Adhyaya 53

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ऋष्यादीनां वियोनिजत्वेपि तपोविद्यादीनामेव माहात्म्यप्रयोजकत्वे निदर्शनतया तादृशानां सम्भवप्रकारादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। वैश्ययोन्यां समुत्पन्नाः शूद्रयोन्यां तथैव च। ब्रह्मर्षय इति प्रोक्ताः पुराणि द्विजसत्तमाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः।। 53 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati ṛṣyādīnāṃ viyonijatvepi tapovidyādīnāmeva māhātmyaprayojakatve nidarśanatayā tādṛśānāṃ sambhavaprakārādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| vaiśyayonyāṃ samutpannāḥ śūdrayonyāṃ tathaiva ca| brahmarṣaya iti proktāḥ purāṇi dvijasattamāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi tripañcāśo'dhyāyaḥ|| 53 ||

Verse 2

कथमेतन्महाराज तत्त्वं शंसितुमर्हसि। विरुद्धमिह पश्यामि वियोनौ ब्राह्मणो भवेत्।।

kathametanmahārāja tattvaṃ śaṃsitumarhasi| viruddhamiha paśyāmi viyonau brāhmaṇo bhavet||

Verse 3

भीष्म उवाच। अलं कौतूहलेनात्र निबोध त्वं युधिष्ठिर। शुभेतरं शुभं वाऽपि न चिन्तयितुमर्हसि।।

bhīṣma uvāca| alaṃ kautūhalenātra nibodha tvaṃ yudhiṣṭhira| śubhetaraṃ śubhaṃ vā'pi na cintayitumarhasi||

Verse 4

ईशन्त्यात्मन इत्येते गतिश्चैषां न सञ्जते। ब्रह्मभूयांस इत्येव ऋषयः श्रुतिचोदिताः।।

īśantyātmana ityete gatiścaiṣāṃ na sañjate| brahmabhūyāṃsa ityeva ṛṣayaḥ śruticoditāḥ||

Verse 5

निन्द्या न चैते राजेन्द्र प्रमाणं हि प्रमाणिनाम्। लोकोऽनुमन्यते चैतान्प्रमाणं ह्यत्र वै तपः।।

nindyā na caite rājendra pramāṇaṃ hi pramāṇinām| loko'numanyate caitānpramāṇaṃ hyatra vai tapaḥ||

Verse 6

एवं महात्मभिस्तात तपोज्ञानसमन्वितैः। प्रवर्तितानि कार्याणि प्रमाणान्येव सत्तम।।

evaṃ mahātmabhistāta tapojñānasamanvitaiḥ| pravartitāni kāryāṇi pramāṇānyeva sattama||

Verse 7

भार्याश्चतस्रो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य स्वधर्मतः। ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ।।

bhāryāścatasro rājendra brāhmaṇasya svadharmataḥ| brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha||

Verse 8

राज्ञां तु क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ। वैश्यस्य वैश्या विहिता शूद्रा च भरतर्षभ।।

rājñāṃ tu kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha| vaiśyasya vaiśyā vihitā śūdrā ca bharatarṣabha||

Verse 9

शूद्रस्यैका स्मृता भार्या प्रतिलोमे तु सङ्करः। शूद्रायास्तु नरश्रेष्ठ चत्वारः पतयः स्मृताः।।

śūdrasyaikā smṛtā bhāryā pratilome tu saṅkaraḥ| śūdrāyāstu naraśreṣṭha catvāraḥ patayaḥ smṛtāḥ||

Verse 10

वर्णोत्तमायास्तु पतिः सवर्णस्त्वेक एव सः। द्वौ क्षत्रियाया विहितौ ब्राह्मणः क्षत्रियस्तथा।।

varṇottamāyāstu patiḥ savarṇastveka eva saḥ| dvau kṣatriyāyā vihitau brāhmaṇaḥ kṣatriyastathā||

Verse 11

वैश्यायास्तु नरश्रेष्ठ विहिताः पतयस्त्रयः। सवर्णः क्षत्रियश्चैव ब्राह्मणश्च विशाम्पते।।

vaiśyāyāstu naraśreṣṭha vihitāḥ patayastrayaḥ| savarṇaḥ kṣatriyaścaiva brāhmaṇaśca viśāmpate||

Verse 12

एवंविधिमनुस्मृत्य ततस्ते ऋषिभिः पुरा। उत्पादिता महात्मानः पुत्रा ब्रह्मर्षयः पुरा।।

evaṃvidhimanusmṛtya tataste ṛṣibhiḥ purā| utpāditā mahātmānaḥ putrā brahmarṣayaḥ purā||

Verse 13

पुराणाभ्यामृषिभ्यां तु मित्रेण वरुणेन च। वसिष्ठोऽथ तथाऽगस्त्यो बर्हिषव्यस्तथैव च।।

purāṇābhyāmṛṣibhyāṃ tu mitreṇa varuṇena ca| vasiṣṭho'tha tathā'gastyo barhiṣavyastathaiva ca||

