Adhyaya 50

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति स्त्रीस्वभावप्रदर्शनाय दृष्टान्ततयाऽष्टावक्रोपाख्यानकथनारम्भः।। अष्टावक्रेण भार्यात्वाय वदान्यंप्रति कन्यायाचनम्।। 2 ।। तथा वदाव्यनियोगादुत्तरदिगन्तगमनम्।। 3 ।। तथोत्तरदिगभिमानिन्या जरतीरूप धारिण्या संवादः।। 4 ।। युधिष्ठिर उवाच। यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ। पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः।। 50 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati strīsvabhāvapradarśanāya dṛṣṭāntatayā'ṣṭāvakropākhyānakathanārambhaḥ|| aṣṭāvakreṇa bhāryātvāya vadānyaṃprati kanyāyācanam|| 2 || tathā vadāvyaniyogāduttaradigantagamanam|| 3 || tathottaradigabhimāninyā jaratīrūpa dhāriṇyā saṃvādaḥ|| 4 || yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha| pāṇigrahaṇakāle tu strīṇāmetatkathaṃ smṛtam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcāśo'dhyāyaḥ|| 50 ||

Verse 2

आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथवाऽसुरः। यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः।।

ārṣa eṣa bhaveddharmaḥ prājāpatyo'thavā'suraḥ| yadetatsahadharmeti pūrvamuktaṃ maharṣibhiḥ||

Verse 3

सन्देहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः। इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्वनु।। सहोभौ चरतां धर्मं क्षौमे वसानौ जायापती अग्निमादधीयातामिति धर्मपत्नीसाहित्यं शास्त्रे दृश्यमानमाक्षिपति यदिदमिति। पाणग्रहणात्प्राक्साहित्याभावात्सहोभाविति वाक्यं व्याकुप्येतेति भावः।।

sandehaḥ sumahāneṣa viruddha iti me matiḥ| iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kvanu|| sahobhau caratāṃ dharmaṃ kṣaume vasānau jāyāpatī agnimādadhīyātāmiti dharmapatnīsāhityaṃ śāstre dṛśyamānamākṣipati yadidamiti| pāṇagrahaṇātprāksāhityābhāvātsahobhāviti vākyaṃ vyākupyeteti bhāvaḥ||

Verse 4

स्वर्गो मृतानां भवति सहधर्मः पितामह। पूर्वमेकस्तु म्रिय********कस्तिष्ठते वद।।

svargo mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha| pūrvamekastu mriya********kastiṣṭhate vada||

Verse 5

नानाधर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिताः। नानानिरयनिष्ठान्ता मानुपा बहवो यदा।।

nānādharmaphalopetā nānākarmanivāsitāḥ| nānānirayaniṣṭhāntā mānupā bahavo yadā||

Verse 6

अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति। यदाऽनृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः।। इहैव साहित्यं दंपत्योर्दृश्यते परलोके तयोः साहित्यं क्वनु। न क्वापीत्यर्थः।।

anṛtāḥ striya ityevaṃ sūtrakāro vyavasyati| yadā'nṛtāḥ striyastāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ|| ihaiva sāhityaṃ daṃpatyordṛśyate paraloke tayoḥ sāhityaṃ kvanu| na kvāpītyarthaḥ||

Verse 7

अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते। धर्मो यः पूर्विको दृष्ट उपचारः क्रियाविधिः।।

anṛtāḥ striya ityevaṃ vedeṣvapi hi paṭhyate| dharmo yaḥ pūrviko dṛṣṭa upacāraḥ kriyāvidhiḥ||

Verse 8

गहरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम्। निःसन्देहमिदं सर्वं पितामह यथाश्रुतिः।। सूत्रकारो धर्मप्रवक्ता। अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभतेति स्त्रीधर्मानाह।।

gaharaṃ pratibhātyetanmama cintayato'niśam| niḥsandehamidaṃ sarvaṃ pitāmaha yathāśrutiḥ|| sūtrakāro dharmapravaktā| anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhateti strīdharmānāha||

