Adhyaya 51

Verse 1

उत्तरदिगभिमानिदेवतया परदारत्वशङ्कया स्वभोगमनङ्गीकुर्वाणमष्टावक्रम्प्रति जरतीरूपत्यागेन कन्यारूपस्वीकरणपूर्वकं स्वपाणिग्रहणप्रार्थना।। 1 ।। भीष्म उवाच। अथ सा स्त्री तमुवाच विप्रमेवं भवत्विति। तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत्।।

uttaradigabhimānidevatayā paradāratvaśaṅkayā svabhogamanaṅgīkurvāṇamaṣṭāvakramprati jaratīrūpatyāgena kanyārūpasvīkaraṇapūrvakaṃ svapāṇigrahaṇaprārthanā|| 1 || bhīṣma uvāca| atha sā strī tamuvāca vipramevaṃ bhavatviti| tailaṃ divyamupādāya snānaśāṭīmupānayat||

Verse 2

अनुज्ञाता च मुनिना सा स्त्री तेन महात्मना। अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्येवाभ्यमृक्षत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः।। 51 ।।

anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā| athāsya tailenāṅgāni sarvāṇyevābhyamṛkṣata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ|| 51 ||

Verse 3

शनैश्चाच्छादितस्तत्र स्नानशालामुपागमत्। भद्रासनं ततश्चित्रमृषिरन्वगमन्नवम्।। अभ्यमृक्षति अभ्यञ्जितवती।।

śanaiścācchāditastatra snānaśālāmupāgamat| bhadrāsanaṃ tataścitramṛṣiranvagamannavam|| abhyamṛkṣati abhyañjitavatī||

Verse 4

अथोपविष्टश्च यदा तस्मिन्भद्रासने तदा। स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत्। दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा।।

athopaviṣṭaśca yadā tasminbhadrāsane tadā| snāpayāmāsa śanakaistamṛṣiṃ sukhahastavat| divyaṃ ca vidhivaccakre sopacāraṃ munestadā||

Verse 5

जलेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च। व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात्स महाव्रतः।। शनैश्चोत्सादित इति ड.झ. पाठः। तत्र उत्सादितः चालितः।।

jalena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca| vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānātsa mahāvrataḥ|| śanaiścotsādita iti ḍa.jha. pāṭhaḥ| tatra utsāditaḥ cālitaḥ||

Verse 6

तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मितः। पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सोऽपश्यदुदितं दिवि।।

tata utthāya sa munistadā paramavismitaḥ| pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so'paśyaduditaṃ divi||

Verse 7

सन्ध्योपासनमित्येव सर्वपापहरं न मे। तस्य बुद्धिरियं किन्तु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत्।।

sandhyopāsanamityeva sarvapāpaharaṃ na me| tasya buddhiriyaṃ kintu mohastattvamidaṃ bhavet||

Verse 8

अथोपास्य सहस्रांशुं किं कोरमीत्युवाच ताम्। सा चामृतरसप्रख्यं क्रषेरन्नमुपाहरत्।।

athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ koramītyuvāca tām| sā cāmṛtarasaprakhyaṃ kraṣerannamupāharat||

Verse 9

तस्य स्वादुतयाऽन्नस्य न प्रभूतं चकार सः। व्यगमच्चाप्यहःशेष ततः सन्ध्याऽऽगमत्पुनः।। नाजानात् न ज्ञातवान्।।

tasya svādutayā'nnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ| vyagamaccāpyahaḥśeṣa tataḥ sandhyā''gamatpunaḥ|| nājānāt na jñātavān||

Verse 10

अथ सा स्त्री भगवन्तं सुप्यतामित्यचोदयत्। तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते।।

atha sā strī bhagavantaṃ supyatāmityacodayat| tatra vai śayane divye tasya tasyāśca kalpite||

Verse 11

[पृथक्र्वैव तथा सुप्तौ सा स्त्री स च मुनिस्तदा। तथाऽर्थरात्रे सा स्त्री तु शयनं तदुपागमत्।।]

[pṛthakrvaiva tathā suptau sā strī sa ca munistadā| tathā'rtharātre sā strī tu śayanaṃ tadupāgamat||]

Verse 12

अष्टावक्र उवाच। न भद्रे परदारेषु मनो मे सम्प्रसज्जति। उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वापं वै विरमस्व च।। न प्रभूतं चकार पूर्णमिति नाभ्यवददित्यर्थः।।

aṣṭāvakra uvāca| na bhadre paradāreṣu mano me samprasajjati| uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svāpaṃ vai viramasva ca|| na prabhūtaṃ cakāra pūrṇamiti nābhyavadadityarthaḥ||

Verse 13

भीष्म उवाच। सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता। स्वतन्त्राऽस्मीत्युवाचर्षिं न धर्मच्छलमस्ति ते।। स्वयं वै विरमस्व चेति झ.पाठः।।

bhīṣma uvāca| sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā| svatantrā'smītyuvācarṣiṃ na dharmacchalamasti te|| svayaṃ vai viramasva ceti jha.pāṭhaḥ||

Verse 14

अष्टावक्र उवाच। नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषितः। प्रजापतिमतं ह्येतन्न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति।। स्वातन्त्र्यान्मम। न तव पारदार्यदोषोऽस्तीत्यर्थः।। धर्मच्छलं परपुरुषप्रलोभनम्। नाधर्मफलमस्ति त इति ध. पाठः।।

aṣṭāvakra uvāca| nāsti svatantratā strīṇāmasvatantrā hi yoṣitaḥ| prajāpatimataṃ hyetanna strī svātantryamarhati|| svātantryānmama| na tava pāradāryadoṣo'stītyarthaḥ|| dharmacchalaṃ parapuruṣapralobhanam| nādharmaphalamasti ta iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

