिच्छसि। तदहं कथयिष्यामि ब्रूहि त्वं सुमहातपाः।।

dharmaṃ lokopakāraṃ vā yaccānyacchrotumicchasi| tadahaṃ kathayiṣyāmi brūhi tvaṃ sumahātapāḥ||

Verse 12

मार्कण्डेय उवाच। युगेयुगे व्यतीतेऽस्मिन्धर्मसेतुः प्रणश्यति। कथं धर्मच्छलेनाहं प्राप्नुयामिति मे मतिः।।

mārkaṇḍeya uvāca| yugeyuge vyatīte'smindharmasetuḥ praṇaśyati| kathaṃ dharmacchalenāhaṃ prāpnuyāmiti me matiḥ||

Verse 13

नारद उवाच। आसीद्धर्मः पुरा विप्र चतुष्पादः कृते युगे। ततो ह्यधर्मः कालेन प्रसूतः किञ्चिदूनतः।।

nārada uvāca| āsīddharmaḥ purā vipra catuṣpādaḥ kṛte yuge| tato hyadharmaḥ kālena prasūtaḥ kiñcidūnataḥ||

Verse 14

ततस्त्रेतायुगं नाम प्रवृत्तं धर्मदूषणम्।।

tatastretāyugaṃ nāma pravṛttaṃ dharmadūṣaṇam||

Verse 15

तस्मिन्नतीते सम्प्राप्तं तृतीयं द्वापरं युगम्। तदा धर्मस्य द्वौ पादावधर्मो नाशयिष्यति।।

tasminnatīte samprāptaṃ tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam| tadā dharmasya dvau pādāvadharmo nāśayiṣyati||

Verse 16

द्वापरे तु परिक्षीणे नन्दिके समुपस्थिते। लोकवृत्तं च धर्मं च उच्यमानं निबोध मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुःपश्चाशोऽध्यायः।। 54 ।।

dvāpare tu parikṣīṇe nandike samupasthite| lokavṛttaṃ ca dharmaṃ ca ucyamānaṃ nibodha me|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuḥpaścāśo'dhyāyaḥ|| 54 ||

Verse 17

चतुर्थं नन्दिकं नाम धर्मः पादावशेषितः। ततः प्रभृति जायन्ते क्षीणप्रज्ञायुपो नराः। क्षीणप्राणधना लोके धर्माचारबहिष्कृताः।।

caturthaṃ nandikaṃ nāma dharmaḥ pādāvaśeṣitaḥ| tataḥ prabhṛti jāyante kṣīṇaprajñāyupo narāḥ| kṣīṇaprāṇadhanā loke dharmācārabahiṣkṛtāḥ||

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच। एवं विलुलिते धर्मे लोके चाधर्मसंयुते। चातुर्वर्ण्यस्य नियतं हव्यं कव्यं नियच्छति।।

mārkaṇḍeya uvāca| evaṃ vilulite dharme loke cādharmasaṃyute| cāturvarṇyasya niyataṃ havyaṃ kavyaṃ niyacchati||

Verse 19

नारद उवाच। मन्त्रपूतं सदा हव्यं कव्यं चैव न नश्यति। प्रतिगृह्णन्ति तद्देवा दातुर्न्यायात्प्रयच्छतः।।

nārada uvāca| mantrapūtaṃ sadā havyaṃ kavyaṃ caiva na naśyati| pratigṛhṇanti taddevā dāturnyāyātprayacchataḥ||

Verse 20

सत्वयुक्तं च दाता च सर्वान्कामानवाप्नुयात्। अवाप्तकामः स्वर्गे च महीयेत यथेप्सितम्।।

satvayuktaṃ ca dātā ca sarvānkāmānavāpnuyāt| avāptakāmaḥ svarge ca mahīyeta yathepsitam||

Verse 21

मार्कण्डेय उवाच। चत्वारो ह्यथ ये वर्णा हव्यं कव्यं प्रदास्यति। मन्त्रहीनमपन्यायं तेषां दत्तं क्व गच्छति।।

mārkaṇḍeya uvāca| catvāro hyatha ye varṇā havyaṃ kavyaṃ pradāsyati| mantrahīnamapanyāyaṃ teṣāṃ dattaṃ kva gacchati||

Verse 22

नारद उवाच। असुरान्गच्छते दत्तं विप्रै रक्षांसि क्षत्रियैः। वैश्यैः प्रेतानि वै दत्तं शूद्रैर्भूतानि गच्छति।।

nārada uvāca| asurāngacchate dattaṃ viprai rakṣāṃsi kṣatriyaiḥ| vaiśyaiḥ pretāni vai dattaṃ śūdrairbhūtāni gacchati||

Verse 23

मार्कण्डेय उवाच। अथ वर्णावरे जाताश्चातुर्वर्ण्योपदेशिनः। दास्यन्ति हव्यकव्यानि तेषां दत्तं क्व गच्छति

mārkaṇḍeya uvāca| atha varṇāvare jātāścāturvarṇyopadeśinaḥ| dāsyanti havyakavyāni teṣāṃ dattaṃ kva gacchati

Verse 24

नारद उवाच। वर्णावराणां भूतानां हव्यकव्यप्रदातृणाम्। नैव देवा न पितरः प्रतिगृह्णन्ति तत्स्वयम्।।

nārada uvāca| varṇāvarāṇāṃ bhūtānāṃ havyakavyapradātṛṇām| naiva devā na pitaraḥ pratigṛhṇanti tatsvayam||

Verse 25

यातुधानाः पिशाचाश्च भूता ये चापि नैर्ऋताः। तेषां सा विहिता वृत्तिः पितृदैवतनिर्गताः।।

yātudhānāḥ piśācāśca bhūtā ye cāpi nairṛtāḥ| teṣāṃ sā vihitā vṛttiḥ pitṛdaivatanirgatāḥ||

Verse 26

तेषां सर्वप्रदातॄणां हव्यकव्यं समाहिताः। यत्प्रयच्छन्ति विधइवत्तद्वै भुञ्जन्ति देवताः।।

teṣāṃ sarvapradātṝṇāṃ havyakavyaṃ samāhitāḥ| yatprayacchanti vidhaivattadvai bhuñjanti devatāḥ||