Verse 14

कक्षीवानार्ष्टिषेणश्च पुरुषः कष एव च। मामतेयस्य वै पुत्रा गौतमश्चात्मजाः स्मृताः।।

kakṣīvānārṣṭiṣeṇaśca puruṣaḥ kaṣa eva ca| māmateyasya vai putrā gautamaścātmajāḥ smṛtāḥ||

Verse 15

वत्सप्रियश्च भगवान्स्थूलरश्मिस्तथाक्षणिः। गौतमस्यैव तनया ये दास्यां जनिता ह्युत।।

vatsapriyaśca bhagavānsthūlaraśmistathākṣaṇiḥ| gautamasyaiva tanayā ye dāsyāṃ janitā hyuta||

Verse 16

कपिञ्जलादो ब्रह्मर्षिश्चाण्डाल्यामुदपद्यत। वैनतेयस्तथा पक्षी तुर्यायां च वसिष्ठतः।।

kapiñjalādo brahmarṣiścāṇḍālyāmudapadyata| vainateyastathā pakṣī turyāyāṃ ca vasiṣṭhataḥ||

Verse 17

प्रसादाच्च वसिष्ठस्य शुक्लाभ्युपगमेन च। अदृश्यन्त्याः पिता वैश्यो नाम्ना चित्रमुखः पुरा। ब्राह्मणत्वमनुप्राप्तो ब्रह्मर्षित्वं च कौरव।।

prasādācca vasiṣṭhasya śuklābhyupagamena ca| adṛśyantyāḥ pitā vaiśyo nāmnā citramukhaḥ purā| brāhmaṇatvamanuprāpto brahmarṣitvaṃ ca kaurava||

Verse 18

वैश्यश्चित्रमुखः कन्यां वसिष्ठतनयस्य वै। शुभां प्रादाद्यतो जातो ब्रह्मर्षिस्तु पराशरः।।

vaiśyaścitramukhaḥ kanyāṃ vasiṣṭhatanayasya vai| śubhāṃ prādādyato jāto brahmarṣistu parāśaraḥ||

Verse 19

तथैव दाशकन्यायां सत्यवत्यां महानृषिः। पराशरात्प्रसूतश्च व्यासो योगमयो मुनिः।।

tathaiva dāśakanyāyāṃ satyavatyāṃ mahānṛṣiḥ| parāśarātprasūtaśca vyāso yogamayo muniḥ||

Verse 20

विभण्डकस्य मृग्यां च तपोयोगात्मको मुनिः। ऋस्यशृङ्गः समुत्पन्नो ब्रह्मचारी महायशाः।।

vibhaṇḍakasya mṛgyāṃ ca tapoyogātmako muniḥ| ṛsyaśṛṅgaḥ samutpanno brahmacārī mahāyaśāḥ||

Verse 21

शार्ङ्ग्यां च मन्दपालस्य चत्वारो ब्रह्मवादिनः। जाता ब्रह्मर्षयः पुण्या यैः स्तुतो हव्यवाहनः।।

śārṅgyāṃ ca mandapālasya catvāro brahmavādinaḥ| jātā brahmarṣayaḥ puṇyā yaiḥ stuto havyavāhanaḥ||

Verse 22

द्रोणश्च स्तम्बमित्रश्च सारिसृक्वश्च बुद्धिमान्। जरितारिश्च विख्यातश्चत्वारः सूर्यसन्निभाः।।

droṇaśca stambamitraśca sārisṛkvaśca buddhimān| jaritāriśca vikhyātaścatvāraḥ sūryasannibhāḥ||

Verse 23

महर्षेः कालवृक्षस्य शकुन्त्यामेव जज्ञिवान्। हिरण्यहस्तो भगवान्महर्षिः काञ्चनप्रभः।।

maharṣeḥ kālavṛkṣasya śakuntyāmeva jajñivān| hiraṇyahasto bhagavānmaharṣiḥ kāñcanaprabhaḥ||

Verse 24

पावकात्तात सम्भूता मनसा च महर्षयः। पितामहस्य राजेन्द्र पुरस्त्यपुलहादयः।।

pāvakāttāta sambhūtā manasā ca maharṣayaḥ| pitāmahasya rājendra purastyapulahādayaḥ||

Verse 25

सावर्ण्यश्चापि राजर्षिः सवर्णायामजायत। मृण्मय्यां भरतश्रेष्ठ आदित्येन विवस्वता।।

sāvarṇyaścāpi rājarṣiḥ savarṇāyāmajāyata| mṛṇmayyāṃ bharataśreṣṭha ādityena vivasvatā||

Verse 26

शाण्डिल्यश्चाग्नितो जातः कश्यपस्याग्रजः प्रभुः। शरद्वतः शरस्तम्बात्कृपश्व कृपया सह।।

