Adhyaya 52

Verse 1

उत्तरदिगभिमानिदेवतया स्वीयप्रार्थनायाः स्त्रीचापलप्रदर्शनाद्यर्थकत्वकथनपूर्वकमष्टावक्रस्य धर्मोपदेशेन स्वगृहम्प्रति प्रेषणम्।। 1 ।। अष्टावक्रेण वदान्यकन्यापाणिग्रहणेन स्वाश्रमे सुखनिवासः।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। न बिभेति कथं सा स्त्री शापाच्च परमद्युते। कथं निवृत्तो भगवांस्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे।।

uttaradigabhimānidevatayā svīyaprārthanāyāḥ strīcāpalapradarśanādyarthakatvakathanapūrvakamaṣṭāvakrasya dharmopadeśena svagṛhamprati preṣaṇam|| 1 || aṣṭāvakreṇa vadānyakanyāpāṇigrahaṇena svāśrame sukhanivāsaḥ|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| na bibheti kathaṃ sā strī śāpācca paramadyute| kathaṃ nivṛtto bhagavāṃstadbhavānprabravītu me||

Verse 2

भीष्म उवाच। अष्टावक्रोऽन्वपृच्छत्तां रूपं विकुरुषे कथम्। न चानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणकाम्यया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणिः द्विपञ्चाशोऽध्यायः।। 52 ।।

bhīṣma uvāca| aṣṭāvakro'nvapṛcchattāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham| na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇakāmyayā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇiḥ dvipañcāśo'dhyāyaḥ|| 52 ||

Verse 3

स्त्र्युवाच। द्यावापृथिव्योर्यत्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम। शृणुष्वावहितः सर्वं यदिदं सत्यविक्रम।। विकुरुषेऽन्यथान्यथा करोषि। ब्राह्मणकाम्यया ब्राह्मणमानलिप्सया।।

stryuvāca| dyāvāpṛthivyoryatraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama| śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yadidaṃ satyavikrama|| vikuruṣe'nyathānyathā karoṣi| brāhmaṇakāmyayā brāhmaṇamānalipsayā||

Verse 4

जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थैर्यं कर्तुं तवानघ। अव्युत्थानेन ते लोका जिताः सत्यपराक्रम।। द्यावापृथिव्योः दिवि पृथिव्यां च यत्र स्थीयते तत्र एषा काम्या स्त्रीपुंसयोः अन्योन्याभिलाषरूपा इच्छास्तीत्यर्थः।।

jijñāseyaṃ prayuktā me sthairyaṃ kartuṃ tavānagha| avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama|| dyāvāpṛthivyoḥ divi pṛthivyāṃ ca yatra sthīyate tatra eṣā kāmyā strīpuṃsayoḥ anyonyābhilāṣarūpā icchāstītyarthaḥ||

Verse 5

उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं स्त्रीचापलं च ते। स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वरः।।

uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te| sthavirāṇāmapi strīṇāṃ bādhate maithunajvaraḥ||

Verse 6

अविश्वासो न व्यसनी नातिसक्तोऽप्रवासकः। विद्वान्सुशीलः पुरुषः सदारः सुखमश्नुते।।

aviśvāso na vyasanī nātisakto'pravāsakaḥ| vidvānsuśīlaḥ puruṣaḥ sadāraḥ sukhamaśnute||

Verse 7

तुष्टः पितामहस्तेऽद्य तथा देवाः सवासवाः।।

tuṣṭaḥ pitāmahaste'dya tathā devāḥ savāsavāḥ||

Verse 8

सत्वं येन च कार्येण सम्प्राप्तो भगवानिह। प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभः।। मे मया।।

satvaṃ yena ca kāryeṇa samprāpto bhagavāniha| preṣitastena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabhaḥ|| me mayā||

Verse 9

प्रेषितश्चोपदेशाय तच्च सर्वं श्रुतं त्वया।।

preṣitaścopadeśāya tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā||

Verse 10

नितान्तं स्त्री भोगपरा प्रियवादाप्रवासनात्। रक्ष्यते चाकुचेलाद्यैरप्रसङ्गानुवर्तनैः।।

nitāntaṃ strī bhogaparā priyavādāpravāsanāt| rakṣyate cākucelādyairaprasaṅgānuvartanaiḥ||

