Adhyaya 4

Verse 1

मतङ्गेन ब्राह्मण्यप्राप्तये वर्षशतं तपश्चरणम्।। 1 ।। तम्प्रतीन्द्रेण प्राणिनां कथंचिन्मानुषत्वलाभेपि नानानीचयोनिषु परिभ्रमणपूर्वकं क्रमेण त्रैवर्णिकत्वमात्रप्राप्तिकथनेन ब्राह्मण्यस्य दुर्लभत्वोक्तिः।। 2 ।। भीष्म उवाच। एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः। अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युतः।।

mataṅgena brāhmaṇyaprāptaye varṣaśataṃ tapaścaraṇam|| 1 || tampratīndreṇa prāṇināṃ kathaṃcinmānuṣatvalābhepi nānānīcayoniṣu paribhramaṇapūrvakaṃ krameṇa traivarṇikatvamātraprāptikathanena brāhmaṇyasya durlabhatvoktiḥ|| 2 || bhīṣma uvāca| evamukto mataṅgastu saṃśitātmā yatavrataḥ| atiṣṭhadekapādena varṣāṇāṃ śatamacyutaḥ||

Verse 2

तमुवाच ततः शक्रः पुनरेव महायशाः। ब्राह्मण्यं दुर्लभं तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे।।

tamuvāca tataḥ śakraḥ punareva mahāyaśāḥ| brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ tāta prārthayāno na lapsyase||

Verse 3

मतङ्ग परमं स्थानं प्रार्थयन्विनशिष्यसि। मा कृथाः साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव।।

mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayanvinaśiṣyasi| mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathastava||

Verse 4

विमार्गतो मार्गमाणः सर्वथा नभविष्यसि। न हि शक्यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते। अप्राप्यं प्रार्थयानो हि नचिराद्विनशिष्यसि।।

vimārgato mārgamāṇaḥ sarvathā nabhaviṣyasi| na hi śakyaṃ tvayā prāptuṃ brāhmaṇyamiha durmate| aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirādvinaśiṣyasi||

Verse 5

मतङ्ग परमं स्थानं वार्यमाणोऽसकृन्मया। चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा नभविष्यसि।।

mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo'sakṛnmayā| cikīrṣasyeva tapasā sarvathā nabhaviṣyasi||

Verse 6

तिर्यग्योनिगतः सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति। स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाऽप्यसंशयः।।

tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati| sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā'pyasaṃśayaḥ||

Verse 7

पुल्कसः पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते। स तस्यामेव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते।।

pulkasaḥ pāpayonirvā yaḥ kaścidiha lakṣyate| sa tasyāmeva suciraṃ mataṅga parivartate||

Verse 8

ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि। शूद्रयोनावपि ततो बहुशः परिवर्तते।।

tato daśaśate kāle labhate śūdratāmapi| śūdrayonāvapi tato bahuśaḥ parivartate||

Verse 9

ततस्त्रिंशद्गणे काले लभते वैश्यतामपि। वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते। ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते।।

tatastriṃśadgaṇe kāle labhate vaiśyatāmapi| vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate| tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate||

Verse 10

ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्। ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं ततस्तु परिवर्तते।।

tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahmabandhutām| brahmabandhuściraṃ kālaṃ tatastu parivartate||

Verse 11

ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम्। काण्डपृष्ठश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः।। 4 ।।।

tatastu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām| kāṇḍapṛṣṭhaściraṃ kālaṃ tatraiva parivartate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi caturtho'dhyāyaḥ|| 4 |||

Verse 12

ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि। तं च प्राप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते।। काण्डपृष्ठतां शस्त्रजीवित्वम्।।

tatastu triśate kāle labhate japatāmapi| taṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate|| kāṇḍapṛṣṭhatāṃ śastrajīvitvam||

Verse 13

ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते। श्रोत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते।। जपतां गायत्रीमात्रसेविनां कुले जन्मेति शेषः।।

tataścatuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate| śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate|| japatāṃ gāyatrīmātrasevināṃ kule janmeti śeṣaḥ||

Verse 14

तदेवं शोकहर्षौ तु कामद्वेषौ च पुत्रक। अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्।। श्रोत्रियः अधीतवेदः।।

tadevaṃ śokaharṣau tu kāmadveṣau ca putraka| atimānātivādau ca praviśete dvijādhamam|| śrotriyaḥ adhītavedaḥ||

Verse 15

तांश्चेज्जयति शत्रून्स तदा प्राप्नोति सद्गतिम्। अथ ते वै जयन्त्येनं तालं पक्वमिवापतेत्।। तत् तदा श्रोत्रियत्वलाभेऽपि।।

tāṃścejjayati śatrūnsa tadā prāpnoti sadgatim| atha te vai jayantyenaṃ tālaṃ pakvamivāpatet|| tat tadā śrotriyatvalābhe'pi||

Verse 16

मतङ्ग सम्प्रधार्यैवं यदहं त्वामचूचुदम्। वृणीष्व काममन्यं त्वं ब्राह्मण्यं हि सुदुर्लभम्।।

mataṅga sampradhāryaivaṃ yadahaṃ tvāmacūcudam| vṛṇīṣva kāmamanyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham||