Adhyaya 45

Verse 1

भीष्मनियोगात्कृष्णेन युधिष्ठिरम्प्रति महादेवमहिमकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महेशाय नामान्याचक्ष्व शम्भवे। विदुषे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्वतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः।। 45 ।। 13-45-x युधिष्ठिर उवाच। ययाऽऽपगेय नामानि श्रुतानीह जगत्पतेः।

bhīṣmaniyogātkṛṣṇena yudhiṣṭhiramprati mahādevamahimakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha maheśāya nāmānyācakṣva śambhave| viduṣe viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tatvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 45 || 13-45-x yudhiṣṭhira uvāca| yayā''pageya nāmāni śrutānīha jagatpateḥ|

Verse 2

भीष्म उवाच। सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि। शिवाय शिवरूपाय यन्माऽपृच्छद्युधिष्ठिरः।। पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्य शम्भवे।। बभ्रवे विश्वरूपाय महाभाग्यं च तत्त्वतः। भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामहः।।

bhīṣma uvāca| surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktumarhasi| śivāya śivarūpāya yanmā'pṛcchadyudhiṣṭhiraḥ|| pitāmaheśāya vibho nāmānyācakṣya śambhave|| babhrave viśvarūpāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ| bhavamāhātmyasaṃyuktamidamāha pitāmahaḥ||

Verse 3

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मवादिना। निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराऽभवत्।। सुरासुरगुरौ देवे शंकरेऽव्यक्तयोनये।। भीष्म उवाच। अशक्तोऽहं गुणान्यक्तुं महादेवस्य धीमतः। शिवाय विष्णुरूपायेति झ.पाठः।।

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmavādinā| niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yatpurā'bhavat|| surāsuragurau deve śaṃkare'vyaktayonaye|| bhīṣma uvāca| aśakto'haṃ guṇānyaktuṃ mahādevasya dhīmataḥ| śivāya viṣṇurūpāyeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 4

द्वैपायनप्रभृतयस्तथा चेमे तपोधनाः। ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव।। यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते।। ब्रह्मविष्णुसुरेशानां स्रष्टा च प्रभुरेव च।

dvaipāyanaprabhṛtayastathā ceme tapodhanāḥ| ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatastava|| yo hi sarvagato devo na ca sarvatra dṛśyate|| brahmaviṣṇusureśānāṃ sraṣṭā ca prabhureva ca|

Verse 5

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये। महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने।। ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते।। प्रकृतीनां परत्वेन पुरुषस्य च यः परः। चिन्त्यते यो योगविद्भिर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।

dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje'gnaye| mahābhāgyaṃ vibhorbrūhi muṇḍine'tha kapardine|| brahmādayaḥ piśācāntā yaṃ hi devā upāsate|| prakṛtīnāṃ paratvena puruṣasya ca yaḥ paraḥ| cintyate yo yogavidbhirṛṣibhistattvadarśibhiḥ|

Verse 6

वासुदेव उवाच। न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः। हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः।। अक्षरं परमं ब्रह्म असच्च सदसच्च यः।। प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षोभयित्वा स्वतेजसा।

vāsudeva uvāca| na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettumīśasya tattvataḥ| hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ|| akṣaraṃ paramaṃ brahma asacca sadasacca yaḥ|| prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣobhayitvā svatejasā|

Verse 7

न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः। स कथं नाममात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः।। ब्रह्माणमसृजत्तस्माद्देवदेवः प्रजापतिः।। को हि शक्तो गुणान्वक्तं देवदेवस्य धीमतः।

na viduryasya nidhanamādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ| sa kathaṃ nāmamātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ|| brahmāṇamasṛjattasmāddevadevaḥ prajāpatiḥ|| ko hi śakto guṇānvaktaṃ devadevasya dhīmataḥ|

Verse 8

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान्। भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्।। गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यो मृत्युसमन्वितः।। को हि शक्तो भवं ज्ञातुं मद्विधः परमेश्वरम्।

tasyāhamasuraghnasya kāṃścidbhagavato guṇān| bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham|| garbhajanmajarāyukto martyo mṛtyusamanvitaḥ|| ko hi śakto bhavaṃ jñātuṃ madvidhaḥ parameśvaram|

Verse 9

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः। उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः।। क्रते नारायणात्पुत्र शङ्कचक्रगदाधरात्।। एष विद्वान्गुणश्रेष्ठो विष्णुः परमदुर्जयः।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktvā tu bhagavānguṇāṃstasya mahātmanaḥ| upaspṛśya śucirbhūtvā kathayāmāsa dhīmataḥ|| krate nārāyaṇātputra śaṅkacakragadādharāt|| eṣa vidvānguṇaśreṣṭho viṣṇuḥ paramadurjayaḥ||

Verse 10

वासुदेव उवाच। शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर। त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः।। दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्ष्यते योगचक्षुषा।। रुद्रभक्त्या तु कृष्णेन जगद्व्याप्तं महात्मना।

vāsudeva uvāca| śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrāstvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira| tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ|| divyacakṣurmahātejā vīkṣyate yogacakṣuṣā|| rudrabhaktyā tu kṛṣṇena jagadvyāptaṃ mahātmanā|

Verse 11

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम्। यथावद्भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना।। तं प्रसाद्य तदा देवं बदर्यां किल भारत।। अर्थात्प्रियतरत्वं च सर्वलोकेषु वै तदा।

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram| yathāvadbhagavāndṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā|| taṃ prasādya tadā devaṃ badaryāṃ kila bhārata|| arthātpriyataratvaṃ ca sarvalokeṣu vai tadā|

Verse 12

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता। अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्।। प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णाक्षान्महेश्वरात्।। पूर्णं वर्षसहस्रं तु तप्तवानेष माधवः।

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā| atīte dvādaśe varṣe jāmbavatyabravīddhi mām|| prāptavāneva rājendra suvarṇākṣānmaheśvarāt|| pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu taptavāneṣa mādhavaḥ|

Verse 13

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान्। पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर।। प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्।। युगेयुगे तु कृष्णेन तोषितो वै महेश्वरः।

pradyumnacārudeṣṇādīnrukmiṇyā vīkṣya putrakān| putrārthinī māmupetya vākyamāha yudhiṣṭhira|| prasādya varadaṃ devaṃ carācaraguruṃ śivam|| yugeyuge tu kṛṣṇena toṣito vai maheśvaraḥ|

Verse 14

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम्। आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्।। भक्त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मनः।। ऐश्वर्यं यादृसं तस्य जगद्योनेर्महात्मनः।।

śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpamakalmaṣam| ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram|| bhaktyā paramayā caiva prītaścaiva mahātmanaḥ|| aiśvaryaṃ yādṛsaṃ tasya jagadyonermahātmanaḥ||

Verse 15

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किञ्चन। लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह।। तदयं दृष्टवान्साक्षात्पुत्रार्थे हरिरच्युतः।। यस्मात्परतरं चैव नान्यं पश्यामि भारत।

na hi te'prāpyamastīha triṣu lokeṣu kiñcana| lokānsṛjestvamaparānicchanyadukulodvaha|| tadayaṃ dṛṣṭavānsākṣātputrārthe hariracyutaḥ|| yasmātparataraṃ caiva nānyaṃ paśyāmi bhārata|

Verse 16

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रतीभूतेन शुष्यता। आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्यां जनिताः सुताः।। व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशषतः।। एष शक्तो महाबाहुर्वक्तुं भगवतो गुणान्।

tvayā dvādaśavarṣāṇi vratībhūtena śuṣyatā| ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyāṃ janitāḥ sutāḥ|| vyākhyātuṃ devadevasya śakto nāmānyaśaṣataḥ|| eṣa śakto mahābāhurvaktuṃ bhagavato guṇān|

Verse 17

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेशो यशोधरः। चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः सम्भुरेव च।। विभूतिं चैव कार्त्स्न्येन सत्यां माहेश्वरीं नृप।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा तदा भीष्मो वासुदेवं महायशाः।

cārudeṣṇaḥ sucāruśca cāruveśo yaśodharaḥ| cāruśravāścāruyaśāḥ pradyumnaḥ sambhureva ca|| vibhūtiṃ caiva kārtsnyena satyāṃ māheśvarīṃ nṛpa|| vaiśampāyana uvāca| evamuktvā tadā bhīṣmo vāsudevaṃ mahāyaśāḥ|

Verse 18

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमाः। तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन।। तण्डिना ब्रह्मयोनिनेति झ.पाठः।।

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāṃ cāruvikramāḥ| tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha madhusūdana|| taṇḍinā brahmayonineti jha.pāṭhaḥ||

Verse 19

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम्। अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव।।

ityevaṃ codito devyā tāmavocaṃ sumadhyamām| anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava||

Verse 20

सा च मामब्रवीद्गच्छ शिवाय विजयाय च। ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोऽनुगाः।

sā ca māmabravīdgaccha śivāya vijayāya ca| brahmā śivaḥ kāśyapaśca nadyo devā mano'nugāḥ|

Verse 21

क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दास्यृषिगणाध्वराः। समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः।। ते त्वया।।

kṣetrauṣadhyo yajñavāhāśchandāsyṛṣigaṇādhvarāḥ| samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ|| te tvayā||

Verse 22

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च। मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः।।

devapatnyo devakanyā devamātara eva ca| manvantarāṇi gāvaśca candramāḥ savitā hariḥ||

Verse 23

सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा। क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः।।

sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāstathā| kṣaṇā lavā muhūrtāśca nimeṣā yugaparyayāḥ||

Verse 24

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च। अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ।।

rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāya ca| ariṣṭaṃ gaccha panthānamapramatto bhavānagha||

Verse 25

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाऽहं ततोऽभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम्। पितुः समीपं नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञश्च तथाऽऽहुकस्य।। यज्ञवाहा इति छन्दसामेव विशेषणम्। छन्दांसि वै देवेभ्यो हव्यमूढ्व्रेति ब्राह्मणात् तेषां यज्ञवाहत्वसिद्धिः। स्तोभाः सामपूरणान्यक्षराणि हुंमा इत्यादीनि।।

evaṃ kṛtasvastyayanastayā'haṃ tato'bhyanujñāya narendraputrīm| pituḥ samīpaṃ narasattamasya mātuśca rājñaśca tathā''hukasya|| yajñavāhā iti chandasāmeva viśeṣaṇam| chandāṃsi vai devebhyo havyamūḍhvreti brāhmaṇāt teṣāṃ yajñavāhatvasiddhiḥ| stobhāḥ sāmapūraṇānyakṣarāṇi huṃmā ityādīni||

Verse 26

नरेन्द्रपुत्रीं ऋक्षराजस्य जाम्बवतो दुहितरम्।।

narendraputrīṃ ṛkṣarājasya jāmbavato duhitaram||

Verse 27

ततःसमृद्धिर्भवतोऽस्त्वविघ्नम्।। प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम्। सोवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम्।।

tataḥsamṛddhirbhavato'stvavighnam|| prāpyānujñāṃ gurujanādahaṃ tārkṣyamacintayam| sovahaddhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam||

Verse 28

तत्राहमद्बुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे। क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्।।

tatrāhamadbutānbhāvānapaśyaṃ girisattame| kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmyadbhutamuttamam||

Verse 29

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः। पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्मया लक्ष्म्या समावृतम्।।

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyormahātmanaḥ| pūjitaṃ devagandharvairbrāhmayā lakṣmyā samāvṛtam||

Verse 30

धवककुभकदम्बनारिकेलैः कुरवककेतकजम्बुपाटलाभिः। वटवरुणकवत्सनाभविल्वैः सरलकपित्थप्रियालसालतालैः।।

dhavakakubhakadambanārikelaiḥ kuravakaketakajambupāṭalābhiḥ| vaṭavaruṇakavatsanābhavilvaiḥ saralakapitthapriyālasālatālaiḥ||

Verse 31

बदरीकुन्दपुन्नागरैशोकाम्रातिमुक्तकैः। मधूकैः कोविदारैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा।।

badarīkundapunnāgaraiśokāmrātimuktakaiḥ| madhūkaiḥ kovidāraiśca campakaiḥ panasaistathā||

Verse 32

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम्। पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम्।।

vanyairbahuvidhairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutam| puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam||

Verse 33

नानाशकुनिसम्भोज्यैः फलैर्वृक्षैरलङ्कृतम्। यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभिः।। अभ्यनुज्ञाय स्थितं मामिति शेषः। अथोचतुरित्यर्धः।।

nānāśakunisambhojyaiḥ phalairvṛkṣairalaṅkṛtam| yathāsthānavinikṣiptairbhūṣitaṃ bhasmarāśibhiḥ|| abhyanujñāya sthitaṃ māmiti śeṣaḥ| athocaturityardhaḥ||

Verse 34

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम्। कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम्। पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्।।

ruruvānaraśārdūlasiṃhadvīpisamākulam| kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam| pūgaiśca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam||

Verse 35

सकृत्प्रभिन्नैश्च गजैर्विभूषितं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम्। सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै- र्महीरुहाणां च वनैर्विचित्रैः।।

sakṛtprabhinnaiśca gajairvibhūṣitaṃ prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitam| supuṣpitairambudharaprakāśai- rmahīruhāṇāṃ ca vanairvicitraiḥ||

Verse 36

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधइवासितः। दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽभिमुखो ववौ

nānāpuṣparajomiśro gajadānādhaivāsitaḥ| divyastrīgītabahulo māruto'bhimukho vavau

Verse 37

धारानिनादैर्विहगप्राणादैः शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम्। गीतैस्तथा किन्नराणामुदारैः शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर।।

dhārāninādairvihagaprāṇādaiḥ śubhaistathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām| gītaistathā kinnarāṇāmudāraiḥ śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra||