śāṇḍilyaścāgnito jātaḥ kaśyapasyāgrajaḥ prabhuḥ| śaradvataḥ śarastambātkṛpaśva kṛpayā saha||

Verse 27

पद्माश्च जज्ञे राजेन्द्र सोस्यपस्य महात्मनः। रेणुश्च रेणुका चैव राममाता यशस्विनी।।

padmāśca jajñe rājendra sosyapasya mahātmanaḥ| reṇuśca reṇukā caiva rāmamātā yaśasvinī||

Verse 28

समुनायाः समुद्भूतः सोमकेन महात्मना। अर्कदन्तो महानृषिः प्रथितः पृथिवीतले।।

samunāyāḥ samudbhūtaḥ somakena mahātmanā| arkadanto mahānṛṣiḥ prathitaḥ pṛthivītale||

Verse 29

अग्नेराहवनीयाच्च द्रुपदस्येन्द्रवर्चसः। धृष्टद्युम्नश्च सम्भूतो वेद्यां कृष्णा च भारत।।

agnerāhavanīyācca drupadasyendravarcasaḥ| dhṛṣṭadyumnaśca sambhūto vedyāṃ kṛṣṇā ca bhārata||

Verse 30

व्याघ्रयोन्यां ततो जाता वसिष्ठस्य महात्मनः। एकोनविंशतिः पुत्राः ख्याता व्याघ्रपदादयः।।

vyāghrayonyāṃ tato jātā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ| ekonaviṃśatiḥ putrāḥ khyātā vyāghrapadādayaḥ||

Verse 31

मन्धश्च बादलोमस्च जावालिश्च महानृषिः। मन्युश्चैवोपमन्युश्च सेतुकर्णस्तथैव च। एते चान्ये च विख्याताः पृथिव्यां गोत्रतां गताः।।

mandhaśca bādalomasca jāvāliśca mahānṛṣiḥ| manyuścaivopamanyuśca setukarṇastathaiva ca| ete cānye ca vikhyātāḥ pṛthivyāṃ gotratāṃ gatāḥ||

Verse 32

विश्वकाशस्य राजर्षेरैक्ष्वाकोस्तु महात्मनः। बालाश्वो नाम पुत्रोऽभूच्छिखां भित्त्वा विनिस्सृतः।।

viśvakāśasya rājarṣeraikṣvākostu mahātmanaḥ| bālāśvo nāma putro'bhūcchikhāṃ bhittvā vinissṛtaḥ||

Verse 33

मान्धाता चैव राजर्षिर्युवनाश्वेन धीमता। स्वयं धृतोऽथ गर्भेण दिव्यास्त्रबलसंयुतः।।

māndhātā caiva rājarṣiryuvanāśvena dhīmatā| svayaṃ dhṛto'tha garbheṇa divyāstrabalasaṃyutaḥ||

Verse 34

गौरिकश्चापि राजर्षिश्चक्रवर्ती महायशाः। बाहुदायां समुत्पन्नो नद्यां राज्ञा सुबाहुना।।

gaurikaścāpi rājarṣiścakravartī mahāyaśāḥ| bāhudāyāṃ samutpanno nadyāṃ rājñā subāhunā||

Verse 35

भूमेश्च पुत्रो नरकः संवर्तश्चैव पुष्कलः। अद्भिश्चैव महातेजा ऋषिर्गार्ग्योऽभ्यजायत।।

bhūmeśca putro narakaḥ saṃvartaścaiva puṣkalaḥ| adbhiścaiva mahātejā ṛṣirgārgyo'bhyajāyata||

Verse 36

एते चान्ये च बहवो राजन्या ब्राह्मणास्तथा। प्रभावेनाभिसम्भूता महर्षीणां महात्मनाम्। नासाध्य तपसा तेषां विद्ययाऽऽत्मगुणैः परैः।।

ete cānye ca bahavo rājanyā brāhmaṇāstathā| prabhāvenābhisambhūtā maharṣīṇāṃ mahātmanām| nāsādhya tapasā teṣāṃ vidyayā''tmaguṇaiḥ paraiḥ||

Verse 37

अस्मिन्नर्थे च मनुना नीतः श्लोको नराधिप। धर्मं प्रणयता राजंस्तं निबोध युधिष्ठिर।।

asminnarthe ca manunā nītaḥ śloko narādhipa| dharmaṃ praṇayatā rājaṃstaṃ nibodha yudhiṣṭhira||

Verse 38

ऋषिणां च नदीनां च साधूनां च महात्मनाम्। प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च।।

ṛṣiṇāṃ ca nadīnāṃ ca sādhūnāṃ ca mahātmanām| prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca||

Verse 39

तन्नात्र चिन्ता कर्तव्या महर्षीणां समुद्भवे। यथा सर्वगतो ह्यग्निस्तथा तेजो महात्मसु।।

tannātra cintā kartavyā maharṣīṇāṃ samudbhave| yathā sarvagato hyagnistathā tejo mahātmasu||