Verse 9

यदैतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम्। निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे।।

yadaitadyādṛśaṃ caitadyathā caitatpravartitam| nikhilena mahāprājña bhavānetadbravītu me||

Verse 10

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत।। गह्वरं गहनं दुर्बोधमित्यर्थः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata|| gahvaraṃ gahanaṃ durbodhamityarthaḥ||

Verse 11

निर्विष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः। ऋषेरथ वदान्यस्य वव्रे कन्यां महात्मनः।। दिशया दिगभिमानिदेवतया।।

nirviṣṭukāmastu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ| ṛṣeratha vadānyasya vavre kanyāṃ mahātmanaḥ|| diśayā digabhimānidevatayā||

Verse 12

सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि। गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम्।।

suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi| guṇaprabhāvaśīlena cāritreṇa ca śobhanām||

Verse 13

सा तस्यर्षेर्मनो दृष्टा जहार शुभलोचना। वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाञचिता।।

sā tasyarṣermano dṛṣṭā jahāra śubhalocanā| vanarājī yathā citrā vasante kusumāñacitā||

Verse 14

ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तच्छृणु।।

ṛṣistamāha deyā me sutā tubhyaṃ hi tacchṛṇu||

Verse 15

अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ह्यप्रवासी प्रियंवदः। सुरूपः सम्मतो वीरः शीलवान्भोगभुक्छुचिः।।

ananyastrījanaḥ prājño hyapravāsī priyaṃvadaḥ| surūpaḥ sammato vīraḥ śīlavānbhogabhukchuciḥ||

Verse 16

दारानुमतयज्ञश्च सुनक्षत्रामथोद्वेहेत्। सभृत्यः स्वजनोपेत इह प्रेत्य च मोदते।।

dārānumatayajñaśca sunakṣatrāmathodvehet| sabhṛtyaḥ svajanopeta iha pretya ca modate||

Verse 17

गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः।।

gaccha tāvaddiśaṃ puṇyāmuttarāṃ drakṣyase tataḥ||

Verse 18

अष्टावक्र उवाच। किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान्। तथेदानीं मयो कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान्।।

aṣṭāvakra uvāca| kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktumarhati me bhavān| tathedānīṃ mayo kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān||

Verse 19

वदान्य उवाच। धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम्। रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम्।।

vadānya uvāca| dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ ca parvatam| rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam||

Verse 20

संहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः। दिव्याङ्गरागैः पैशाचैरन्यैर्नानाविधैः प्रभोः।।

saṃhṛṣṭaiḥ pārṣadairjuṣṭaṃ nṛtyadbhirvividhānanaiḥ| divyāṅgarāgaiḥ paiśācairanyairnānāvidhaiḥ prabhoḥ||

Verse 21

पाणितालसुतालैश्च शम्पातालैः समैस्तथा। सम्प्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते।। निर्वेष्टुकामः दारसंग्रहार्थी।।

pāṇitālasutālaiśca śampātālaiḥ samaistathā| samprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvastatra niṣevyate|| nirveṣṭukāmaḥ dārasaṃgrahārthī||

Verse 22

इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमिति शुश्रुम। नित्यं सन्निहितो देवस्तथा ते पार्षदाः स्मृताः।।

iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ taddivyamiti śuśruma| nityaṃ sannihito devastathā te pārṣadāḥ smṛtāḥ||

Verse 23

तत्र देव्या तपस्तप्तं सङ्करार्थं सुदुश्चरम्। अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः।।

tatra devyā tapastaptaṃ saṅkarārthaṃ suduścaram| atastadiṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ||