Verse 38

अचिन्त्यं मनसाऽप्यन्यैः सरोभिः समलङ्कृतम्। विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतैः।।

acintyaṃ manasā'pyanyaiḥ sarobhiḥ samalaṅkṛtam| viśālaiścāgniśaraṇairbhūṣitaṃ kusumāvṛtaiḥ||

Verse 39

विभूषितं पुण्ययवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया। विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै- र्महात्मभिर्वह्निसमानकल्पैः।।

vibhūṣitaṃ puṇyayavitratoyayā sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā| vibhūṣitaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhai- rmahātmabhirvahnisamānakalpaiḥ||

Verse 40

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः सम्प्रक्षालैर्योगिभिर्ध्याननित्यैः। धूमप्राशैरूष्मपैः क्षीरपैश्च संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात्।। भस्मराशिभिरिति भस्मच्छन्नैरग्निभइः।।

vāyvāhārairambupairjapyanityaiḥ samprakṣālairyogibhirdhyānanityaiḥ| dhūmaprāśairūṣmapaiḥ kṣīrapaiśca saṃjuṣṭaṃ ca brāhmaṇendraiḥ samantāt|| bhasmarāśibhiriti bhasmacchannairagnibhaiḥ||

Verse 41

गोचारिणोऽर्थाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा। मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः।। सम्प्रक्षालैः मैत्र्यादिभिश्चित्तशोधनं कुर्वद्भिः।।

gocāriṇo'rthāśmakuṭṭā dantolūkhalikāstathā| marīcipāḥ phenapāśca tathaiva mṛgacāriṇaḥ|| samprakṣālaiḥ maitryādibhiścittaśodhanaṃ kurvadbhiḥ||

Verse 42

अश्वत्थफलभक्षाश्च तथा ह्युदकशायिनः। चीचचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिणः।।

aśvatthaphalabhakṣāśca tathā hyudakaśāyinaḥ| cīcacarmāmbaradharāstathā valkaladhāriṇaḥ||

Verse 43

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोधनान्। पश्यन्मुनीन्बहुविधानप्रवेष्टुमुपचक्रमे।।

suduḥkhānniyamāṃstāṃstānvahataḥ sutapodhanān| paśyanmunīnbahuvidhānapraveṣṭumupacakrame||

Verse 44

सूपूजितं देवगणैर्महात्मभिः शिवादिभिर्भारतपुण्यकर्मभिः। रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजञ्शशिमण्डलं यथा।।

sūpūjitaṃ devagaṇairmahātmabhiḥ śivādibhirbhāratapuṇyakarmabhiḥ| rarāja taccāśramamaṇḍalaṃ sadā divīva rājañśaśimaṇḍalaṃ yathā||

Verse 45

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत्। प्रभावाद्दीप्ततपसां सन्निकर्षान्महात्मनाम्।।

krīḍanti sarpairnakulā mṛgairvyāghrāśca mitravat| prabhāvāddīptatapasāṃ sannikarṣānmahātmanām||

Verse 46

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरम। सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः।।

tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorama| sevite dvijaśārdūlairvedavedāṅgapāragaiḥ||

Verse 47

नानानियमविख्यातैर्ऋषिभि सुमहान्मभिः। प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्।। गोचारिणो गोवन्मुखेनैव चरन्तो हस्तव्यापारशून्या इत्यर्थः। मरीचिपाश्चन्द्ररश्मि पानेनैव जीवन्तः।।

nānāniyamavikhyātairṛṣibhi sumahānmabhiḥ| praviśanneva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum|| gocāriṇo govanmukhenaiva caranto hastavyāpāraśūnyā ityarthaḥ| marīcipāścandraraśmi pānenaiva jīvantaḥ||

Verse 48

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथाऽनलम्। शिष्यैरनुगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्वभम्।।

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathā'nalam| śiṣyairanugataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarvabham||

Verse 49

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत।।

śirasā vandamānaṃ māmupamanyurabhāṣata||

Verse 50

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः। यः पूज्यः पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि।।

svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ| yaḥ pūjyaḥ pūjayasi māṃ draṣṭavyo draṣṭumicchasi||

Verse 51

मनुष्यतानुवृत्त्या त्वा ज्ञात्वा तिष्ठाम सर्वगम्। तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु। धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्।।

manuṣyatānuvṛttyā tvā jñātvā tiṣṭhāma sarvagam| tamahaṃ prāñjalirbhūtvā mṛgapakṣiṣvathāgniṣu| dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchamanāmayam||

Verse 52

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना। लप्स्यसे तनयं कृष्णि आत्मतुल्यमसंशयम्।।

tato māṃ bhagavānāha sāmnā paramavalgunā| lapsyase tanayaṃ kṛṣṇi ātmatulyamasaṃśayam||

Verse 53

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम्। इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज।।

tapaḥ sumahadāsthāya toṣayeśānamīśvaram| iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍatyadhokṣaja||

Verse 54

इहैनं दैवतश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा। तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च।।

ihainaṃ daivataśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā| tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca||

Verse 55

तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्तवन्तो जनार्दन। तेजसां सपसां चैव निधिः स भगवानिह।।

toṣayitvā śubhānkāmānprāptavanto janārdana| tejasāṃ sapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāniha||

Verse 56

शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्स क्षिपन्नपि। आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन्।।

śubhāśubhānvitānbhāvānvisṛjansa kṣipannapi| āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan||

Verse 57

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः। तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम्।।

hiraṇyakaśipuryo'bhūddānavo merukampanaḥ| tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvātprāptaṃ samārbudam||

Verse 58

तस्यैव पुत्रप्रवरो दमनो नाम विश्रुतः। महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयम्।। नियमाः अम्बुपानादयस्तैरेवाम्पुषैः क्षीरपैरित्यादिनामभिः ख्यातैः। प्रविशन्नेवापश्यमुपमन्युमिति शेषः।।

tasyaiva putrapravaro damano nāma viśrutaḥ| mahādevavarācchakraṃ varṣārbudamayodhayam|| niyamāḥ ambupānādayastairevāmpuṣaiḥ kṣīrapairityādināmabhiḥ khyātaiḥ| praviśannevāpaśyamupamanyumiti śeṣaḥ||

Verse 59

विष्णोश्चक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च। शीर्णं पुराऽभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव।। समानां सवत्सरणामर्बुदं समार्वुदम्।।

viṣṇoścakraṃ ca taddhoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca| śīrṇaṃ purā'bhavattāta grahasyāṅgeṣu keśava|| samānāṃ savatsaraṇāmarbudaṃ samārvudam||

Verse 60

[यत्तद्भगवता पूर्वं दत्तं चक्रं तवानघ। जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्।। प्रहस्य मन्दारनाम्नः।।

[yattadbhagavatā pūrvaṃ dattaṃ cakraṃ tavānagha| jalāntaracaraṃ hatvā daityaṃ ca balagarvitam|| prahasya mandāranāmnaḥ||

Verse 61

उत्पादितं वृषाङ्केन दीप्तज्वलनसन्निभम्। दत्तं भगवता तुभ्यं दुर्धषं तेजसाऽद्भुतम्।। भगवता महादेवेन।।

utpāditaṃ vṛṣāṅkena dīptajvalanasannibham| dattaṃ bhagavatā tubhyaṃ durdhaṣaṃ tejasā'dbhutam|| bhagavatā mahādevena||

Verse 62

न शक्यं द्रष्टुमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम्। सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्।।

na śakyaṃ draṣṭumanyena varjayitvā pinākinam| sudarśanaṃ bhavatyevaṃ bhavenoktaṃ tadā tu tat||

Verse 63

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम्। तज्जीर्णमभावत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव। उत्पादितं तस्यैव दैत्यस्य हननार्थम्।।

sudarśanaṃ tadā tasya loke nāma pratiṣṭhitam| tajjīrṇamabhāvattāta grahasyāṅgeṣu keśava| utpāditaṃ tasyaiva daityasya hananārtham||

Verse 64

ग्रहस्यातिवलस्याङ्गे वरदत्तस्य धीमतः। न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे चक्रवज्रशतान्यपि।।] जीर्णं जीर्णतृणवद्व्यर्थमित्यर्थः।।

grahasyātivalasyāṅge varadattasya dhīmataḥ| na śastrāṇi vahantyaṅge cakravajraśatānyapi||] jīrṇaṃ jīrṇatṛṇavadvyarthamityarthaḥ||

Verse 65

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेणि सुबलीयसा। शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम्।।

ardyamānāśca vibudhā graheṇi subalīyasā| śivadattavarāñjaghnurasurendrānsurā bhṛśam||

Verse 66

तृष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ। शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत्।।

tṛṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratāṃ dadau| śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro'bhavat||

Verse 67

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्। तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः।।

mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt| tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau prabhuḥ||

Verse 68

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः। [तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः।

kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavānajaḥ| [tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ|

Verse 69

येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः। तं प्राह भववांस्तुष्टः किंकरोमीति शंकरः।।

yena varṣaśataṃ sāgramātmamāṃsairhuto'nalaḥ| taṃ prāha bhavavāṃstuṣṭaḥ kiṃkaromīti śaṃkaraḥ||

Verse 70

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः। बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे।।

taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me'dbhutaḥ| balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ samprayaccha me||

Verse 71

तथेति भगवानाह तस्य तद्वचनं प्रभुः। स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा।।

tatheti bhagavānāha tasya tadvacanaṃ prabhuḥ| svāyaṃbhuvaḥ kratuścāpi putrārthamabhavatpurā||

Verse 72

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि। तस्य चोपददौ पुत्रान्सहस्रं क्रतुसम्मितान्।] योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः।।

āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatānyapi| tasya copadadau putrānsahasraṃ kratusammitān|] yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ||

Verse 73

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषिः परमधार्मिकः। आराध्य स महादेवं प्राप्तवानतुलं यशः।।

yājñavalkya iti khyāta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ| ārādhya sa mahādevaṃ prāptavānatulaṃ yaśaḥ||

Verse 74

वेदव्यासश्च योगात्मा पराशरसुतो मुनिः। सोऽपि शंकरमाराध्य प्राप्तवानतुलं यशः।।

vedavyāsaśca yogātmā parāśarasuto muniḥ| so'pi śaṃkaramārādhya prāptavānatulaṃ yaśaḥ||

Verse 75

वालखिल्या मघवता ह्यवज्ञाताः पुरा किल। तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत्।।

vālakhilyā maghavatā hyavajñātāḥ purā kila| taiḥ kruddhairbhagavānrudrastapasā toṣito hyabhūt||

Verse 76

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः। सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ।।

tāṃścāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ| suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha||

Verse 77

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराऽभवन्। ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः।। वरदत्तस्य सर्वशस्त्रावध्यस्त्वं भवेति दत्तवरस्य।।

mahādevasya roṣācca āpo naṣṭāḥ purā'bhavan| tāśca saptakapālena devairanyāḥ pravartitāḥ|| varadattasya sarvaśastrāvadhyastvaṃ bhaveti dattavarasya||

Verse 78

ततः पानीयमभवत्प्रसन्ने त्र्यम्बके भुवि। अत्रिभार्या सुतं दत्तं सोमं दुर्वाससं प्रभो।। सप्तकपालेन त्र्यम्बकदैवत्येन हेतुना। देवैः सप्तकपालेन रुद्रमिष्ट्वा आपो निर्मिता इत्यर्थः।।

tataḥ pānīyamabhavatprasanne tryambake bhuvi| atribhāryā sutaṃ dattaṃ somaṃ durvāsasaṃ prabho|| saptakapālena tryambakadaivatyena hetunā| devaiḥ saptakapālena rudramiṣṭvā āpo nirmitā ityarthaḥ||

Verse 79

अत्रेर्भार्याऽपि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी। नाहं तव मुने भूयो वशगा स्यां कथञ्चन।।

atrerbhāryā'pi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī| nāhaṃ tava mune bhūyo vaśagā syāṃ kathañcana||

Verse 80

इत्युक्त्वा सा महादेवमगमच्छरणं किल। निराहास भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि।।

ityuktvā sā mahādevamagamaccharaṇaṃ kila| nirāhāsa bhayādatrestrīṇi varṣaśatānyapi||

Verse 81

अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा। तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव।। रुद्रप्रसादाज्जनयामासति शेषः।।

aśeta musaleṣveva prasādārthaṃ bhavasya sā| tāmabravīddhasandevo bhavitā vai sutastava|| rudraprasādājjanayāmāsati śeṣaḥ||

Verse 82

विना भर्त्रा चरुद्रेण भविष्यति न संशयः। वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्।। मुसलेष्वयोग्रेषु काष्ठकीलेषु।।

vinā bhartrā carudreṇa bhaviṣyati na saṃśayaḥ| vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām|| musaleṣvayogreṣu kāṣṭhakīleṣu||

Verse 83

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम्। प्रसाद्य भगवान्सिद्धिं प्राप्तवान्मधुसूदन।।

vikarṇaśca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham| prasādya bhagavānsiddhiṃ prāptavānmadhusūdana||

Verse 84

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि। आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव।।

śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatānyapi| ārādhayāmāsa bhavaṃ manoyajñena keśava||

Verse 85

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि। वत्साक्षया च ते कीतिस्त्रेलोक्ये वै भविष्यति।।

taṃ cāha bhagavāṃstuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi| vatsākṣayā ca te kītistrelokye vai bhaviṣyati||

Verse 86

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम्। भविष्यति द्विजश्रेष्ठः सूत्रकर्ता सुतस्तव।।

akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam| bhaviṣyati dvijaśreṣṭhaḥ sūtrakartā sutastava||

Verse 87

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे। इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ।।

sāvarṇiścāpi vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge| iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭivarṣaśatānyatha||

Verse 88

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ। ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः।।

tamāha bhagavānrudraḥ sākṣāttuṣṭosmi te'nagha| granthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ||

Verse 89

शक्रेणि तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन। आराधितोऽभूद्भक्तेन दिग्वासा भस्मगुष्ठितः।। आराध्य स महादेवं देवराज्यमवाप्तवान्।।