स्त्र्युवाच। बाधने मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै। अधर्मं प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि।।

stryuvāca| bādhane maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai| adharmaṃ prāpsyase vipra yanmāṃ tvaṃ nābhinandasi||

Verse 16

अष्टावक्र उवाच। हरन्ति दोषजातानि नरमिन्द्रियकिङ्करम्। प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वशयनं व्रज।।

aṣṭāvakra uvāca| haranti doṣajātāni naramindriyakiṅkaram| prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaśayanaṃ vraja||

Verse 17

स्त्र्युवाच। शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि। भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मेऽनघ।।

stryuvāca| śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartumarhasi| bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me'nagha||

Verse 18

यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि। आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीष्व मे द्विज।। नास्तीति अप्रदत्ता त्वां न कामये इत्यर्थः।।

yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi| ātmānaṃ sparśayāmyadya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija|| nāstīti apradattā tvāṃ na kāmaye ityarthaḥ||

Verse 19

न दोषो भविता चैव सत्येनैतद्ब्रवीम्यहम्। स्वतन्त्रां मां विजानीहि यो धर्मः सोस्तु वै मयि। त्वय्यावेशितचित्ता च स्वतन्त्राऽस्मि भजस्व माम्।। स्पर्शयामि ददामि।।

na doṣo bhavitā caiva satyenaitadbravīmyaham| svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo dharmaḥ sostu vai mayi| tvayyāveśitacittā ca svatantrā'smi bhajasva mām|| sparśayāmi dadāmi||

Verse 20

अष्टावक्र उवाच। स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै। नास्ति त्रिलोके स्त्री काचिद्या वै स्वातन्त्र्यमर्हति।।

aṣṭāvakra uvāca| svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇamatra vai| nāsti triloke strī kācidyā vai svātantryamarhati||

Verse 21

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति। न वृद्धामक्षतां मन्ये च चेच्छा त्वयि मेऽनघे

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane| putrastu sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati| na vṛddhāmakṣatāṃ manye ca cecchā tvayi me'naghe

Verse 22

स्त्र्युवाच। कौमारं ब्रह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः। पत्नीं कुरुष्व मां विप्र श्रद्धां विजहि मा मम।। स्वतन्त्रामात्मप्रदानं इति शेषः। यो धर्मः पाणिग्रहणादिसंस्कारो मयि मन्निमित्तं सोस्तु।।

stryuvāca| kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ| patnīṃ kuruṣva māṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama|| svatantrāmātmapradānaṃ iti śeṣaḥ| yo dharmaḥ pāṇigrahaṇādisaṃskāro mayi mannimittaṃ sostu||

Verse 23

अष्टावक्र उवाच। यथा मम तथा तुभ्यं यथा तुभ्यं तथा मम। जिज्ञासेयमृषेस्तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत्।। विजहि मा मा नाशय।।

aṣṭāvakra uvāca| yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tubhyaṃ tathā mama| jijñāseyamṛṣestasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet|| vijahi mā mā nāśaya||

Verse 24

आश्चर्यं परमं हीदं किन्नु श्रेयो हि मे भवेत्। दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता।। तुभ्यं तव। सङ्गमश्रद्धेत्युभयत्र शेषः। किं तस्य मया कन्यार्थिना प्रार्तितस्य तत्कर्तृका इयं जिज्ञासा मम परीक्षा किमयं साधुरसाधुर्वेति।।

āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kinnu śreyo hi me bhavet| divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ māmupasthitā|| tubhyaṃ tava| saṅgamaśraddhetyubhayatra śeṣaḥ| kiṃ tasya mayā kanyārthinā prārtitasya tatkartṛkā iyaṃ jijñāsā mama parīkṣā kimayaṃ sādhurasādhurveti||

Verse 25

किं त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत्कथं पुनः। कन्यारूपमिहाद्यैवं किमिवात्रोत्तरं भवेत्।। विघ्रत्वमेवाह आश्चर्यमिति। पूर्वमतिजीर्णत्वेन दृष्टा पुनः कन्येव दृश्यत इति मायारूपमाश्चर्यम्।।

kiṃ tvasyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇamāsītkathaṃ punaḥ| kanyārūpamihādyaivaṃ kimivātrottaraṃ bhavet|| vighratvamevāha āścaryamiti| pūrvamatijīrṇatvena dṛṣṭā punaḥ kanyeva dṛśyata iti māyārūpamāścaryam||

Verse 26

यथा मे परमा शक्तिर्न व्युत्थाने कथंचन। न रोचते हि व्युत्थानं सत्येनासादयाम्यहम्।। अत्रास्मिन्विषये किमुत्तरं श्रेष्ठतरम्। पर्वपरिगृहीतस्यात्यागः उत एतस्याः स्वीकारः कर्तव्य इति भावः।।

yathā me paramā śaktirna vyutthāne kathaṃcana| na rocate hi vyutthānaṃ satyenāsādayāmyaham|| atrāsminviṣaye kimuttaraṃ śreṣṭhataram| parvaparigṛhītasyātyāgaḥ uta etasyāḥ svīkāraḥ kartavya iti bhāvaḥ||