Verse 24

पूर्वे तत्र महापार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा।। ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः।। तालैः कांस्यमयैर्वाद्यभाण्डैः। शम्पातालैः विद्युद्वदतिचपलैर्भ्रमणादिघटितैः गीतनृत्यक्रियामानविशेषैः। समैर्भ्रमणादिरहितैस्तैरेव।।

pūrve tatra mahāpārśve devasyottaratastathā|| ṛtavaḥ kālarātriśca ye divyā ye ca mānuṣāḥ|| tālaiḥ kāṃsyamayairvādyabhāṇḍaiḥ| śampātālaiḥ vidyudvadaticapalairbhramaṇādighaṭitaiḥ gītanṛtyakriyāmānaviśeṣaiḥ| samairbhramaṇādirahitaistaireva||

Verse 25

देवं चोपासते सर्वे रूपिणः किल तत्र ह। तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि।।

devaṃ copāsate sarve rūpiṇaḥ kila tatra ha| tadatikramya bhavanaṃ tvayā yātavyameva hi||

Verse 26

ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसन्निभम्। रमणीयं मनोग्राहि तत्र वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम्।।

tato nīlaṃ vanoddeśaṃ drakṣyase meghasannibham| ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra vai drakṣyase striyam||

Verse 27

तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम्। द्रष्टव्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः।।

tapasvinīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣāmanuṣṭhitām| draṣṭavyā sā tvayā tatra sampūjyā caiva yatnataḥ||

Verse 28

तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि। यद्येष समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम्।।

tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttastvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi| yadyeṣa samayaḥ sarvaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām||

Verse 29

अष्टावक्र उवाच। तथाऽस्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम्। यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक्।।

aṣṭāvakra uvāca| tathā'stu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmyasaṃśayam| yatra tvaṃ vadase sādho bhavānbhavatu satyavāk||

Verse 30

भीष्म उवाच। ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तरां दिशम्। हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्।। महापार्श्वे पर्वते। ततः कोपो महान्पार्श्वे इति ट. थ. पाठः। ततः कालो महान्पार्श्वे इति ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| tato'gacchatsa bhagavānuttarāmuttarāṃ diśam| himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam|| mahāpārśve parvate| tataḥ kopo mahānpārśve iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| tataḥ kālo mahānpārśve iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 31

स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम्। अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां पुण्यदायिनीम्।।

sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirim| abhyagacchannadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ puṇyadāyinīm||

Verse 32

अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा वै तर्प्य देवताः। तत्र वासाय शयने कौशे सुखमुवास ह।।

aśoke vimale tīrthe snātvā vai tarpya devatāḥ| tatra vāsāya śayane kauśe sukhamuvāsa ha||

Verse 33

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः। स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैवं विधानतः।।

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarutthāya sa dvijaḥ| snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caivaṃ vidhānataḥ||

Verse 34

रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत्। विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ।।

rudrāṇīkūpamāsādya hrade tatra samāśvasat| viśrāntaśca samutthāya kailāsamabhito yayau||

Verse 35

सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया। मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः।।

so'paśyatkāñcanadvāraṃ dīpyamānamiva śriyā| mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ||

Verse 36

अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम्। प्रत्युत्थिता भगवन्तं माणिभद्रपुरोगमाः।।

atha te rākṣasāḥ sarve ye'bhirakṣanti padminīm| pratyutthitā bhagavantaṃ māṇibhadrapurogamāḥ||

Verse 37

स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान्। निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्।।

sa tānpratyarcayāmāsa rākṣasānbhīmavikramān| nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt||

Verse 38

ते राक्षसास्तथा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन्। असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्।।

te rākṣasāstathā rājanbhagavantamathābruvan| asau vaiśravaṇo rājā svayamāyāti te'ntikam||

Verse 39

विदितो भगवानस्य कार्यमागमनस्य यत्। पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा।।

vidito bhagavānasya kāryamāgamanasya yat| paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantamiva tejasā||

Verse 40

ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम्। विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत्।।

tato vaiśravaṇo'bhyetya aṣṭāvakramaninditam| vidhivatkuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣimabravīt||