Verse 11

अपर्वस्वनिषिद्धासु रात्रिष्वप्यनृतौ व्रजेत्। रात्रौ च नातिनियमो न वै ह्यनियमो भवेत्।।।।

aparvasvaniṣiddhāsu rātriṣvapyanṛtau vrajet| rātrau ca nātiniyamo na vai hyaniyamo bhavet||||

Verse 12

क्षेमैर्गमिष्यसि गृहं श्रमश्च न भविष्यति। कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति।।

kṣemairgamiṣyasi gṛhaṃ śramaśca na bhaviṣyati| kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati||

Verse 13

काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याहृतमुत्तरम्। अनतिक्रमणीया साकृत्स्नैर्लोकैस्त्रिभिः सदा।। तत्कार्यं ज्ञापयामीति शेषः।

kāmyayā pṛṣṭavāṃstvaṃ māṃ tato vyāhṛtamuttaram| anatikramaṇīyā sākṛtsnairlokaistribhiḥ sadā|| tatkāryaṃ jñāpayāmīti śeṣaḥ|

Verse 14

गच्छस्व कृतकृत्यस्त्वं किं वाऽन्यच्छ्रोतुमिच्छसि। यावद्ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम्।।

gacchasva kṛtakṛtyastvaṃ kiṃ vā'nyacchrotumicchasi| yāvadbravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham||

Verse 15

ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्द्विजर्षभ। तस्य सम्माननार्थं मे त्वयि वाक्यं प्रभाषितम्।। सा काम्याऽनतिक्रमणीया।।

ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetordvijarṣabha| tasya sammānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam|| sā kāmyā'natikramaṇīyā||

Verse 16

भीष्म उवाच। श्रुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः प्राञ्जलिः स्थितः। अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनराव्रजत्।।

bhīṣma uvāca| śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ| anujñātastayā cāpi svagṛhaṃ punarāvrajat||

Verse 17

गृहमागत्य विश्रान्तः स्वजनं परिपृच्छ्य च। अभ्यागच्छच्च तं विप्रं न्यायतः कुरुनन्दन।।

gṛhamāgatya viśrāntaḥ svajanaṃ paripṛcchya ca| abhyāgacchacca taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana||

Verse 18

पृष्टश्च तेन विप्रेण दृष्टं त्वेतन्निदर्शनम्। प्राह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तरात्मना।।

pṛṣṭaśca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tvetannidarśanam| prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntarātmanā||

Verse 19

भवताऽहमनुज्ञातः प्रास्थितो गन्धमादनम्। तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत्।।

bhavatā'hamanujñātaḥ prāsthito gandhamādanam| tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ me daivataṃ mahat||

Verse 20

तया चाहमनुज्ञातो भवांश्चापि प्रकीर्तितः। श्रावितश्चापि तद्वाक्यं गृहं चाभ्यागतः प्रभो।।

tayā cāhamanujñāto bhavāṃścāpi prakīrtitaḥ| śrāvitaścāpi tadvākyaṃ gṛhaṃ cābhyāgataḥ prabho||

Verse 21

तमुवाच तदा विप्रः सुतां प्रतिगृहाण मे। नक्षत्रतिथिसंयोगे पात्रं हि परमं भवान्।।

tamuvāca tadā vipraḥ sutāṃ pratigṛhāṇa me| nakṣatratithisaṃyoge pātraṃ hi paramaṃ bhavān||

Verse 22

भीष्म उवाच। अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्य च तां प्रभो। कन्यां परमधर्मात्मा प्रीतिमांश्चाभवत्तदा।।

bhīṣma uvāca| aṣṭāvakrastathetyuktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho| kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃścābhavattadā||

Verse 23

कन्यां तां प्रतिगृह्यैव भार्यां परमशोभनाम्। उवास मुदितस्तत्र श्वाश्रमे विगतज्वरः।।

kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām| uvāsa muditastatra śvāśrame vigatajvaraḥ||