śakreṇi tu purā devo vārāṇasyāṃ janārdana| ārādhito'bhūdbhaktena digvāsā bhasmaguṣṭhitaḥ|| ārādhya sa mahādevaṃ devarājyamavāptavān||

Verse 90

नारदेन तु भक्त्याऽसौ भव आराधितः पुरा। तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुर्गुरुः।।

nāradena tu bhaktyā'sau bhava ārādhitaḥ purā| tasya tuṣṭo mahādevo jagau devagururguruḥ||

Verse 91

तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्समो न भविष्यति। गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि।।

tejasā tapasā kīrtyā tvatsamo na bhaviṣyati| gītena vāditavyena nityaṃ māmanuyāsyasi||

Verse 92

बाणः स्कन्दसमत्वं च कामो दर्पविमोक्षणम्। लवणोऽवध्यतामन्यैर्दशास्यश्च पुनर्बलम्। अन्तकोऽन्तमनुप्राप्तस्तस्मात्कोऽन्यः परः प्रभुः।।

bāṇaḥ skandasamatvaṃ ca kāmo darpavimokṣaṇam| lavaṇo'vadhyatāmanyairdaśāsyaśca punarbalam| antako'ntamanuprāptastasmātko'nyaḥ paraḥ prabhuḥ||

Verse 93

मयाऽपि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभो। साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव।।

mayā'pi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibho| sākṣātpaśupatistāta taccāpi śṛṇu mādhava||

Verse 94

यदर्थं च मया देवः प्रयतेन तथा विभो। आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरात्।।

yadarthaṃ ca mayā devaḥ prayatena tathā vibho| ārādhito mahātejāstaccāpi śṛṇu vistarāt||

Verse 95

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात्। तत्सर्वं निखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevānmaheśvarāt| tatsarvaṃ nikhilenādya kathayiṣyāmi te'nagha

Verse 96

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः। व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः। तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः।। चरुद्रः चरोर्द्रवः मण्ड इति यावत्। चरुशब्दपूर्वाद्द्रवतेरन्येभ्योपि दृश्यत इति डः। भर्तारंविनापि चरुद्रवपानमात्रेण तव पुत्रो भविष्यतीत्यर्थः।।

purā kṛtayuge tāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥ| vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ| tasyāhamabhavaṃ putro dhaumyaścāpi mamānujaḥ|| carudraḥ carordravaḥ maṇḍa iti yāvat| caruśabdapūrvāddravateranyebhyopi dṛśyata iti ḍaḥ| bhartāraṃvināpi carudravapānamātreṇa tava putro bhaviṣyatītyarthaḥ||

Verse 97

कस्यचित्त्थ कालस्य धौम्येन सह माधव। आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम्।।

kasyacitttha kālasya dhaumyena saha mādhava| āgacchamāśramaṃ krīḍanmunīnāṃ bhāvitātmanām||

Verse 98

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी। लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम्।।

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī| lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hyamṛtopamam||

Verse 99

तदाप्रभृति चैवाहमरुदं मधुसूदन। दीयतां दीयतां क्षीरं मम मातरितीरिता।।

tadāprabhṛti caivāhamarudaṃ madhusūdana| dīyatāṃ dīyatāṃ kṣīraṃ mama mātaritīritā||

Verse 100

अभावाच्चैव दुग्धस्य दुःखिता जननी तदा।।

abhāvāccaiva dugdhasya duḥkhitā jananī tadā||

Verse 101

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव। आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थं समुपानयत्।।

tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava| āvayoḥ kṣīramityeva pānārthaṃ samupānayat||

Verse 102

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया।

atha gavyaṃ payastāta kadācitprāśitaṃ mayā|

Verse 103

पित्राऽहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत्। तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौः सुरनन्दिनी।।

pitrā'haṃ yajñakāle hi nīto jñātikulaṃ mahat| tatra sā kṣarate devī divyā gauḥ suranandinī||

Verse 104

यस्ताहं तत्पयः पीत्वा रसेन ह्यमृतोपमम्। ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्चैव उपलभ्य हि सम्भवम्। स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत्।।

yastāhaṃ tatpayaḥ pītvā rasena hyamṛtopamam| jñātvā kṣīraguṇāṃścaiva upalabhya hi sambhavam| sa ca piṣṭarasastāta na me prītimupāvahat||

Verse 105

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा। नेदं क्षीरोदनं मातर्यत्त्वं मे दत्तवत्यसि।।

tato'hamabruvaṃ bālyājjananīmātmanastadā| nedaṃ kṣīrodanaṃ mātaryattvaṃ me dattavatyasi||

Verse 106

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता। पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव।।

tato māmabravīnmātā duḥkhaśokasamanvitā| putrasnehātpariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava||

Verse 107

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनम्। वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्।।

kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanam| vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām||

Verse 108

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैर्निषेविताम् कुत क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम्।।

āsthitānāṃ nadīṃ divyāṃ vālakhilyairniṣevitām kuta kṣīraṃ vanasthānāṃ munīnāṃ girivāsinām||

Verse 109

पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम्। ग्राम्याहारनिवृत्तानामारण्यफलभोजिनाम्। नास्ति पुत्र पयोऽरण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते।। धूम्रश्चापि ममानुज इति ट.थ.पाठः।।

pāvanānāṃ vanāśānāṃ vanāśramanivāsinām| grāmyāhāranivṛttānāmāraṇyaphalabhojinām| nāsti putra payo'raṇye surabhīgotravarjite|| dhūmraścāpi mamānuja iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 110

नदीगह्वरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च। तपसा जप्यनित्यानां शिवो नः परमा गतिः।।

nadīgahvaraśaileṣu tīrtheṣu vividheṣu ca| tapasā japyanityānāṃ śivo naḥ paramā gatiḥ||

Verse 111

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम्। कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च।।

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇumavyayam| kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca||

Verse 112

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम्। तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक।। पावनानां पवनाशिनाम्। वनाशानां अब्भक्षाणाम्।।

taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṅkaram| tatprasādācca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka|| pāvanānāṃ pavanāśinām| vanāśānāṃ abbhakṣāṇām||

Verse 113

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्। [प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा इदमम्बामवोचयं।।

jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan| [prāñjaliḥ praṇato bhūtvā idamambāmavocayaṃ||

Verse 114

कोऽयमम्ब महादेवः स कथं च प्रसीदति। कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथञ्चन।।

ko'yamamba mahādevaḥ sa kathaṃ ca prasīdati| kutra vā vasate devo draṣṭavyo vā kathañcana||

Verse 115

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं तस्य च कीदृशम्। कथं ज्ञेयः प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननी मम।।

tuṣyate vā kathaṃ śarvo rūpaṃ tasya ca kīdṛśam| kathaṃ jñeyaḥ prasanno vā darśayejjananī mama||

Verse 116

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला। मूर्घन्याध्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना।।

evamuktā tadā kṛṣṇa mātā me sutavatsalā| mūrghanyādhrāya govinda sabāṣpākulalocanā||

Verse 117

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन।। दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम।।

pramārjantī ca gātrāṇi mama vai madhusūdana|| dainyamālambya jananī idamāha surottama||

Verse 118

दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तकः। दुराबाधश्च दुर्ग्राह्यो दुर्द्दश्यो ह्यकृतात्मभिः।। प्रवद्य प्रपन्नो भव।।

durvijñeyo mahādevo durādhāro durantakaḥ| durābādhaśca durgrāhyo durddaśyo hyakṛtātmabhiḥ|| pravadya prapanno bhava||

Verse 119

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिणः। स्थानानि च विचित्राणि प्रासादाश्चाप्यनेकशः।।

yasya rūpāṇyanekāni pravadanti manīṣiṇaḥ| sthānāni ca vicitrāṇi prāsādāścāpyanekaśaḥ||

Verse 120

को हि तत्त्वेन तद्वेद ईशस्य चरितं शुभम्। कृतवान्यानि रूपाणि देवदेवः पुरा किल। क्रीडते च तथा शर्वः प्रसीदति यथाच वै।।

ko hi tattvena tadveda īśasya caritaṃ śubham| kṛtavānyāni rūpāṇi devadevaḥ purā kila| krīḍate ca tathā śarvaḥ prasīdati yathāca vai||

Verse 121

हृदिस्थः सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वरः। भक्तानामनुकम्पार्थं दर्शनं च यथाश्रुतम्। मुनीनां ब्रुवतां दिव्यमीशानचरितं शुभम्।।

hṛdisthaḥ sarvabhūtānāṃ viśvarūpo maheśvaraḥ| bhaktānāmanukampārthaṃ darśanaṃ ca yathāśrutam| munīnāṃ bruvatāṃ divyamīśānacaritaṃ śubham||

Verse 122

कृतवान्यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसैः। अनुग्रहार्थं विप्राणां शृणु वत्स समासतः।।

kṛtavānyāni rūpāṇi kathitāni divaukasaiḥ| anugrahārthaṃ viprāṇāṃ śṛṇu vatsa samāsataḥ||

Verse 123

तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

tāni te kīrtayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 124

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि। विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भवः।।

brahmaviṣṇusurendrāṇāṃ rudrādityāśvināmapi| viśveṣāmapi devānāṃ vapurdhārayate bhavaḥ||

Verse 125

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयोः। किरातशबराणां च जलजानामनेकशः।।

narāṇāṃ devanārīṇāṃ tathā pretapiśācayoḥ| kirātaśabarāṇāṃ ca jalajānāmanekaśaḥ||

Verse 126

करोति भगवान्रूपमाटव्यशबराण्यपि। कूर्मो मत्स्यस्तथा शङ्खः प्रवालाङ्कुरभूषणः।। दुराधारः मनसि धर्तुमशक्यः

karoti bhagavānrūpamāṭavyaśabarāṇyapi| kūrmo matsyastathā śaṅkhaḥ pravālāṅkurabhūṣaṇaḥ|| durādhāraḥ manasi dhartumaśakyaḥ

Verse 127

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि। वपुर्धारयते देवो भूयश्च बिलवासिनाम्।।

yakṣarākṣasasarpāṇāṃ daityadānavayorapi| vapurdhārayate devo bhūyaśca bilavāsinām||

Verse 128

व्याघ्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्त्रिणाम्। उलूकश्वशृगालानां रूपाणि कुरुतेऽपि च।।

vyāghrasiṃhamṛgāṇāṃ ca tarakṣvṛkṣapatattriṇām| ulūkaśvaśṛgālānāṃ rūpāṇi kurute'pi ca||

Verse 129

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम्। रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राङ्गयोरपि।।

haṃsakākamayūrāṇāṃ kṛkalāsakasārasām| rūpāṇi ca balākānāṃ gṛdhracakrāṅgayorapi||

Verse 130

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम्। गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्ट्रखराकृतिः।।

karoti vā sa rūpāṇi dhārayatyapi parvatam| gorūpaṃ ca mahādevo hastyaśvoṣṭrakharākṛtiḥ||

Verse 131

छागशार्दूलरूपश्च अनेकमृगरूपधृक्। अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भवः।।

chāgaśārdūlarūpaśca anekamṛgarūpadhṛk| aṇḍajānāṃ ca divyānāṃ vapurdhārayate bhavaḥ||

Verse 132

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां वारणस्तथा। षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षकः।।

daṇḍī chatrī ca kuṇḍī ca dvijānāṃ vāraṇastathā| ṣaṇmukho vai bahumukhastrinetro bahuśīrṣakaḥ||

Verse 133

अनेककटिपादश्च अनेकोदरवक्त्रधृत्। अनेकपाणिपार्श्वश्च अनेकगपसंवृतः।।

anekakaṭipādaśca anekodaravaktradhṛt| anekapāṇipārśvaśca anekagapasaṃvṛtaḥ||

Verse 134

ऋषिगन्धर्वरूपश्च सिद्धचारणरूपधृत्। भस्पपाण्डुरगात्रश्च चन्द्रार्धकृतभूषणः।।

ṛṣigandharvarūpaśca siddhacāraṇarūpadhṛt| bhaspapāṇḍuragātraśca candrārdhakṛtabhūṣaṇaḥ||

Verse 135

अनेकरावसंघुष्टश्चानेकस्तुतिसंस्कृतः। सर्वभूतान्तकः सर्वः सर्वलोकप्रतिष्ठितः।।

anekarāvasaṃghuṣṭaścānekastutisaṃskṛtaḥ| sarvabhūtāntakaḥ sarvaḥ sarvalokapratiṣṭhitaḥ||

Verse 136

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि। सर्वत्र भगवान्ज्ञेयो हृदिस्थः सर्वदेहिनाम्।।

sarvalokāntarātmā ca sarvagaḥ sarvavādyapi| sarvatra bhagavānjñeyo hṛdisthaḥ sarvadehinām||

Verse 137

यो हि यं कामयेत्कामं यस्मिन्नर्थऽर्च्यते पुनः। तत्सर्वं वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि।।

yo hi yaṃ kāmayetkāmaṃ yasminnartha'rcyate punaḥ| tatsarvaṃ vetti deveśastaṃ prapadya yadīcchasi||

Verse 138

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि। चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टसी।।

nandate kupyate cāpi tathā huṃkārayatyapi| cakrī śūlī gadāpāṇirmusalī khaḍgapaṭṭasī||

Verse 139

भूधरो नागमौञ्जी च नागकुण्डलकुण्डली। नागयज्ञोपवीती य नागचर्मोत्तरच्छदः।। प्रवालाङ्कुरभूषणे वसन्तस्तेन कालोप्ययमेवेत्यर्थः

bhūdharo nāgamauñjī ca nāgakuṇḍalakuṇḍalī| nāgayajñopavītī ya nāgacarmottaracchadaḥ|| pravālāṅkurabhūṣaṇe vasantastena kālopyayamevetyarthaḥ

Verse 140

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम्। वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युतः।।

hasate gāyate caiva nṛtyate ca manoharam| vādayatyapi vādyāni vicitrāṇi gaṇairyutaḥ||