Verse 41

सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किंवा मत्तश्चिकीर्षति। ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि वै द्विज।।

sukhaṃ prāpto bhavānkaccitkiṃvā mattaścikīrṣati| brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi vai dvija||

Verse 42

भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम। सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः।।

bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottama| satkṛtaḥ kṛtakāryaśca bhavānyāsyatyavighnataḥ||

Verse 43

प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम्। आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च।।

prāviśadbhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam| āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyamarghyaṃ tathaiva ca||

Verse 44

अथोपविष्टयोस्तत्र माणिभद्रपुरोगमाः। निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः।।

athopaviṣṭayostatra māṇibhadrapurogamāḥ| niṣedustatra kauberā yakṣagandharvakinnarāḥ||

Verse 45

ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत्। भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः।। उत्तरां श्रेष्ठाम्।।

tatasteṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyamabravīt| bhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerannapsarogaṇāḥ|| uttarāṃ śreṣṭhām||

Verse 46

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा। संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा।।

ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatastathā| saṃvartatāmityuvāca munirmadhurayā girā||

Verse 47

यथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा। अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदारुचिः।।

yathorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā| alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadāruciḥ||

Verse 48

मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा। विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च।।

manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā| vidyutā praśamī dāntā vidyotā ratireva ca||

Verse 49

एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः। अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च।।

etāścānyāśca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ| avādayaṃśca gandharvā vādyāni vividhāni ca||

Verse 50

अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपाविशत्। दिव्यं संवत्सरं तत्रारमतैष महातपाः।।

atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣirupāviśat| divyaṃ saṃvatsaraṃ tatrāramataiṣa mahātapāḥ||

Verse 51

ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह। साग्रः संवत्सरो यातो विप्रेह तव पश्यतः।।

tato vaiśravaṇo rājā bhagavantamuvāca ha| sāgraḥ saṃvatsaro yāto vipreha tava paśyataḥ||

Verse 52

हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः। छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्।। भवच्छन्दं भवदिच्छाम्।।

hāryo'yaṃ viṣayo brahmangāndharvo nāma nāmataḥ| chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān|| bhavacchandaṃ bhavadicchām||

Verse 53

अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम्। सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि।।

atithiḥ pūjanīyastvamidaṃ ca bhavato gṛham| sarvamājñāpyatāmāśu paravanto vayaṃ tvayi||

Verse 54

अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत। अर्चितोस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर।। हार्यः हरतीति हार्यः।।

atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavānpratyabhāṣata| arcitosmi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara|| hāryaḥ haratīti hāryaḥ||

Verse 55

प्रीतोस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप। तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः। नियोगादद्य यास्यामि वृद्दिमानृद्धिमान्भव।। भगवान् अष्टावक्रः।।

prītosmi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa| tava prasādādbhagavanmaharṣeśca mahātmanaḥ| niyogādadya yāsyāmi vṛddimānṛddhimānbhava|| bhagavān aṣṭāvakraḥ||

Verse 56

अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः। कैलासे सङ्करावासमभिवीक्ष्य प्रणम्य च।।

atha niṣkramya bhagavānprayayāvuttarāmukhaḥ| kailāse saṅkarāvāsamabhivīkṣya praṇamya ca||

Verse 57

गौरीशं शङ्करं दान्तं शरणागतवत्सलम्। गङ्गाधरं गोपतिनं गणावृतमकल्पषम्।।

gaurīśaṃ śaṅkaraṃ dāntaṃ śaraṇāgatavatsalam| gaṅgādharaṃ gopatinaṃ gaṇāvṛtamakalpaṣam||

Verse 58

कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह। तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम्।। वृद्धिरुपचयस्तद्वान्। ऋद्धिः सम्पत् तद्वान्।।

kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvānanucacāra ha| tānatītya mahāśailānkairātaṃ sthānamuttamam|| vṛddhirupacayastadvān| ṛddhiḥ sampat tadvān||

Verse 59

प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा नतः। धरणीमवतीर्याथ पूतात्माऽसौ तदाऽभकवत्।। कैरातं किरातवेषधारिणो महादेवस्य सम्बन्धि।।

pradakṣiṇaṃ tathā cakre prayataḥ śirasā nataḥ| dharaṇīmavatīryātha pūtātmā'sau tadā'bhakavat|| kairātaṃ kirātaveṣadhāriṇo mahādevasya sambandhi||

Verse 60

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा निर्यातश्चोत्तरामुखः। समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः।।

sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā niryātaścottarāmukhaḥ| samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ||

Verse 61

ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत। सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितैः। रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्रतत्र विभूषितम्।।

tato'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyamapaśyata| sarvartubhirmūlaphalaiḥ pakṣibhiśca samanvitaiḥ| ramaṇīyairvanoddeśaistatratatra vibhūṣitam||

Verse 62

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ।।

tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavānatha||

Verse 63

शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान्। मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च।।

śailāṃśca vividhākārānkāñcanānratnabhūṣitān| maṇibhūmau niviṣṭāśca puṣkariṇyastathaiva ca||

Verse 64

अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ। भृशं तस्य मनो रमे महर्षेर्भावितात्मनः।।

anyānyapi suramyāṇi dadarśa subahūnyatha| bhṛśaṃ tasya mano rame maharṣerbhāvitātmanaḥ||

Verse 65

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम्। ददर्शाद्भुतसङ्काशं धनदस्य गृहाद्वरम्।।

sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham| dadarśādbhutasaṅkāśaṃ dhanadasya gṛhādvaram||

Verse 66

महान्तो यत्र विविधा मणिकाञ्चनपर्वताः। विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च।।

mahānto yatra vividhā maṇikāñcanaparvatāḥ| vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca||

Verse 67

मन्दारपुष्पैः सङ्कीर्णां तथा मन्दाकिनीं नदीम्। स्वयम्प्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता।।

mandārapuṣpaiḥ saṅkīrṇāṃ tathā mandākinīṃ nadīm| svayamprabhāśca maṇayo vajrairbhūmiśca bhūṣitā||

Verse 68

नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः। मुक्ताजालविनिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः।।

nānāvidhaiśca bhavanairvicitramaṇitoraṇaiḥ| muktājālavinikṣiptairmaṇiratnavibhūṣitaiḥ||

Verse 69

मनोद्दष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः। ऋषिभिश्चावृतं तत्र आश्रमं तं मनोहरम्।।

manoddaṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ| ṛṣibhiścāvṛtaṃ tatra āśramaṃ taṃ manoharam||

Verse 70

ततस्तस्याभवच्चिन्ता कुत्र वासो भवेदिति। अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्।।

tatastasyābhavaccintā kutra vāso bhavediti| atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato'bravīt||

Verse 71

अतिथिं समनुप्राप्तमभिजानन्तु येऽत्र वै।।

atithiṃ samanuprāptamabhijānantu ye'tra vai||

Verse 72

अथ कन्याः परिवृता गृहात्तस्माद्विनिर्गताः। नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः।। धरणीमवतीर्येत्यनेनाकाशमार्गेणाष्टावक्रो गच्छतीति गम्यते।।

atha kanyāḥ parivṛtā gṛhāttasmādvinirgatāḥ| nānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ|| dharaṇīmavatīryetyanenākāśamārgeṇāṣṭāvakro gacchatīti gamyate||

Verse 73

यांयामपश्यत्कन्यां वै सासा तस्य मनोऽहरत्। न च शक्तो वारयितुं मनोऽस्याथावसीदति। ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः।।

yāṃyāmapaśyatkanyāṃ vai sāsā tasya mano'harat| na ca śakto vārayituṃ mano'syāthāvasīdati| tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ||

Verse 74

अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति। स च तासां सुरुपेण तस्यैव भवनस्य च। कौतूहलं समाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः।।

atha taṃ pramadāḥ prāhurbhagavānpraviśatviti| sa ca tāsāṃ surupeṇa tasyaiva bhavanasya ca| kautūhalaṃ samāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ||

Verse 75

तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम्। वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्।। सप्त इतरदिग्देवताः।।

tatrāpaśyajjarāyuktāmarajombaradhāriṇīm| vṛddhāṃ paryaṅkamāsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām|| sapta itaradigdevatāḥ||

Verse 76

स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा। प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह।।

svastīti tena caivoktā sā strī pratyavadattadā| pratyutthāya ca taṃ vipramāsyatāmityuvāca ha||

Verse 77

अष्टावक्र उवाच। सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु। प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः।। उत्तराधिष्ठात्री तु देवता मुख्याऽष्टमी सैव जरायुक्ता।।

aṣṭāvakra uvāca| sarvāḥ svānālayānyāntu ekā māmupatiṣṭhatu| prajñātā yā praśāntā yā śeṣā gacchantu cchandataḥ|| uttarādhiṣṭhātrī tu devatā mukhyā'ṣṭamī saiva jarāyuktā||

Verse 78

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा। निश्चक्रमुर्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाऽथ व्यतिष्ठतः। तया सम्पूजितस्तत्र शयने चापि निर्मले।।

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyāstāstamṛṣiṃ tadā| niścakramurgṛhāttasmātsā vṛddhā'tha vyatiṣṭhataḥ| tayā sampūjitastatra śayane cāpi nirmale||

Verse 79

अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा। त्वयाऽपि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते।।

atha tāṃ saṃviśanprāha śayane bhāsvare tadā| tvayā'pi supyatāṃ bhadre rajanī hyativartate||

Verse 80

संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता। द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे।।

saṃlāpāttena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā| dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe||

Verse 81

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा। व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं व्यवरोहत।।

atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā| vyapadiśya maharṣervai śayanaṃ vyavarohata||

Verse 82

स्वागतेनागतां तां तु भगवानभ्यभाषत। सा जुगूह भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ।। प्रज्ञाता अत्यन्तं ज्ञानवती। प्रशान्ता निर्जितचिता।।

svāgatenāgatāṃ tāṃ tu bhagavānabhyabhāṣata| sā jugūha bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha|| prajñātā atyantaṃ jñānavatī| praśāntā nirjitacitā||

Verse 83

निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा। दुखिता प्रेक्ष्य सञ्जल्पमकार्षीदृषिणा सह।।

nirvikāramṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā| dukhitā prekṣya sañjalpamakārṣīdṛṣiṇā saha||

Verse 84

ब्रह्मन्नकामकरोस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः। कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्।। जुगूह आलिङ्गितवती।।

brahmannakāmakarosti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ| kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām|| jugūha āliṅgitavatī||

Verse 85

प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह। उपगूह च भां विप्र कामार्ताऽहं भृशं त्वयि।। ब्रह्मन्नकामतोऽन्यास्तीति झ. पाठः। तत्र अकामतोऽनिच्छातः स्वभावत इत्यर्थः। पुरुषतः पुरुषं प्राप्य स्त्रीणां धृतिर्धैर्यमन्या परकीयास्ति।? पुंयोगे स्त्रीणां धृतिः स्वकीया सर्वथा नास्तीत्यर्थः।।

prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha| upagūha ca bhāṃ vipra kāmārtā'haṃ bhṛśaṃ tvayi|| brahmannakāmato'nyāstīti jha. pāṭhaḥ| tatra akāmato'nicchātaḥ svabhāvata ityarthaḥ| puruṣataḥ puruṣaṃ prāpya strīṇāṃ dhṛtirdhairyamanyā parakīyāsti|? puṃyoge strīṇāṃ dhṛtiḥ svakīyā sarvathā nāstītyarthaḥ||

Verse 86

एतद्वि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम्। प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्।।

etadvi tava dharmātmaṃstapasaḥ pūjyate phalam| prārthitaṃ darśanādeva bhajamānāṃ bhajasva mām||

Verse 87

सद्म चेदं धनं सर्वं यच्चान्यदपि पश्यसि। प्रभुस्त्वं भव सर्वत्र मयि चैव न संशयः।।

sadma cedaṃ dhanaṃ sarvaṃ yaccānyadapi paśyasi| prabhustvaṃ bhava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ||

Verse 88

सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया। रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे।।

sarvānkāmānvidhāsyāmi ramasva sahito mayā| ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade||

Verse 89

त्वद्वशाऽहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह। सर्वान्कामानुपाश्नीमो ये दिव्या ये च मानुषाः।।

tvadvaśā'haṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha| sarvānkāmānupāśnīmo ye divyā ye ca mānuṣāḥ||

Verse 90

नातः परं हि नारीणां विद्यते च कदाचन। यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्।।

nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ vidyate ca kadācana| yathā puruṣasaṃsargaḥ parametaddhi naḥ phalam||

Verse 91

आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः। न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः।।

ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥ| na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptairapi pāṃsubhiḥ||

Verse 92

अष्टावक्र उवाच। परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथञ्चन। दूषितं धर्मशास्त्रज्ञैः परदाराभिमर्शनम्।।

aṣṭāvakra uvāca| paradārānahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathañcana| dūṣitaṃ dharmaśāstrajñaiḥ paradārābhimarśanam||

Verse 93

शुद्धक्षेत्रे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तमथोच्यते। पुनश्च पातकं दृष्टं विप्रक्षेत्रे विशेषतः।।

śuddhakṣetre brahmahatyāprāyaścittamathocyate| punaśca pātakaṃ dṛṣṭaṃ viprakṣetre viśeṣataḥ||

Verse 94

भद्रे निर्वेष्टुकामोऽहं तत्रावकिरणं मम। प्रायश्चित्तं महदतो दारग्रहणपूर्वकम्।।

bhadre nirveṣṭukāmo'haṃ tatrāvakiraṇaṃ mama| prāyaścittaṃ mahadato dāragrahaṇapūrvakam||

Verse 95

बीजं न शुद्ध्यते वोढुरन्यथा कृतनिष्कृतेः। मातृतः पितृतः शुद्धो ज्ञेयः पुत्रो यथार्थतः।।

bījaṃ na śuddhyate voḍhuranyathā kṛtaniṣkṛteḥ| mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddho jñeyaḥ putro yathārthataḥ||

Verse 96

विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल सन्ततिः। एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः।। प्रहृष्टः कामुको भव। उपनृह अलिङ्गस्व।।

viṣayeṣvanabhijño'haṃ dharmārthaṃ kila santatiḥ| evaṃ lokāngamiṣyāmi putrairiti na saṃśayaḥ|| prahṛṣṭaḥ kāmuko bhava| upanṛha aliṅgasva||

Verse 97

भद्रे धर्मं विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह।।

bhadre dharmaṃ vijānīhi jñātvā coparamasva ha||

Verse 98

स्त्र्युवाच। नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज। प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः।।

stryuvāca| nānilo'gnirna varuṇo na cānye tridaśā dvija| priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ||

Verse 99

सहस्रे किल नारीणां प्राप्येतैका कदाचन। तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता।।

sahasre kila nārīṇāṃ prāpyetaikā kadācana| tathā śatasahasreṣu yadi kācitpativratā||

Verse 100

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम्। न भ्रातॄन्न च भर्तारं न च पुत्रान्न देवरान्।।

naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram| na bhrātṝnna ca bhartāraṃ na ca putrānna devarān||

Verse 101

लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः। दोषान्सर्वाश्च मत्वाऽऽशु प्रजापतिरभाषत।। अनभिज्ञोऽप्रीतिमान्।।

līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥ| doṣānsarvāśca matvā''śu prajāpatirabhāṣata|| anabhijño'prītimān||