Verse 141

वल्गते जृम्बते चैव रुदते रोदयत्यपि। उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वरः।।

valgate jṛmbate caiva rudate rodayatyapi| unmattamattarūpaṃ ca bhāṣate cāpi susvaraḥ||

Verse 142

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्नयनैर्जनम्। जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुवम्।।

atīva hasate raudrastrāsayannayanairjanam| jāgarti caiva svapiti jṛmbhate ca yathāsuvam||

Verse 143

जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुनः। ददाति प्रतिगृह्णाति युञ्जते ध्यायतेऽपि च।।

japate japyate caiva tapate tapyate punaḥ| dadāti pratigṛhṇāti yuñjate dhyāyate'pi ca||

Verse 144

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने। दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धो युवा तथा।।

vedīmadhye tathā yūpe goṣṭhamadhye hutāśane| dṛśyate dṛśyate cāpi bālo vṛddho yuvā tathā||

Verse 145

क्रीडते ऋषिकन्याभिर्ऋषिपत्नीभिरेव च। ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचनः।।

krīḍate ṛṣikanyābhirṛṣipatnībhireva ca| ūrdhvakeśo mahāśepho nagno vikṛtalocanaḥ||

Verse 146

गौरः श्यामस्तथा कृष्णः पाण्डुरो धूमलोहितः। विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासाः सर्ववासकः।। भूधरः शेषनागः।।

gauraḥ śyāmastathā kṛṣṇaḥ pāṇḍuro dhūmalohitaḥ| vikṛtākṣo viśālākṣo digvāsāḥ sarvavāsakaḥ|| bhūdharaḥ śeṣanāgaḥ||

Verse 147

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिणः। अनाद्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते कोस्य तत्त्वतः।।

arūpasyādyarūpasya atirūpādyarūpiṇaḥ| anādyantamajasyāntaṃ vetsyate kosya tattvataḥ||

Verse 148

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञितः। ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्यो महेश्वरः।।

hṛdi prāṇo mano jīvo yogātmā yogasaṃjñitaḥ| dhyānaṃ tatparamātmā ca bhāvagrāhyo maheśvaraḥ||

Verse 149

वादको गायनश्चैव सहस्रशतलोचनः। एकवक्त्रो द्विवक्त्रश्च त्रिवक्त्रोऽनेकवक्त्रकः।।

vādako gāyanaścaiva sahasraśatalocanaḥ| ekavaktro dvivaktraśca trivaktro'nekavaktrakaḥ||

Verse 150

तद्भक्तस्तद्गतो नित्यं तन्निष्ठस्तत्परायणः। भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितं।।

tadbhaktastadgato nityaṃ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ| bhaja putra mahādevaṃ tataḥ prāpsyasi cepsitaṃ||

Verse 151

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्।] मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत।।

jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan|] mama bhaktirmahādeve naiṣṭhikī samapadyata||

Verse 152

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम्। दिव्यं वर्षसहस्रं तु वामाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः।।

tato'haṃ tapa āsthāya toṣayāmāsa śaṃkaram| divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāmāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ||

Verse 153

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततोऽभवम्। द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः।।

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārastato'bhavam| dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ||

Verse 154

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाऽभवम्। एकं वर्षसहस्रं तु दिव्यमाराधितो मया।।

śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣastadā'bhavam| ekaṃ varṣasahasraṃ tu divyamārādhito mayā||

Verse 155

ततस्तुष्टो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः। एकभक्त इति ज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा।।

tatastuṣṭo mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ| ekabhakta iti jñātvā jijñāsāṃ kurute tadā||

Verse 156

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः। सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः।।

śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvairdevagaṇairvṛtaḥ| sahasrākṣastadā bhūtvā vajrapāṇirmahāyaśāḥ||

Verse 157

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम्। आवेष्टतकरं घोरं चतुर्दष्ट्रं महागजम्।।

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam| āveṣṭatakaraṃ ghoraṃ caturdaṣṭraṃ mahāgajam||

Verse 158

समास्थितः स भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा। आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः।।

samāsthitaḥ sa bhagavāndīpyamānaḥ svatejasā| ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ||

Verse 159

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि। सेव्यभानोप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितैः।।

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani| sevyabhānopsarobhiśca divyagandharvanāditaiḥ||

Verse 160

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्तेऽहं द्विजोत्तम। वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते।।

tato māmāha devendrastuṣṭaste'haṃ dvijottama| varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yatte manasi vartate||

Verse 161

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाऽभवम्। अब्रवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः।। सर्ववासकः सर्वस्याच्छादकः

śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanā'bhavam| abravaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājamidaṃ vacaḥ|| sarvavāsakaḥ sarvasyācchādakaḥ

Verse 162

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात्। महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmādapi daivatāt| mahādevādṛte saumya satyametadbravīmi te||

Verse 163

सत्यंसत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्सुनिश्चितम्। न यन्मिहेश्वरं मुक्त्वा कथाऽन्या मम रोचते।।

satyaṃsatyaṃ hi naḥ śakra vākyametatsuniścitam| na yanmiheśvaraṃ muktvā kathā'nyā mama rocate||

Verse 164

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाखः। अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा।।

paśupativacanādbhavāmi sadyaḥ kṛmirathavā tarurapyanekaśākhaḥ| apaśupativaraprasādajā me tribhuvanarājyavibhūtirapyaniṣṭā||

Verse 165

[जन्मश्वपाकमध्येऽ- पि मेऽस्तु हरचरणवन्दनरतस्य। मा वाऽनीश्वरभक्तो भवानि भवनेऽपि शक्रस्य।। अभवं सन्धिरार्षः।।

[janmaśvapākamadhye'- pi me'stu haracaraṇavandanaratasya| mā vā'nīśvarabhakto bhavāni bhavane'pi śakrasya|| abhavaṃ sandhirārṣaḥ||

Verse 166

वाय्वम्बुभुजोऽपि सतो। नरस्य दुःखक्षयः कुतस्तस्य। भवति हि सुरासुरगुरौ यस्य न विश्वेश्वरे भक्तिः।।

vāyvambubhujo'pi sato| narasya duḥkhakṣayaḥ kutastasya| bhavati hi surāsuragurau yasya na viśveśvare bhaktiḥ||

Verse 167

अलमन्याभिस्तेषां कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभिः। येषां न क्षणमपि रुचितो हरचरणस्मरणविच्छेदः।।

alamanyābhisteṣāṃ kathābhirapyanyadharmayuktābhiḥ| yeṣāṃ na kṣaṇamapi rucito haracaraṇasmaraṇavicchedaḥ||

Verse 168

हरचरणनिरतमतिना भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य। संसारभयं न भवति हरभक्तिरसायनं पीत्वा।। भावा मैव। भवानि भूयासम्।।

haracaraṇaniratamatinā bhavitavyamanārjavaṃ yugaṃ prāpya| saṃsārabhayaṃ na bhavati harabhaktirasāyanaṃ pītvā|| bhāvā maiva| bhavāni bhūyāsam||

Verse 169

दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्तं वा क्षणं लवम्। न ह्यलब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शङ्करे।।]

divasaṃ divasārdhaṃ vā muhūrtaṃ vā kṣaṇaṃ lavam| na hyalabdhaprasādasya bhaktirbhavati śaṅkare||]

Verse 170

अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया। न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये।।

api kīṭaḥ pataṅgo vā bhaveyaṃ śaṅkarājñayā| na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyamapi kāmaye||

Verse 171

[श्वाऽपि महेश्वरवचना- द्भवामि स हि नः परः कामः। त्रिदशगणराज्यमपि खलु नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्।।

[śvā'pi maheśvaravacanā- dbhavāmi sa hi naḥ paraḥ kāmaḥ| tridaśagaṇarājyamapi khalu necchāmyamaheśvarājñaptam||

Verse 172

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं न ब्रह्मलोकं न च निष्कलत्वम्। न सर्वकामानखिलान्वृणोमि हरस्य दासत्वमहं वृणोमि।।]

na nākapṛṣṭhaṃ na ca devarājyaṃ na brahmalokaṃ na ca niṣkalatvam| na sarvakāmānakhilānvṛṇomi harasya dāsatvamahaṃ vṛṇomi||]

Verse 173

यावच्छशाङ्कधवलामलबद्धमौलि- र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः। तावज्जरामरणजन्मशताभिघातै- र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि।।

yāvacchaśāṅkadhavalāmalabaddhamauli- rna prīyate paśupatirbhagavānmameśaḥ| tāvajjarāmaraṇajanmaśatābhighātai- rduḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi||

Verse 174

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्। अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिं।। अनार्जवं वक्रम्। युगं कलियुगम्।।

divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ tribhuvanasāramasāramādyamekam| ajaramamaramaprasādya rudraṃ jagati pumāniha ko labheta śāntiṃ|| anārjavaṃ vakram| yugaṃ kaliyugam||

Verse 175

धिक्तेषां धिक्तेषां पुनरपि च धिगस्तु धिक्तेषाम्। येषां न वसति हृदये कुपथगतिविमोक्षको रुद्रः।।

dhikteṣāṃ dhikteṣāṃ punarapi ca dhigastu dhikteṣām| yeṣāṃ na vasati hṛdaye kupathagativimokṣako rudraḥ||

Verse 176

यदि नाम जन्म भूयो भवति मदीयैः पुनर्दोषैः। तस्मिंस्तस्मिञ्जन्मनि भवे भवेन्मेऽक्षया भक्तिः।।

yadi nāma janma bhūyo bhavati madīyaiḥ punardoṣaiḥ| tasmiṃstasmiñjanmani bhave bhavenme'kṣayā bhaktiḥ||

Verse 177

शक्र उवाच। कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे। येन शर्वादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि।। असारं नास्ति सारो यस्मादन्यस्तम्।।

śakra uvāca| kaḥ punarbhavane heturīśe kāraṇakāraṇe| yena śarvādṛte'nyasmātprasādaṃ nābhikāṅkṣasi|| asāraṃ nāsti sāro yasmādanyastam||

Verse 178

[उपमन्युरुवाच। सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः। नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणीमहे।।

[upamanyuruvāca| sadasadvyaktamavyaktaṃ yamāhurbrahmavādinaḥ| nityamekamanekaṃ ca varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 179

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम्। आत्मानं परमं यस्माद्वरं तस्माद्वृणीमहे।।

anādimadhyaparyantaṃ jñānaiśvaryamacintitam| ātmānaṃ paramaṃ yasmādvaraṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 180

ऐश्वर्यं सकलं यस्मादनुत्पादितमव्ययम्। अबीजाद्बीजसम्भूतं वरं तस्माद्वृणीमहे।।

aiśvaryaṃ sakalaṃ yasmādanutpāditamavyayam| abījādbījasambhūtaṃ varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 181

तमसः परमं ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम्। यं ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्वृणीमहे।।

tamasaḥ paramaṃ jyotistapastadvṛttināṃ param| yaṃ jñātvā nānuśocanti varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 182

भूतभावनभावज्ञं सर्वभूताभिभावनम्। सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरंदर।।

bhūtabhāvanabhāvajñaṃ sarvabhūtābhibhāvanam| sarvagaṃ sarvadaṃ devaṃ pūjayāmi puraṃdara||

Verse 183

हेतुवादैर्विनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम्। यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणीमहे।।

hetuvādairvinirmuktaṃ sāṅkhyayogārthadaṃ param| yamupāsanti tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 184

मघवन्मघवात्मानं यं वदन्ति सुरेश्वरम्। सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्वृणीमहे।।

maghavanmaghavātmānaṃ yaṃ vadanti sureśvaram| sarvabhūtaguruṃ devaṃ varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 185

यत्पूर्वमसृजद्देवं ब्रह्माणं लोकभावनम्। अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्वृणीमहे।।

yatpūrvamasṛjaddevaṃ brahmāṇaṃ lokabhāvanam| aṇḍamākāśamāpūrya varaṃ tasmādvṛṇīmahe||

Verse 186

अग्निरापोऽनिलः पृथ्वी खं बुद्धिश्च मनो महान्। स्रष्टा चैषां भवेद्योऽन्यो ब्रूहि कः परमेश्वरात्।।

agnirāpo'nilaḥ pṛthvī khaṃ buddhiśca mano mahān| sraṣṭā caiṣāṃ bhavedyo'nyo brūhi kaḥ parameśvarāt||

Verse 187

मनो मतिरहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च। ब्रूहि चैषां भवेच्छक्र कोऽन्योस्ति परमं शिवात्।।

mano matirahaṅkārastanmātrāṇīndriyāṇi ca| brūhi caiṣāṃ bhavecchakra ko'nyosti paramaṃ śivāt||

Verse 188

स्रष्टारं भुवनस्येह वदन्तीह पितामहम्। आराध्य स तु देवेशमश्नुते महतीं क्षियम्।।

sraṣṭāraṃ bhuvanasyeha vadantīha pitāmaham| ārādhya sa tu deveśamaśnute mahatīṃ kṣiyam||

Verse 189

भगवत्युत्तमैश्वर्यं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्। विद्यते वै महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्।।

bhagavatyuttamaiśvaryaṃ brahmaviṣṇupurogamam| vidyate vai mahādevādbrūhi kaḥ parameśvarāt||

Verse 190

दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनात्। कोऽन्यः शक्रोति देवेशाद्दितेः सम्पादितुं सुतान्।।

daityadānavamukhyānāmādhipatyārimardanāt| ko'nyaḥ śakroti deveśādditeḥ sampādituṃ sutān||

Verse 191

दिक्कालसूर्यतेजांसि ग्रहवाय्विन्दुतारकाः। विद्धि त्वेते महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्।।

dikkālasūryatejāṃsi grahavāyvindutārakāḥ| viddhi tvete mahādevādbrūhi kaḥ parameśvarāt||

Verse 192

अथोत्पत्तिविनाशे वा यज्ञस्य त्रिपुरस्य वा। दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनः।।

athotpattivināśe vā yajñasya tripurasya vā| daityadānavamukhyānāmādhipatyārimardanaḥ||

Verse 193

किं चात्र बहुभिः सूक्तैर्हेतुवादैः पुरंदर। सहस्रनयनं दृष्ट्वा त्वामेव सुरसत्तम।।

kiṃ cātra bahubhiḥ sūktairhetuvādaiḥ puraṃdara| sahasranayanaṃ dṛṣṭvā tvāmeva surasattama||

Verse 194

पूजितं सिद्धगन्धर्वैर्देवैश्च ऋषिभिस्तथा। देवदेवप्रसादेन तत्सर्वं कुशिकोत्तम।।

pūjitaṃ siddhagandharvairdevaiśca ṛṣibhistathā| devadevaprasādena tatsarvaṃ kuśikottama||

Verse 195

अव्यक्तमुक्तकेशाय सर्वगस्येदमात्मकम्। चेतनाचेतनाद्येषु शक्र विद्धि महेश्वरात्।।

avyaktamuktakeśāya sarvagasyedamātmakam| cetanācetanādyeṣu śakra viddhi maheśvarāt||

Verse 196

भुवाद्येषु महान्तेषु लोकालोकान्तरेषु च। द्वीपस्थानेषु मेरोश्च विभवेष्वन्तरेषु च।

bhuvādyeṣu mahānteṣu lokālokāntareṣu ca| dvīpasthāneṣu merośca vibhaveṣvantareṣu ca|

Verse 197

भगवन्मघवन्देवं वदन्ते तत्त्वदर्शिनः।। यदि देवाः सुराः शक्र पश्यन्त्यन्यां भवाकृतिम्।

bhagavanmaghavandevaṃ vadante tattvadarśinaḥ|| yadi devāḥ surāḥ śakra paśyantyanyāṃ bhavākṛtim|

Verse 198

किं न गच्छन्ति शरणं मर्दिताश्चासुरैः सुराः।। अभिघातेषु देवानां सयक्षोरगरक्षसाम्।

kiṃ na gacchanti śaraṇaṃ marditāścāsuraiḥ surāḥ|| abhighāteṣu devānāṃ sayakṣoragarakṣasām|

Verse 199

परस्परविनाशीषु स्वस्थानैश्वर्यदो भवः।। अन्धकस्याथ शुक्रस्य दुन्दुभेर्महिषस्य च। यक्षेन्द्रबलरक्षःसु निवातकवचेषु च। वरदानावघाताय ब्रूहि कोऽन्यो महेश्वरात्।।

parasparavināśīṣu svasthānaiśvaryado bhavaḥ|| andhakasyātha śukrasya dundubhermahiṣasya ca| yakṣendrabalarakṣaḥsu nivātakavaceṣu ca| varadānāvaghātāya brūhi ko'nyo maheśvarāt||

Verse 200

सुरासुरगुरोर्वक्त्रे कस्य रेतः पुरा हुतम्। कस्य वाऽन्यस्य रेतस्तद्येन हैमो गिरिः कृतः।।

surāsuragurorvaktre kasya retaḥ purā hutam| kasya vā'nyasya retastadyena haimo giriḥ kṛtaḥ||

Verse 201

दिग्वासाः कीर्त्यते कोऽन्यो लोके कश्चोर्ध्वरेतसः। कस्य चार्धे स्थिता कान्ता अनङ्गः केन निर्जितः।।

digvāsāḥ kīrtyate ko'nyo loke kaścordhvaretasaḥ| kasya cārdhe sthitā kāntā anaṅgaḥ kena nirjitaḥ||

Verse 202

ब्रूहीन्द्र परमं स्थानं कस्य देवैः प्रशस्यते। श्मशाने कस्य क्रीडार्थं नृत्ते वा कोऽभिभाष्यते।।

brūhīndra paramaṃ sthānaṃ kasya devaiḥ praśasyate| śmaśāne kasya krīḍārthaṃ nṛtte vā ko'bhibhāṣyate||

Verse 203

कस्यैश्वर्यं समानं च भूतैः को वाऽपि क्रीडते। कस्य तुल्यबला देवगणाश्चैश्वर्यदर्पिताः।।

kasyaiśvaryaṃ samānaṃ ca bhūtaiḥ ko vā'pi krīḍate| kasya tulyabalā devagaṇāścaiśvaryadarpitāḥ||

Verse 204

घुष्यते ह्यचलं स्थानं कस्य त्रैलोक्यपूजितम्। वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः।।

ghuṣyate hyacalaṃ sthānaṃ kasya trailokyapūjitam| varṣate tapate ko'nyo jvalate tejasā ca kaḥ||

Verse 205

कस्मादोषधिसम्पत्तिः को वा धारयते वसु। प्रकामं क्रीडते को वा त्रैलोक्ये सचराचरे।।

kasmādoṣadhisampattiḥ ko vā dhārayate vasu| prakāmaṃ krīḍate ko vā trailokye sacarācare||

Verse 206

ज्ञानसिद्धिक्रियायोगैः सेव्यमानश्च योगिभिः। ऋषिगन्धर्वसिद्धैश्च विहितं कारणं परम्।।

jñānasiddhikriyāyogaiḥ sevyamānaśca yogibhiḥ| ṛṣigandharvasiddhaiśca vihitaṃ kāraṇaṃ param||

Verse 207

कर्मयज्ञक्रियायोगैः सेव्यमानः सुरासुरैः। नित्यं कर्मफलैर्हीनं तमहं कारणं वदे।।

karmayajñakriyāyogaiḥ sevyamānaḥ surāsuraiḥ| nityaṃ karmaphalairhīnaṃ tamahaṃ kāraṇaṃ vade||

Verse 208

स्थूलं सूक्ष्ममनौपम्यमग्राह्यं गुणगोचरम्। गुणहीनं गुणाध्यक्षं परं माहेश्वरं पदम्।।

sthūlaṃ sūkṣmamanaupamyamagrāhyaṃ guṇagocaram| guṇahīnaṃ guṇādhyakṣaṃ paraṃ māheśvaraṃ padam||

Verse 209

विश्वेशं कारणगुरुं लोककालोकान्तकारणम्। भूताभूतभविष्यच्च जनकं सर्वकारणम्।

viśveśaṃ kāraṇaguruṃ lokakālokāntakāraṇam| bhūtābhūtabhaviṣyacca janakaṃ sarvakāraṇam|

Verse 210

अक्षराक्षरमव्यक्तं विद्याविद्ये कृताकृते। धर्माधर्मौ यतः शक्र तमहं कारणं ब्रुवे।।

akṣarākṣaramavyaktaṃ vidyāvidye kṛtākṛte| dharmādharmau yataḥ śakra tamahaṃ kāraṇaṃ bruve||

Verse 211

प्रत्यक्षमिह देवेन्द्र पश्य लिङ्गं भगाङ्कितम्। देवदेवेन रुद्रेण सृष्टिसंहारहेतुना।।

pratyakṣamiha devendra paśya liṅgaṃ bhagāṅkitam| devadevena rudreṇa sṛṣṭisaṃhārahetunā||

Verse 212

मात्रा पूर्वं ममाख्यातं कारणं लोकलक्षणम्। नास्ति चेशात्परं शक्र तं प्रपद्य यदीच्छसि।।

mātrā pūrvaṃ mamākhyātaṃ kāraṇaṃ lokalakṣaṇam| nāsti ceśātparaṃ śakra taṃ prapadya yadīcchasi||

Verse 213

प्रत्यक्षं ननु ते सुरेश विदितं संयोगलिङ्गोद्भवं त्रैलोक्यं सविकारनिर्गुणगणं ब्रह्मादिरेतोद्भवम्। यद्ब्रह्मेन्द्रहुताशविष्णुसहिता देवाश्च दैत्येश्वरा नान्यत्कामसहस्रकल्पितधियः शंसन्ति ईशात्परं।।

pratyakṣaṃ nanu te sureśa viditaṃ saṃyogaliṅgodbhavaṃ trailokyaṃ savikāranirguṇagaṇaṃ brahmādiretodbhavam| yadbrahmendrahutāśaviṣṇusahitā devāśca daityeśvarā nānyatkāmasahasrakalpitadhiyaḥ śaṃsanti īśātparaṃ||

Verse 214

तं देवं सचराचरस्य जगतो व्याख्यातवेद्योत्तमं कामार्थी वरयामि संयतमना मोक्षाय सद्यः शिवम् हेतुभिर्वा किमन्यैस्तैरीशः कारणकारणम्। न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्चितं सुरैः।।

taṃ devaṃ sacarācarasya jagato vyākhyātavedyottamaṃ kāmārthī varayāmi saṃyatamanā mokṣāya sadyaḥ śivam hetubhirvā kimanyaistairīśaḥ kāraṇakāraṇam| na śuśruma yadanyasya liṅgamabhyarcitaṃ suraiḥ||

Verse 215

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम्। अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः।।

kasyānyasya suraiḥ sarvairliṅgaṃ muktvā maheśvaram| arcyate'rcitapūrvaṃ vā brūhi yadyasti te śrutiḥ||

Verse 216

यस्य ब्रह्म च विष्णुश्च त्वं चापि सहदैवतैः। अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः।।

yasya brahma ca viṣṇuśca tvaṃ cāpi sahadaivataiḥ| arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmācchreṣṭhatamo hi saḥ||

Verse 217

न पद्माङ्गा न चक्राङ्का न वज्राङ्का यतः प्रजाः। लिङ्गाङ्का च भगाङ्का च तस्मान्माहेश्वरी प्रजा।।

na padmāṅgā na cakrāṅkā na vajrāṅkā yataḥ prajāḥ| liṅgāṅkā ca bhagāṅkā ca tasmānmāheśvarī prajā||

Verse 218

देव्याःकरणरूपभावजनिताःसर्वाभगाङ्काः स्त्रियो लिङ्गेनापि हरस्य सर्वपुरुषाः प्रत्यक्षचिह्नीकृताः। योऽन्यत्कारणमीश्वरात्प्रवदते देव्या च यन्नाङ्कितं त्रैलोक्ये सचराचरे स तु पुमान्बाह्यो भवेद्दुर्मतिः।।

devyāḥkaraṇarūpabhāvajanitāḥsarvābhagāṅkāḥ striyo liṅgenāpi harasya sarvapuruṣāḥ pratyakṣacihnīkṛtāḥ| yo'nyatkāraṇamīśvarātpravadate devyā ca yannāṅkitaṃ trailokye sacarācare sa tu pumānbāhyo bhaveddurmatiḥ||

Verse 219

पुल्लिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं विद्धि चाप्यमाम्। द्वाभ्यां तनुभ्यां व्याप्तं हि चराचरमिदं जगत्।।]

pulliṅgaṃ sarvamīśānaṃ strīliṅgaṃ viddhi cāpyamām| dvābhyāṃ tanubhyāṃ vyāptaṃ hi carācaramidaṃ jagat||]

Verse 220

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वाऽपि कौशिक। गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन।।

tasmādvaramahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vā'pi kauśika| gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana||

Verse 221

काममेष वरो मेस्तु शापो वाऽथ महेश्वरात्। न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलामपि।।

kāmameṣa varo mestu śāpo vā'tha maheśvarāt| na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāmapi||

Verse 222

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः। न प्रसीदति मे देवः किमेतदिति चिन्तयन्।।

evamuktvā tu devendraṃ duḥkhādākulitendriyaḥ| na prasīdati me devaḥ kimetaditi cintayan||

Verse 223

अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः। हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालरजतप्रभम्।।

athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tamevairāvataṃ punaḥ| haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālarajataprabham||

Verse 224

वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम्। कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम्।।

vṛṣarūpadharaṃ sākṣātkṣīrodamiva sāgaram| kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam||

Verse 225

वज्रसारमयैः शृङ्गैर्निष्टप्तकनकप्रभैः। सुतीक्ष्णैर्मृदुरक्ताग्रैरुत्किरन्तमिवावनिम्।।

vajrasāramayaiḥ śṛṅgairniṣṭaptakanakaprabhaiḥ| sutīkṣṇairmṛduraktāgrairutkirantamivāvanim||

Verse 226

जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलङ्कृतम्। सुवक्त्रखुरनासं च सुकर्णं सुकटीतटम्। सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम्।।

jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṅkṛtam| suvaktrakhuranāsaṃ ca sukarṇaṃ sukaṭītaṭam| supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam||

Verse 227

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य धिष्ठितम्। तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम्।।

kakudaṃ tasya cābhāti skandhamāpūrya dhiṣṭhitam| tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam||

Verse 228

तभास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया। अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट्।।

tabhāsthitaśca bhagavāndevadevaḥ sahomayā| aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyāmivoḍurāṭ||

Verse 229

किरीटं च जटाभारः सर्पाद्याभरणानि च। वज्रादिशूलमातङ्गगम्भीरस्मितमागतम्।।

kirīṭaṃ ca jaṭābhāraḥ sarpādyābharaṇāni ca| vajrādiśūlamātaṅgagambhīrasmitamāgatam||

Verse 230

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान्। सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमापूर्य धिष्ठितः।।

tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān| sahasramiva sūryāṇāṃ sarvamāpūrya dhiṣṭhitaḥ||

Verse 231

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः। युगान्ते सर्वभूतानां दिधक्षुरिव चोद्यतः।।

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ| yugānte sarvabhūtānāṃ didhakṣuriva codyataḥ||

Verse 232

तेजसा तु तदा व्याप्तं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः। पुनरुद्विग्नहृदय किमेतदिति चिन्तयम्।।

tejasā tu tadā vyāptaṃ durnirīkṣyaṃ samantataḥ| punarudvignahṛdaya kimetaditi cintayam||

Verse 233

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश। प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया।।

muhūrtamiva tattejo vyāpya sarvā diśo daśa| praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā||

Verse 234

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम्। सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम्।।

athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram| saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmamiva pāvakam||

Verse 235

प्रशान्तमनसं देवं त्रिनेत्रमपराजितम्। सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम्।।

praśāntamanasaṃ devaṃ trinetramaparājitam| sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram||

Verse 236

नीलकण्ठं महात्मनमसक्तं तेजसां निधिम्। अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम्।।

nīlakaṇṭhaṃ mahātmanamasaktaṃ tejasāṃ nidhim| aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam||

Verse 237

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम्। शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्।।

śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam| śukladhvajamanādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam||

Verse 238

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च वादयद्भिश्च सर्वशः। वृतं पार्श्वचरैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः।।

gāyadbhirnṛtyamānaiśca vādayadbhiśca sarvaśaḥ| vṛtaṃ pārśvacarairdivyairātmatulyaparākramaiḥ||

Verse 239

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम्। त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः।।

bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandramivoditam| tribhirnetraiḥ kṛtodyotaṃ tribhiḥ sūryairivoditaiḥ||

Verse 240

सर्वविद्याधिपं देवं शरच्चन्द्रसमप्रभम्। नयनाह्लादसौम्योऽहमपश्यं परमेश्वरम्।।

sarvavidyādhipaṃ devaṃ śaraccandrasamaprabham| nayanāhlādasaumyo'hamapaśyaṃ parameśvaram||

Verse 241

अशोभतास्य देवस्य माला गात्रे सितप्रभे। जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता।।

aśobhatāsya devasya mālā gātre sitaprabhe| jātarūpamayaiḥ padmairgrathitā ratnabhūṣitā||

Verse 242

मूर्तिमन्ति तथाऽस्त्राणि सर्वतेजोमयानि च। मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः।।

mūrtimanti tathā'strāṇi sarvatejomayāni ca| mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ||

Verse 243

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः। पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान्।।

indrāyudhasahasrābhaṃ dhanustasya mahātmanaḥ| pinākamiti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān||

Verse 244

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्वणः। ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः।।

saptaśīrṣo mahākāyastīkṣṇadaṃṣṭro viṣolvaṇaḥ| jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ||

Verse 245

शरश्च सूर्यसङ्काशो दृष्टः पाशुपताह्वयः। सहस्रभुजजिह्वास्यो भीषणो नागविग्रह।।

śaraśca sūryasaṅkāśo dṛṣṭaḥ pāśupatāhvayaḥ| sahasrabhujajihvāsyo bhīṣaṇo nāgavigraha||

Verse 246

शङ्खशूलासिभिश्चैव पट्टसै रूपवान्स्थितः। येन च त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद् भस्मीकृतं पुरा।।

śaṅkhaśūlāsibhiścaiva paṭṭasai rūpavānsthitaḥ| yena ca tripuraṃ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkṛtaṃ purā||

Verse 247

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम्। सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम्।।

advitīyamanirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham| sasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantamivānalam||

Verse 248

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम्। सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम्।।

ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram| sahasrabhujajihvākṣamudgirantamivānalam||

Verse 249

ब्राह्मान्नारायणाच्चैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात्। यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम्।।

brāhmānnārāyaṇāccaindrādāgneyādapi vāruṇāt| yadviśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam||

Verse 250

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा। शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया।।

yena tattripuraṃ dagdhvā kṣaṇādbhasmīkṛtaṃ purā| śareṇaikena govinda mahādevena līlayā||

Verse 251

निर्दहेत च यत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्। महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः।।

nirdaheta ca yatkṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram| maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhānna saṃśayaḥ||

Verse 252

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि। तदहं दृष्टवांस्तत्र आश्चर्यमिदमुत्तमम्।।

nāvadhyo yasya loke'sminbrahmaviṣṇusureṣvapi| tadahaṃ dṛṣṭavāṃstatra āścaryamidamuttamam||

Verse 253

गुह्यमस्त्रवरं नान्यत्तत्तुल्यमधिकं हि वा। यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः

guhyamastravaraṃ nānyattattulyamadhikaṃ hi vā| yattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ

Verse 254

दारयेद्द्यां मही कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम्। संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना।।

dārayeddyāṃ mahī kṛtsnāṃ śoṣayedvā mahodadhim| saṃharedvā jagatkṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā||

Verse 255

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा। चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः।।

yauvanāśvo hato yena māndhātā sabalaḥ purā| cakravartī mahātejāstrilokavijayī nṛpaḥ||

Verse 256

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः। करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः।।

mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ| karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ||

Verse 257

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं रोमहर्षणम्। त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम्।।

tacchūlamatitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ romaharṣaṇam| triśikhāṃ bhrukuṭiṃ kṛtvā tarjamānamiva sthitam||

Verse 258

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम्। सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तामिवान्तकम्।।

vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryamivoditam| sarpahastamanirdeśyaṃ pāśahastāmivāntakam||

Verse 259

दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसन्निधौ। परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुराः।।

dṛṣṭavānasmi govinda tadastraṃ rudrasannidhau| paraśustīkṣṇadhāraśca datto rāmasya yaḥ purāḥ||

Verse 260

महादेवेन तुष्टेन दत्तं भृगुसुताय च। कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे।।

mahādevena tuṣṭena dattaṃ bhṛgusutāya ca| kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe||

Verse 261

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता। जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā| jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā||

Verse 262

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रधिष्ठितः।। अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशतोपमः।

dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgradhiṣṭhitaḥ|| abhavacchūlino'bhyāśe dīptavahniśatopamaḥ|

Verse 263

असङ्ख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः। प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ।।

asaṅkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ| prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha||

Verse 264

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः। दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम्।।

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ| divyaṃ vimānamāsthāya haṃsayuktaṃ manojavam||

Verse 265

वामपार्श्वगतश्चापि तथा नारायणः स्थितः। वैनतेयं समारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः।।

vāmapārśvagataścāpi tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ| vainateyaṃ samāruhya śaṅkhacakragadādharaḥ||

Verse 266

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः। शक्तिघण्टे समादाय द्वितीय इव पावकः।।

skando mayūramāsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ| śaktighaṇṭe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ||

Verse 267

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम्। शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम्।।

purastāccaiva devasya nandiṃ paśyāmyavasthitam| śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyamiva śaṅkaram||

Verse 268

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा। शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः।।

svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathā| śakrādyā devatāścaiva sarva eva samabhyayuḥ||

Verse 269

सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः। तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः।।

sarvabhūtagaṇāścaiva mātaro vividhāḥ sthitāḥ| te'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ||

Verse 270

अस्तुवन्विविधैः सतोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा। जगन्मूर्ति महालिङ्गं तन्मध्ये स्फूतरूपिणम्।।

astuvanvividhaiḥ satotrairmahādevaṃ surāstadā| jaganmūrti mahāliṅgaṃ tanmadhye sphūtarūpiṇam||

Verse 271

ब्रह्मा भवं तदाऽस्तौवीद्रथन्तरमुदीरयन्। ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा।। ईशे ईशस्य। भवने सत्तायाम्। को हेतुः का युक्तिः। ईशसत्त्वे प्रमाणं नास्तीत्यर्थः।।

brahmā bhavaṃ tadā'stauvīdrathantaramudīrayan| jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇastadā|| īśe īśasya| bhavane sattāyām| ko hetuḥ kā yuktiḥ| īśasattve pramāṇaṃ nāstītyarthaḥ||

Verse 272

गृणन्ब्रह्म परं शक्रः शतरुद्रियमुत्तमम्। ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः। अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः।।

gṛṇanbrahma paraṃ śakraḥ śatarudriyamuttamam| brahmā nārāyaṇaścaiva devarājaśca kauśikaḥ| aśobhanta mahātmānastrayastraya ivāgnayaḥ||

Verse 273

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्छिवः। शरदभ्रविनिर्मुक्तः परिधिस्थ इवांशुमान्।।

teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñchivaḥ| śaradabhravinirmuktaḥ paridhistha ivāṃśumān||

Verse 274

अयुतानि च चन्द्रार्कानपश्यं दिवि केशव। ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रत।।

ayutāni ca candrārkānapaśyaṃ divi keśava| tato'hamastuvaṃ devaṃ stavenānena suvrata||

Verse 275

उपमन्युरुवाच। नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः। शक्ररूपाय शक्राय शक्रवेषधराय च।।

upamanyuruvāca| namo devādhidevāya mahādevāya te namaḥ| śakrarūpāya śakrāya śakraveṣadharāya ca||

Verse 276

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च। पिनाकपाणये नित्यं शङ्खशूलधराय च।।।

namaste vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca| pinākapāṇaye nityaṃ śaṅkhaśūladharāya ca|||

Verse 277

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धज। कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च।।

namaste kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhaja| kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭamiratāya ca||

Verse 278

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च। शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च।। रथन्तरज्येष्ठे सामनी।।

śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca| śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca|| rathantarajyeṣṭhe sāmanī||

Verse 279

नमोस्तु रक्तवर्णाय रक्ताम्बरधराय च। रक्तध्वजपताकाय रक्तस्रगनुलेपिने।।

namostu raktavarṇāya raktāmbaradharāya ca| raktadhvajapatākāya raktasraganulepine||

Verse 280

नमोस्तु पीतवर्णाय पीताम्बरधराय च।।

namostu pītavarṇāya pītāmbaradharāya ca||

Verse 281

नमोस्तूच्छ्रितच्छत्राय किरीटवरधारिणे। अर्धहारार्दकेयूर अर्धकुण्डलकर्णिने।।

namostūcchritacchatrāya kirīṭavaradhāriṇe| ardhahārārdakeyūra ardhakuṇḍalakarṇine||

Verse 282

नमः पवनवेगाय नमो देवाय वै नमः। सुरेन्द्राय मुनीन्द्राय महेन्द्राय नमोस्तु ते।।

namaḥ pavanavegāya namo devāya vai namaḥ| surendrāya munīndrāya mahendrāya namostu te||

Verse 283

नमः पद्मार्धमालाय उत्पलैर्मिश्रिताय च। अर्धचन्दनलिप्ताय अर्धस्रगनुलेपिने।। शुक्लं कर्म हिंसारहितो ध्यानादिधर्मः।।

namaḥ padmārdhamālāya utpalairmiśritāya ca| ardhacandanaliptāya ardhasraganulepine|| śuklaṃ karma hiṃsārahito dhyānādidharmaḥ||

Verse 284

नम आदित्यवक्त्राय आदित्यनयनाय च। नम आदित्यवर्णाय आदित्यप्रतिमाय च।।

nama ādityavaktrāya ādityanayanāya ca| nama ādityavarṇāya ādityapratimāya ca||

Verse 285

नमः सोमाय सौम्याय सौम्यवक्त्रधराय च। सौम्यरूपाय मुख्याय सौम्यदंष्ट्राविभूषिणे।।

namaḥ somāya saumyāya saumyavaktradharāya ca| saumyarūpāya mukhyāya saumyadaṃṣṭrāvibhūṣiṇe||

Verse 286

नमः श्यामाय गौराय अर्धपीतार्धपाण्डवे। नारीनरशरीराय स्त्रीपुंसाय नमोस्तु ते।।

namaḥ śyāmāya gaurāya ardhapītārdhapāṇḍave| nārīnaraśarīrāya strīpuṃsāya namostu te||

Verse 287

नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च। दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यागमनाय च।।

namo vṛṣabhavāhāya gajendragamanāya ca| durgamāya namastubhyamagamyāgamanāya ca||

Verse 288

नमोस्तु गणनीताय गणवृन्दरताय च। गुणानुयातमार्गाय गणनित्यव्रताय च।।

namostu gaṇanītāya gaṇavṛndaratāya ca| guṇānuyātamārgāya gaṇanityavratāya ca||

Verse 289

नमः श्वेताभ्रवर्णाय संध्यारागप्रभाच य। अनुद्दिष्टामभिधानाय स्वरूपाय नमोस्तु ते।।

namaḥ śvetābhravarṇāya saṃdhyārāgaprabhāca ya| anuddiṣṭāmabhidhānāya svarūpāya namostu te||

Verse 290

नमो रक्ताग्रवासाय रक्तसूत्रधराय च। रक्तमालाविचित्राय रक्ताम्बरधराय च।।

namo raktāgravāsāya raktasūtradharāya ca| raktamālāvicitrāya raktāmbaradharāya ca||

Verse 291

मणिभूषितमूर्धाय नमश्चन्द्रार्धभूषिणे। विचित्रमणिमूर्धाय कुसुमाष्टधराय च।।

maṇibhūṣitamūrdhāya namaścandrārdhabhūṣiṇe| vicitramaṇimūrdhāya kusumāṣṭadharāya ca||

Verse 292

नमोऽग्निमुखनेत्राय सहस्रशशिलोचने। अग्निरूपाय कान्ताय नमोस्तु गहनाय च।।

namo'gnimukhanetrāya sahasraśaśilocane| agnirūpāya kāntāya namostu gahanāya ca||

Verse 293

खचराय नमस्तुभ्यं गोचराभिरताय च। भूचराय भुवनाय अनन्ताय शिवाय च।।

khacarāya namastubhyaṃ gocarābhiratāya ca| bhūcarāya bhuvanāya anantāya śivāya ca||

Verse 294

नमो दिग्वाससे नित्यमधिवाससुवाससे। नमो जगन्निवासाय प्रतिपत्तिसुखाय च।।

namo digvāsase nityamadhivāsasuvāsase| namo jagannivāsāya pratipattisukhāya ca||

Verse 295

नित्यमुद्बद्धमुकुटे महाकेयूरधारिणे। सर्पकण्ठोपहाराय विचित्राभरणाय च।। मिश्रिताय मिश्रितमालाय।।

nityamudbaddhamukuṭe mahākeyūradhāriṇe| sarpakaṇṭhopahārāya vicitrābharaṇāya ca|| miśritāya miśritamālāya||

Verse 296

नमस्त्रिनेत्रनेत्राय सहस्रशतलोचने। स्त्रीपुंसाय नपुंसाय नमः साङ्ख्याय योगिने।। मुकुटे मुकुटाय।।

namastrinetranetrāya sahasraśatalocane| strīpuṃsāya napuṃsāya namaḥ sāṅkhyāya yogine|| mukuṭe mukuṭāya||

Verse 297

शंयोरभिस्रवन्ताय अथर्वाय नमोनमः। नमः सर्वार्तिनाशाय नमः शोकहराय च।।

śaṃyorabhisravantāya atharvāya namonamaḥ| namaḥ sarvārtināśāya namaḥ śokaharāya ca||

Verse 298

नमो मेघनिनादाय बहुमायाधराय च। बीजक्षेत्राभिपालाय स्रष्टाराय नमोनमः।। त्रीणि नेत्राणीव नेत्राणि लोकयात्रानिर्वाहकाण्यग्निचन्द्रसूर्याख्यानि नेत्राणि यस्य तस्यै त्रिनेत्रनेत्राय। लोचने लोचनाय।।

namo meghaninādāya bahumāyādharāya ca| bījakṣetrābhipālāya sraṣṭārāya namonamaḥ|| trīṇi netrāṇīva netrāṇi lokayātrānirvāhakāṇyagnicandrasūryākhyāni netrāṇi yasya tasyai trinetranetrāya| locane locanāya||

Verse 299

नमः सुरासुरेशाय विश्वेशाय नमोनमः। मनः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे।।

namaḥ surāsureśāya viśveśāya namonamaḥ| manaḥ pavanavegāya namaḥ pavanarūpiṇe||

Verse 300

नमः काञ्चनमालाय गिरिमालाय वै नमः। नमः सुरारिमालाय चण्डवेगाय वै नमः।।

namaḥ kāñcanamālāya girimālāya vai namaḥ| namaḥ surārimālāya caṇḍavegāya vai namaḥ||

Verse 301

ब्रह्मशिरोपहर्ताय महिषघ्नाय वै नमः। नमः स्त्रीरूपधाराय यज्ञविध्वंसनाय च।।

brahmaśiropahartāya mahiṣaghnāya vai namaḥ| namaḥ strīrūpadhārāya yajñavidhvaṃsanāya ca||

Verse 302

नमस्त्रिपुरहर्ताय यज्ञविध्वंसनाय च। नमः कामाङ्गनाशाय कालदण्डधराय च।।

namastripurahartāya yajñavidhvaṃsanāya ca| namaḥ kāmāṅganāśāya kāladaṇḍadharāya ca||

Verse 303

नमः स्कन्दविशाखाय ब्रह्मदण्डाय वै नमः। नमो भवाय शर्वाय विश्वरूपाय वै नमः।।

namaḥ skandaviśākhāya brahmadaṇḍāya vai namaḥ| namo bhavāya śarvāya viśvarūpāya vai namaḥ||

Verse 304

ईशानाय भवघ्नाय नमोस्त्वन्धकघातिने। नमो विश्वाय मायायचिन्त्याचिन्त्याय वै नमः।। स्रष्टाराय औणादिकः सृजेत्वारन्। स्रष्ट्रे इत्यर्थः।।

īśānāya bhavaghnāya namostvandhakaghātine| namo viśvāya māyāyacintyācintyāya vai namaḥ|| sraṣṭārāya auṇādikaḥ sṛjetvāran| sraṣṭre ityarthaḥ||

Verse 305

त्वं नो गतिश्च श्रेष्ठश्च त्वमेव हृदयं तथा।] त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः।।

tvaṃ no gatiśca śreṣṭhaśca tvameva hṛdayaṃ tathā|] tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ||

Verse 306

आत्मा च सर्वभूतानां साङ्ख्ये पुरुष उच्यते। ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः।।

ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṅkhye puruṣa ucyate| ṛṣabhastvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ||

Verse 307

गृहस्थस्त्वमाश्रगिणामीश्वराणां महेश्वरः। कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यते।।

gṛhasthastvamāśragiṇāmīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ| kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇurucyate||

Verse 308

पर्वतानां भवान्मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः। वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यते।।

parvatānāṃ bhavānmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ| vasiṣṭhastvamṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyate||

Verse 309

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः। ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भवाँल्लोक्प्रपूजितः।।

āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhastvaṃ parameśvaraḥ| grāmyāṇāṃ govṛṣaścāsi bhavā~llokprapūjitaḥ||

Verse 310

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः। पक्षिणां वैनतेयस्त्वमनन्तो भ्रुजगेषु च।।

ādityānāṃ bhavānviṣṇurvasūnāṃ caiva pāvakaḥ| pakṣiṇāṃ vainateyastvamananto bhrujageṣu ca||

Verse 311

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम्। सनत्कुमारो योगानां साङ्ख्यानां कपिलो ह्यसि।।

sāmavedaśca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam| sanatkumāro yogānāṃ sāṅkhyānāṃ kapilo hyasi||

Verse 312

शक्रोसि मरुतां देव पितॄणां हव्यवाडसि।। ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे।।

śakrosi marutāṃ deva pitṝṇāṃ havyavāḍasi|| brahmalokaśca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase||

Verse 313

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः। वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः।।

kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāngiriḥ| varṇānāṃ brāhmaṇaścāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ||

Verse 314

आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च यच्चान्यदपि लोके वै सर्वतेजोधिकं स्मृतम्। तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः।।

ādistvamasi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca yaccānyadapi loke vai sarvatejodhikaṃ smṛtam| tatsarvaṃ bhagavāneva iti me niścitā matiḥ||

Verse 315

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सलः। योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विस्वसम्भव।।

namaste bhagavandeva namaste bhaktavatsalaḥ| yogeśvara namaste'stu namaste visvasambhava||

Verse 316

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च। अनैश्वर्येणि युक्तस्य गतिर्भव सनातन।।

prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca| anaiśvaryeṇi yuktasya gatirbhava sanātana||

Verse 317

यच्चापराधं कृतवानज्ञात्वा परमेश्वर। मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि।।

yaccāparādhaṃ kṛtavānajñātvā parameśvara| madbhakta iti deveśa tatsarvaṃ kṣantumarhasi||

Verse 318

मोहितश्चास्मि देवेश त्वया रूपविपर्ययात्। नार्घ्यं तेन मया दत्तं पाद्यं चापि महेश्वर।।

mohitaścāsmi deveśa tvayā rūpaviparyayāt| nārghyaṃ tena mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi maheśvara||

Verse 319

एवं स्तुत्वाऽहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम्।।

evaṃ stutvā'hamīśānaṃ pādyamarghyaṃ ca bhaktitaḥ| kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam||

Verse 320

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता। पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि।।

tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā| puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani||

Verse 321

दुन्दुभिश्च तदा दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः। ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः।।

dundubhiśca tadā divyastāḍito devakiṃkaraiḥ| vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ||

Verse 322

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः। अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा।।

tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ| abravīttridaśāṃstatra harṣayanniva māṃ tadā||

Verse 323

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः। मयि भक्तिं परां नित्यमेकभावादवस्थिताम्।।

paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyormahātmanaḥ| mayi bhaktiṃ parāṃ nityamekabhāvādavasthitām||

Verse 324

एवमुक्तास्तदा कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम्।।

evamuktāstadā kṛṣṇa surāste śūlapāṇinā| ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam||

Verse 325

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते। लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः।। मायाय मायाविने।।

bhagavandevadeveśa lokanātha jagatpate| labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ|| māyāya māyāvine||

Verse 326

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा। आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शङ्करः।।

evamuktastataḥ śarvaḥ surairbrahmādibhistathā| āha māṃ bhagavānīśaḥ prahasanniva śaṅkaraḥ||

Verse 327

भगवानुवाच। वत्सोपमन्यो तृष्टोस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव। दृढभक्तोसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि।।

bhagavānuvāca| vatsopamanyo tṛṣṭosmi paśya māṃ munipuṅgava| dṛḍhabhaktosi viprarṣe mayā jijñāsito hyasi||

Verse 328

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम्। तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथोप्सितान्।।

anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimānaham| tasmātsarvāndadāmyadya kāmāṃstava yathopsitān||

Verse 329

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन धीमता। हर्षादश्रूण्यवर्तन्त रोमहर्षस्त्वजायत।।

evamuktasya caivātha mahādevena dhīmatā| harṣādaśrūṇyavartanta romaharṣastvajāyata||

Verse 330

अब्रवं च तदा देव हर्षगद्गदया गिरा। जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणम्य च पुनःपुनः।।

abravaṃ ca tadā deva harṣagadgadayā girā| jānubhyāmavanīṃ gatvā praṇamya ca punaḥpunaḥ||

Verse 331

अद्य जातो ह्यहं देव सफलं जन्म चाद्य मे। यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः।।

adya jāto hyahaṃ deva saphalaṃ janma cādya me| yanme sākṣānmahādevaḥ prasannastiṣṭhate'grataḥ||

Verse 332

यं न पश्यन्ति चैवाद्धा देवा ह्यमितविक्रमम्। तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया।।

yaṃ na paśyanti caivāddhā devā hyamitavikramam| tamahaṃ dṛṣṭavāndevaṃ ko'nyo dhanyataro mayā||

Verse 333

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम्। तद्विशेषमतिख्यातं यदजं ज्ञानमक्षरम्।। कामेभ्यः कामान् काम्यमानान् अर्थान्।।

evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam| tadviśeṣamatikhyātaṃ yadajaṃ jñānamakṣaram|| kāmebhyaḥ kāmān kāmyamānān arthān||

Verse 334

स एष भगवान्देवः सर्वसत्त्वादिरव्ययः। सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषः परः।।

sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvasattvādiravyayaḥ| sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣaḥ paraḥ||

Verse 335

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणां लोकसम्भवम्। वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः।।

yo'sṛjaddakṣiṇādaṅgādbrahmāṇāṃ lokasambhavam| vāmapārśvāttathā viṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥ||

Verse 336

युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रमीशोऽसृजत्प्रभुः। स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम्।। षड्विंशकमिति ख्यातमिति ट.थ.पाठः।।

yugānte caiva samprāpte rudramīśo'sṛjatprabhuḥ| sa rudraḥ saṃharankṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṅgamam|| ṣaḍviṃśakamiti khyātamiti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 337

कालो भूत्वा परं ब्रह्म याति संवर्तकानलः। युगान्ते सर्वभूतानि ग्रसन्निव व्यवस्थितः।।

kālo bhūtvā paraṃ brahma yāti saṃvartakānalaḥ| yugānte sarvabhūtāni grasanniva vyavasthitaḥ||

Verse 338

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम्। कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति।।

eṣa devo mahādevo jagatsṛṣṭvā carācaram| kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtimākṣipya tiṣṭhati||

Verse 339

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः। आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः।।

sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ| āste sarvagato nityamadṛśyaḥ sarvadaivataiḥ||

Verse 340

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो। भक्तिर्भक्तु मे नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर।।

yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭo'si me prabho| bhaktirbhaktu me nityaṃ tvayi deva sureśvara||

Verse 341

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो। जानीयामिति मे बुद्धिः प्रसादात्सुरसत्तम।।

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yadvibho| jānīyāmiti me buddhiḥ prasādātsurasattama||

Verse 342

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः। आश्रमे च सदाऽस्माकं सान्निध्यं परमस्तु ते।।

kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyāmakṣayaṃ saha bāndhavaiḥ| āśrame ca sadā'smākaṃ sānnidhyaṃ paramastu te||

Verse 343

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः। महेश्वरो महातेजाश्वराचरगुरुः शिवः।।

evamuktaḥ sa māṃ prāha bhagavā~llokapūjitaḥ| maheśvaro mahātejāśvarācaraguruḥ śivaḥ||

Verse 344

श्रीभगवानुवाच। अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः। यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः।।

śrībhagavānuvāca| ajaraścāmaraścaiva bhava tvaṃ duḥkhavarjitaḥ| yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ||

Verse 345

ऋषीणामभिगम्यश्च मत्प्रसादाध्भविष्यसि। शीलवान्गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः।।

ṛṣīṇāmabhigamyaśca matprasādādhbhaviṣyasi| śīlavānguṇasampannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ||

Verse 346

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम्। क्षीरोदः सागरश्चैव यत्रयत्रेच्छसि प्रियम्।।

akṣayaṃ yauvanaṃ te'stu tejaścaivānalopamam| kṣīrodaḥ sāgaraścaiva yatrayatrecchasi priyam||

Verse 347

तत्र ते भविता कामं सान्निध्यं पयसोनिधेः। क्षीरोदनं च भुङ्ख त्वममृतेन समन्वितम्।।

tatra te bhavitā kāmaṃ sānnidhyaṃ payasonidheḥ| kṣīrodanaṃ ca bhuṅkha tvamamṛtena samanvitam||

Verse 348

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि। अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा।।

bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato māmupayāsyasi| akṣayā bāndhavāścaiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā||

Verse 349

भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती। सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम।।

bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī| sānnidhyaṃ cāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama||

Verse 350

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यति। स्मृतस्त्वया पुनर्विप्र करिष्यामि च दर्शनम्।। एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः। ईशानः स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत।।

tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ ca kariṣyati| smṛtastvayā punarvipra kariṣyāmi ca darśanam|| evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ| īśānaḥ sa varāndattvā tatraivāntaradhīyata||

Verse 352

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना। तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता।।

evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā| tadavāptaṃ ca me sarvaṃ yaduktaṃ tena dhīmatā||

Verse 353

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्। ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा।।

pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhānvyavasthitān| ṛṣīnvidyādharānyakṣāngandharvāpsarasastathā||

Verse 354

पश्य वृक्षलतागुल्मान्सर्वपुष्पफलप्रदान्। सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सुखपत्रान्सुगन्धिनः।।

paśya vṛkṣalatāgulmānsarvapuṣpaphalapradān| sarvartukusumairyuktānsukhapatrānsugandhinaḥ||

Verse 355

सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम्। प्रसादाद्देवदेवस्य ईशअवरस्य महात्मनः।।

sarvametanmahābāho divyabhāvasamanvitam| prasādāddevadevasya īśaavarasya mahātmanaḥ||

Verse 356

वासुदेव उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यक्षमिव दर्शनम्। विस्मयं परमं गत्वा अब्रवं तं महामुनिम्।।

vāsudeva uvāca| etacchrutvā vacastasya pratyakṣamiva darśanam| vismayaṃ paramaṃ gatvā abravaṃ taṃ mahāmunim||

Verse 357

धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्रि कस्त्वदन्योस्ति पुण्यकृत्। यस्य देवाधिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुतेऽऽश्रमे।।

dhanyastvamasi viprendri kastvadanyosti puṇyakṛt| yasya devādhidevaste sānnidhyaṃ kurute''śrame||

Verse 358

अपि तावन्ममाप्येवं दद्यात्स भगवाञ्शिवः। दर्शं मुनिशार्दूल प्रसादं चापि शङ्करः।।

api tāvanmamāpyevaṃ dadyātsa bhagavāñśivaḥ| darśaṃ muniśārdūla prasādaṃ cāpi śaṅkaraḥ||

Verse 359

उपमन्युरुवाच। [द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष महादेवं न संशयः। अचिरेणैव कालेन यथा दृष्टो मयाऽनघ।।

upamanyuruvāca| [drakṣyase puṇḍarīkākṣa mahādevaṃ na saṃśayaḥ| acireṇaiva kālena yathā dṛṣṭo mayā'nagha||

Verse 360

चक्षुषा चैव दिव्येन पश्याम्यमितविक्रमम्। षष्ठे मासि महादेवं द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम।।

cakṣuṣā caiva divyena paśyāmyamitavikramam| ṣaṣṭhe māsi mahādevaṃ drakṣyase puruṣottama||

Verse 361

षोडशाष्टौ वरांश्चापि प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात्। सपत्नीकाद्यदुश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

ṣoḍaśāṣṭau varāṃścāpi prāpsyasi tvaṃ maheśvarāt| sapatnīkādyaduśreṣṭha satyametadbravīmi te||

Verse 362

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च नित्यशः। विदितं मे महाबाहो प्रसादात्तस्य धीमतः।।]

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca nityaśaḥ| viditaṃ me mahābāho prasādāttasya dhīmataḥ||]

Verse 363

एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः। कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव।।

etānsahasraśaścānyānsamanudhyātavānharaḥ| kasmātprasādaṃ bhagavānna kuryāttava mādhava||

Verse 364

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीय समागमः। ब्रह्मणअयेनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत। जप्यं तु ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम्।।

tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīya samāgamaḥ| brahmaṇaayenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpyuta| japyaṃ tu te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram||

Verse 365

श्रीकृष्ण उवाच। अब्रवं तमहं ब्रह्मन्त्वत्प्रसादान्महामुने। द्रक्ष्ये दितिजसङ्घानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम्।।

śrīkṛṣṇa uvāca| abravaṃ tamahaṃ brahmantvatprasādānmahāmune| drakṣye ditijasaṅghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram||

Verse 366

एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रितां कथाम्। दिनान्यष्टौ ततो जग्मुर्मुहूर्तमिव भारत।।

evaṃ kathayatastasya mahādevāśritāṃ kathām| dinānyaṣṭau tato jagmurmuhūrtamiva bhārata||

Verse 367

दिनेऽष्टमे तु विप्रेणि दीक्षितोऽहं यथाविधि। दण्डी मुण्डी कुशी चीरि घृताक्तो मेखलीकृतः।।

dine'ṣṭame tu vipreṇi dīkṣito'haṃ yathāvidhi| daṇḍī muṇḍī kuśī cīri ghṛtākto mekhalīkṛtaḥ||

Verse 368

मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः। तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशः।।

māsamekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ| tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśaḥ||

Verse 369

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः। तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत।।

ekapādena tiṣṭhaṃśca ūrdhvabāhuratandritaḥ| tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata||

Verse 370

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन। इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम्। नीलसैलचयप्रख्यं बलाकाभूषिताम्बरम्।।

tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana| indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam| nīlasailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitāmbaram||

Verse 371

तत्र स्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः। तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया।।

tatra sthitaśca bhagavāndevyā saha mahādyutiḥ| tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā||

Verse 372

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः। सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा।।

rarāja bhagavāṃstatra devyā saha maheśvaraḥ| somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitastathā||

Verse 373

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः। अपश्यं देवसङ्घानां गतिमार्तिहरं हरम्।।

saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ| apaśyaṃ devasaṅghānāṃ gatimārtiharaṃ haram||

Verse 374

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम्। पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम्।।

kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim| pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam||

Verse 375

दिव्यां मालामुरसाऽनेकवर्णां समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम्। चन्द्रं यथा परिविष्टं ससन्ध्यं वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम्।। तं त्वां प्रणम्य शइरसा प्रसाद्य प्रार्थये प्रभो इति ट.थ.पाठः।।

divyāṃ mālāmurasā'nekavarṇāṃ samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām| candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasandhyaṃ varṣātyaye tadvadapaśyamenam|| taṃ tvāṃ praṇamya śairasā prasādya prārthaye prabho iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 376

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम्। शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम्।।

pramathānāṃ gaṇaiścaiva samantātparivāritam| śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram||

Verse 377

एकादशशतान्येवं रुद्राणां वृषवाहनम् अस्तुवं नियतात्मानं कर्मभिः शुभकर्मिणम्।।

ekādaśaśatānyevaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam astuvaṃ niyatātmānaṃ karmabhiḥ śubhakarmiṇam||

Verse 378

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ। विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन्।।

ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevāstathā'śvinau| viśvābhiḥ stutibhirdevaṃ viśvadevaṃ samastuvan||

Verse 379

शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ। ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके।।

śatakratuśca bhagavānviṣṇuścāditinandanau| brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike||

Verse 380

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम्। ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै।।

yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum| brahmarṣayaśca sasutāstathā devarṣayaśca vai||

Verse 381

पृथिवीं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा। मासार्धमासा क्रतवो रात्रिः संवत्सराः क्षणाः।।

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahāstathā| māsārdhamāsā kratavo rātriḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ||

Verse 382

मुहूर्ताश्च निमेपाश्च तथैव युगपर्ययाः। दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सत्वविदस्तथा।।

muhūrtāśca nimepāśca tathaiva yugaparyayāḥ| divyā rājannamasyanti vidyāḥ satvavidastathā||

Verse 383

सनत्कुमारो देवाश्च इतिहासास्तथैव च। मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः।।

sanatkumāro devāśca itihāsāstathaiva ca| marīciraṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ||

Verse 384

मनवः सप्त सोमश्च अर्थवा सबृहस्पतिः। भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च।।

manavaḥ sapta somaśca arthavā sabṛhaspatiḥ| bhṛgurdakṣaḥ kaśyapaśca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca||

Verse 385

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः। यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर।।

chandāṃsi dīkṣā yajñāśca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ| yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira||

Verse 386

प्रजानां पालकाः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः। देवानां मातरः सर्वादेवपत्न्य सकन्यकाः।।

prajānāṃ pālakāḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ| devānāṃ mātaraḥ sarvādevapatnya sakanyakāḥ||

Verse 387

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च। नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताःसागरा दिशः।।

sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānyarbudāni ca| namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥsāgarā diśaḥ||

Verse 388

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः। दिव्यतालेषु गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम्।।

gandharvāpsarasaścaiva gītavāditrakovidāḥ| divyatāleṣu gāyantaḥ stuvanti bhavamadbhutam||

Verse 389

विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा। सर्वाणि चैव भूतानि स्तावराणि चराणि च। नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनः कर्मभिर्विभुम्।।

vidyādharā dānavāśca guhyakā rākṣasāstathā| sarvāṇi caiva bhūtāni stāvarāṇi carāṇi ca| namasyanti mahārāja vāṅmanaḥ karmabhirvibhum||

Verse 390

पुरस्ताद्धिष्ठितः शर्वो ममासीस्त्रिदशेश्वरः।।

purastāddhiṣṭhitaḥ śarvo mamāsīstridaśeśvaraḥ||

Verse 391

पुरस्तद्धिष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत। सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत।।

purastaddhiṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata| saprajāpatiśakrāntaṃ jaganmāmabhyudaikṣata||

Verse 392

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा। ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च।।

īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktirabhūttadā| tato māmabravīddevaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca||

Verse 393

त्वया ह्याराधितश्चाहं शतशोऽथ सहस्रशः। त्वत्समो नास्ति मे कश्चित्त्रिषु लोकषु वै प्रियः।।

tvayā hyārādhitaścāhaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ| tvatsamo nāsti me kaścittriṣu lokaṣu vai priyaḥ||

Verse 394

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता ह्युमा तदा। ततोऽहमब्रुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः।।

śirasā vandite deve devī prītā hyumā tadā| tato'hamabruvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ||

Verse 395

कृष्ण उवाच। नमोस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्राह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति। तपश्च सत्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः।।

kṛṣṇa uvāca| namostu te śāśvata sarvayone brāhmādhipaṃ tvāmṛṣayo vadanti| tapaśca satvaṃ ca rajastamaśca tvāmeva satyaṃ ca vadanti santaḥ||

Verse 396

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः। धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः।।

tvaṃ vai brahmā ca rudraśca varuṇo'gnirmanurbhavaḥ| dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ||

Verse 397

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। त्वया सृष्टमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्।।

tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| tvayā sṛṣṭamidaṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram||

Verse 398

यानीन्द्रियाणीह मनश्च कृत्स्नं ये वायवः सप्ति तथैव चाग्नयः। ये देवसंस्थास्तव देवताश्च तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति।।

yānīndriyāṇīha manaśca kṛtsnaṃ ye vāyavaḥ sapti tathaiva cāgnayaḥ| ye devasaṃsthāstava devatāśca tasmātparaṃ tvāmṛṣayo vadanti||

Verse 399

वेदाश्च यज्ञाः सोमश्च दक्षिणा पावको हविः। यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम्।।

vedāśca yajñāḥ somaśca dakṣiṇā pāvako haviḥ| yajñopagaṃ ca yatkiṃcidbhagavāṃstadasaṃśayam||

Verse 400

इष्टं दत्तमधीतं व्रतानि नियमाश्च ये। ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी।।

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ vratāni niyamāśca ye| hrīḥ kīrtiḥ śrīrdyutistuṣṭiḥ siddhiścaiva tadarpaṇī||

Verse 401

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोथ मत्सरः। आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनवस्तव।।

kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambhotha matsaraḥ| ādhayo vyādhayaścaiva bhagavaṃstanavastava||

Verse 402

कृतिर्विकारः प्रणयः प्रधानं बीजमव्ययम्। मनसः परमा योनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः।।

kṛtirvikāraḥ praṇayaḥ pradhānaṃ bījamavyayam| manasaḥ paramā yoniḥ prabhāvaścāpi śāśvataḥ||

Verse 403

अव्यक्तः पावनोऽचिन्त्यः सहस्रांशुर्हिरण्मयः। आदिर्गणानां सर्वेषां भवान्वैजीविताश्रयः।।

avyaktaḥ pāvano'cintyaḥ sahasrāṃśurhiraṇmayaḥ| ādirgaṇānāṃ sarveṣāṃ bhavānvaijīvitāśrayaḥ||

Verse 404

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः। बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्चसंवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः।।

mahānātmā matirbrahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ| buddhiḥ prajñopalabdhiścasaṃvitkhyātirdhṛtiḥ smṛtiḥ||

Verse 405

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते। त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो वेदात्प्रमोहं विनियच्छति।।

paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyate| tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vedātpramohaṃ viniyacchati||

Verse 406

हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिस्तुतः।।

hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñastvamṛṣistutaḥ||

Verse 407

सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः। सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि।।

sarvataḥ pāṇipādastvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ| sarvataḥ śrutimā~lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhasi||

Verse 408

फलं त्वमसि दिग्मांशोर्निमेषादिषु कर्मसु। त्वं वै प्रबार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संश्रितः। अणिमा महिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः।।

phalaṃ tvamasi digmāṃśornimeṣādiṣu karmasu| tvaṃ vai prabārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃśritaḥ| aṇimā mahimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ||

Verse 409

त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये। ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसत्वा जितेन्द्रियाः।।

tvayi buddhirmatirlokāḥ prapannāḥ saṃśritāśca ye| dhyānino nityayogāśca satyasatvā jitendriyāḥ||

Verse 410

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्। हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति।।

yastvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam| hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati||

Verse 411

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः। प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः।।

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ| pradhānavidhiyogasthastvāmeva viśate budhaḥ||

Verse 412

एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने। चराचरं जगत्सर्गं सिंहनादं तदाऽकरोत्।।

evamukte mayā pārtha bhave cārtivināśane| carācaraṃ jagatsargaṃ siṃhanādaṃ tadā'karot||

Verse 413

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि। रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव तदा प्रणेमुः।।

taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi| rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva tadā praṇemuḥ||

Verse 414

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम्। राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ।।

mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām| rāśayo nipatanti sma vāyuśca susukho vavau||

Verse 415

निरीक्ष्य भगवान्देवीं ह्युमां मां च जगद्धितः। शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शङ्करः।।

nirīkṣya bhagavāndevīṃ hyumāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ| śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ māmāha śaṅkaraḥ||

Verse 416

विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन्। क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हित्वयि मे परा।।

vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktimasmāsu tava śatruhan| kriyatāmātmanaḥ śreyaḥ prītirhitvayi me parā||

Verse 417

वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दाताऽस्मि तव सत्तम। ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान्।।

vṛṇīṣvāṣṭau varānkṛṣṇa dātā'smi tava sattama| brūhi yādavaśārdūla yānicchasi sudurlabhān||