Verse 102

भीष्म उवाच। ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत। आस्यतांरुचितश्छन्दः किञ्च कार्यं ब्रवीहि मे।। लीलायन्त्यः लीलां रतिमात्मन इच्छन्त्यः दोषांश्च मन्दान्मन्दासुः प्रजापतिरभाषत इति ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ sa ṛṣirekāgrastāṃ striyaṃ pratyabhāṣata| āsyatāṃrucitaśchandaḥ kiñca kāryaṃ bravīhi me|| līlāyantyaḥ līlāṃ ratimātmana icchantyaḥ doṣāṃśca mandānmandāsuḥ prajāpatirabhāṣata iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 103

सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः। वस तावन्महाभाग कृतकृत्यो भविष्यसि।। एकाग्रः स्त्रीदोषाननुसन्दधानः स्त्रियम्प्रति आस्यता तूण्णीं स्थीयताम्। रुचितः रुचिं प्राप्य छन्दः इच्छा भवतीति अभाषत। त्वं रुचिज्ञा मामिच्छसि अहं त्वरुचिज्ञो न त्वां स्फुष्टुमिच्छामीति भावः। एवमपि यत्कार्यं कर्तव्यं तव तन्मे ब्रवीहि।।

sā strī provāca bhagavandrakṣyase deśakālataḥ| vasa tāvanmahābhāga kṛtakṛtyo bhaviṣyasi|| ekāgraḥ strīdoṣānanusandadhānaḥ striyamprati āsyatā tūṇṇīṃ sthīyatām| rucitaḥ ruciṃ prāpya chandaḥ icchā bhavatīti abhāṣata| tvaṃ rucijñā māmicchasi ahaṃ tvarucijño na tvāṃ sphuṣṭumicchāmīti bhāvaḥ| evamapi yatkāryaṃ kartavyaṃ tava tanme bravīhi||

Verse 104

ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर। वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः।।

brahmarṣistāmathovāca sa tatheti yudhiṣṭhira| vatsye'haṃ yāvadutsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ||

Verse 105

अथर्षिरभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयाऽर्दिताम्। चिन्तां परमिकां भेजे सन्तप्त इव चाभवत्।।

atharṣirabhisamprekṣya striyaṃ tāṃ jarayā'rditām| cintāṃ paramikāṃ bheje santapta iva cābhavat||

Verse 106

यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा। नारमत्तत्रतत्रास्य दृष्टी रूपविरागिता।। द्रक्ष्यसे स्पर्शसुखं ज्ञायसे।।

yadyadaṅgaṃ hi so'paśyattasyā viprarṣabhastadā| nāramattatratatrāsya dṛṣṭī rūpavirāgitā|| drakṣyase sparśasukhaṃ jñāyase||

Verse 107

देवतेयं गृहस्यास्य शापात्किंनु विरूपिता। अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा भया।।

devateyaṃ gṛhasyāsya śāpātkiṃnu virūpitā| asyāśca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā bhayā||

Verse 108

इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः। व्यगमद्रात्रिशेषः स मनसा व्याकुलेन तु।। रूपे विरागिता वैराग्यवती दृष्टिर्नारमत् न रेमे।।

iti cintāviṣaktasya tamarthaṃ jñātumicchataḥ| vyagamadrātriśeṣaḥ sa manasā vyākulena tu|| rūpe virāgitā vairāgyavatī dṛṣṭirnāramat na reme||

Verse 109

अथ सा स्त्री तथोवाच भगवन्पश्य वै रवेः। रूपं सन्ध्याभ्रसंरक्तं किमुपस्थाप्यतां तव।।

atha sā strī tathovāca bhagavanpaśya vai raveḥ| rūpaṃ sandhyābhrasaṃraktaṃ kimupasthāpyatāṃ tava||

Verse 110

स उवाच ततस्तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय। उपासिष्ये ततः सन्ध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः।।

sa uvāca tatastāṃ strīṃ snānodakamihānaya| upāsiṣye tataḥ sandhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ||