Adhyaya 42

Verse 1

ब्रह्मणा देवान्प्रति श्रीनारायणमहिमप्रतिपादकगरुडमुनिगणसंवादानुवादः।। 1 ।। सुपर्ण उवाच। एवं दत्ताभयस्तेन ततोऽहमृषिसत्तमाः। नष्टखेदश्रमभयः क्षणेन ह्यभवं तदा।।

brahmaṇā devānprati śrīnārāyaṇamahimapratipādakagaruḍamunigaṇasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || suparṇa uvāca| evaṃ dattābhayastena tato'hamṛṣisattamāḥ| naṣṭakhedaśramabhayaḥ kṣaṇena hyabhavaṃ tadā||

Verse 2

स शनैर्याति भगवान्गत्या लघुपराक्रमः। अहं तु सुमहावेगमास्तायानुव्रजामि तम्।।

sa śanairyāti bhagavāngatyā laghuparākramaḥ| ahaṃ tu sumahāvegamāstāyānuvrajāmi tam||

Verse 3

स गत्वा दीर्घमध्वानमाकाशममितह्युतिः। मनसाऽप्यगमं देवमाससादात्मतत्ववित्।।

sa gatvā dīrghamadhvānamākāśamamitahyutiḥ| manasā'pyagamaṃ devamāsasādātmatatvavit||

Verse 4

अथ देवः समासाद्य मनसः सदृशं जवम्। मोहयित्वा च मां तत्र क्षणेनान्तरधीयत।।

atha devaḥ samāsādya manasaḥ sadṛśaṃ javam| mohayitvā ca māṃ tatra kṣaṇenāntaradhīyata||

Verse 5

तत्राम्बुधरधीरेण भोशब्देनानुनादिना। अयं भोऽहमिति प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः।।

tatrāmbudharadhīreṇa bhośabdenānunādinā| ayaṃ bho'hamiti prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ||

Verse 6

शब्दानुसारी तु ततस्तं देशमहमाव्रजम्। तत्रापश्यं ततश्चाहं श्रीमद्धंसयुतं सरः।।

śabdānusārī tu tatastaṃ deśamahamāvrajam| tatrāpaśyaṃ tataścāhaṃ śrīmaddhaṃsayutaṃ saraḥ||

Verse 7

स तत्सरः समासाद्य भगवानात्मवित्तमः। भोशब्दप्रतिसृष्टेन स्वरेण प्रतिवादिना।।

sa tatsaraḥ samāsādya bhagavānātmavittamaḥ| bhośabdapratisṛṣṭena svareṇa prativādinā||

Verse 8

विवेश देवः स्वां योनिं मामिदं चाभ्यभाषत। विशस्व सलिलं सौम्य सुखमत्र वसामहे।।

viveśa devaḥ svāṃ yoniṃ māmidaṃ cābhyabhāṣata| viśasva salilaṃ saumya sukhamatra vasāmahe||

Verse 9

ततश्च प्राविशं तत्र सह तेन महात्मना। दृष्टवानद्भुततरं तस्मिन्सरसि भास्वताम्।।

tataśca prāviśaṃ tatra saha tena mahātmanā| dṛṣṭavānadbhutataraṃ tasminsarasi bhāsvatām||

Verse 10

अग्नीनामप्रणीतानामिद्धानामिन्धनैर्विना। दीप्तानामाज्यसिक्तानां स्यानेष्वर्चिष्मतां सदा।।

agnīnāmapraṇītānāmiddhānāmindhanairvinā| dīptānāmājyasiktānāṃ syāneṣvarciṣmatāṃ sadā||

Verse 11

दीप्तिस्तेषामनाज्यानां प्राप्ताज्यानामिवाभवत्। अनिद्धानामिव सतामिद्धानामिव भास्वताम्।।

dīptisteṣāmanājyānāṃ prāptājyānāmivābhavat| aniddhānāmiva satāmiddhānāmiva bhāsvatām||

Verse 12

अथाहं वरदं देवं नापश्यं तत्र सङ्गतम्। ततः सम्मोहमापन्नो विषादभगमं परम्।।

athāhaṃ varadaṃ devaṃ nāpaśyaṃ tatra saṅgatam| tataḥ sammohamāpanno viṣādabhagamaṃ param||

Verse 13

अपश्यं चाग्निहोत्राणि शतशोऽथ सहस्रशः। विधिना सम्प्रणीतानि धिष्ण्येष्वाज्यवतां तदा।।

apaśyaṃ cāgnihotrāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ| vidhinā sampraṇītāni dhiṣṇyeṣvājyavatāṃ tadā||

Verse 14

असंभृष्टतलाश्चैव वेदीः कुसुमसंस्तृताः। कुशपद्मोत्पलासङ्गाः कलशांश्च हिरण्मयान्।।

asaṃbhṛṣṭatalāścaiva vedīḥ kusumasaṃstṛtāḥ| kuśapadmotpalāsaṅgāḥ kalaśāṃśca hiraṇmayān||

Verse 15

अग्निहोत्राणि चित्राणि शतशोऽथ सहस्रशः। अग्निहोत्राय योग्यानि यानि द्रव्याणि कानिचित्। तानि चात्र समृद्धानि दृष्टवानस्म्यनेकशः।।

agnihotrāṇi citrāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ| agnihotrāya yogyāni yāni dravyāṇi kānicit| tāni cātra samṛddhāni dṛṣṭavānasmyanekaśaḥ||

Verse 16

मनोहृद्यतमश्चाग्निः सुरभिः पुण्यलक्षणः। आज्यगन्धो मनोग्राही घ्राणचक्षुस्सुखावहः।।

manohṛdyatamaścāgniḥ surabhiḥ puṇyalakṣaṇaḥ| ājyagandho manogrāhī ghrāṇacakṣussukhāvahaḥ||

Verse 17

तेषां तत्राग्निहोत्राणामीडितानां सहस्रशः। समीपे त्वद्भुततममपश्यमहमव्ययम्।।

teṣāṃ tatrāgnihotrāṇāmīḍitānāṃ sahasraśaḥ| samīpe tvadbhutatamamapaśyamahamavyayam||

Verse 18

चन्द्रांशुकाशशुभ्राणां तुषारोद्भेदवर्चसाम्। विमलादित्यभासानां स्थण्डिलानि सहस्रशः। दृष्टान्यग्निसमीपे तु ध्युतिमन्ति महान्ति च।।

candrāṃśukāśaśubhrāṇāṃ tuṣārodbhedavarcasām| vimalādityabhāsānāṃ sthaṇḍilāni sahasraśaḥ| dṛṣṭānyagnisamīpe tu dhyutimanti mahānti ca||

Verse 19

एषु चाग्निसमीपेषु शुश्राव सुपदाक्षराः। प्रभावान्तरितानां तु प्रस्पष्टाक्षरभाषिणाम्। ऋग्यजुःसामगानां च मधुराः सुस्वरा गिरः।।

eṣu cāgnisamīpeṣu śuśrāva supadākṣarāḥ| prabhāvāntaritānāṃ tu praspaṣṭākṣarabhāṣiṇām| ṛgyajuḥsāmagānāṃ ca madhurāḥ susvarā giraḥ||

Verse 20

सुसंमृष्टतलैस्तैस्तु बृहद्बिर्दीप्ततेजसैः। पावकैः पावितात्माहमभवं लघुविक्रमः।।

susaṃmṛṣṭatalaistaistu bṛhadbirdīptatejasaiḥ| pāvakaiḥ pāvitātmāhamabhavaṃ laghuvikramaḥ||

Verse 21

ततोऽहं तेषु धिष्ण्येषु ज्वलमानेषु यज्वनाम्। तं देशं प्रणमित्वाऽथ अन्वेष्टुमुपचक्रमे।।

tato'haṃ teṣu dhiṣṇyeṣu jvalamāneṣu yajvanām| taṃ deśaṃ praṇamitvā'tha anveṣṭumupacakrame||

Verse 22

तान्यनेकसहस्राणि पर्यटंस्तु महाजवात्। अपश्यमानस्तं देवं ततोऽहं व्यथितोऽभवम्।।

tānyanekasahasrāṇi paryaṭaṃstu mahājavāt| apaśyamānastaṃ devaṃ tato'haṃ vyathito'bhavam||

Verse 23

ततस्तेष्वग्निहोत्रेषु ज्वलत्सु विमलार्चिषु। भानुमत्सु न पश्यामि देवदेवं सनातनम्।।

tatasteṣvagnihotreṣu jvalatsu vimalārciṣu| bhānumatsu na paśyāmi devadevaṃ sanātanam||

Verse 24

ततोऽहं तानि दीप्तानि परीय व्यस्थितेन्द्रियः। नान्तं तेषां प्रपश्यामि खेदश्च सहसाभवत्।।

tato'haṃ tāni dīptāni parīya vyasthitendriyaḥ| nāntaṃ teṣāṃ prapaśyāmi khedaśca sahasābhavat||

Verse 25

विसृत्य सर्वतो दृष्टिं भयमोहसमन्वितः। श्रमं परंममापन्नश्चिन्तयानस्त्वचेतनः।।

visṛtya sarvato dṛṣṭiṃ bhayamohasamanvitaḥ| śramaṃ paraṃmamāpannaścintayānastvacetanaḥ||

Verse 26

तस्मिन्न खलु वर्तेऽहं लोके यत्रैतदीदृशम्। ऋग्यजुस्सामनिर्घोषः श्रूयते न च दृश्यते।।

tasminna khalu varte'haṃ loke yatraitadīdṛśam| ṛgyajussāmanirghoṣaḥ śrūyate na ca dṛśyate||

Verse 27

न च पश्यामि तं देवं येनाहमिह चोदितः। एवं चिन्तासभापन्नः प्रध्यातुमुपचक्रमे।।

na ca paśyāmi taṃ devaṃ yenāhamiha coditaḥ| evaṃ cintāsabhāpannaḥ pradhyātumupacakrame||

Verse 28

ततश्चिन्तयतो मह्यं मोहेनाविष्टचेतसः। महाशब्दः प्रादुरासीत्सुभृशं मे व्यथाकरः।।

tataścintayato mahyaṃ mohenāviṣṭacetasaḥ| mahāśabdaḥ prādurāsītsubhṛśaṃ me vyathākaraḥ||

Verse 29

अथाहं सहसा तत्र शृणोमि विपुलध्वनिम्। अपश्यं च सुपर्णानां सहस्राण्ययुतानि च।।

athāhaṃ sahasā tatra śṛṇomi vipuladhvanim| apaśyaṃ ca suparṇānāṃ sahasrāṇyayutāni ca||

Verse 30

अभ्यद्रवन्त मामेव विपुलद्युतिरंहसः। तेषामहं प्रभावेण सर्वथैवावरोऽभवम्।।

abhyadravanta māmeva vipuladyutiraṃhasaḥ| teṣāmahaṃ prabhāveṇa sarvathaivāvaro'bhavam||

Verse 31

सोऽहं समन्ततः सर्वैः सुपर्णैरतितेजसैः। दृष्ट्वाऽऽत्मानं परिगतं सम्भ्रमं परमं गतः।।

so'haṃ samantataḥ sarvaiḥ suparṇairatitejasaiḥ| dṛṣṭvā''tmānaṃ parigataṃ sambhramaṃ paramaṃ gataḥ||

Verse 32

विनयावनतो भूत्वा नमश्चक्रे महात्मने। अनादिनिधनायैभिर्नामभिः परमात्मने।।

vinayāvanato bhūtvā namaścakre mahātmane| anādinidhanāyaibhirnāmabhiḥ paramātmane||

Verse 33

नारायणाय शुद्धाय शाश्वताय ध्रुवाय च। भूतभव्यभवेशाय शिवाय शिवमूर्तये।।

nārāyaṇāya śuddhāya śāśvatāya dhruvāya ca| bhūtabhavyabhaveśāya śivāya śivamūrtaye||

Verse 34

शिवयोनेः शिवाद्यायि शिवपूज्यतमाय च। घोररूपाय महते युगान्तकरणाय च।।

śivayoneḥ śivādyāyi śivapūjyatamāya ca| ghorarūpāya mahate yugāntakaraṇāya ca||

Verse 35

विश्वाय विश्वदेवाय विश्वेशाय महात्मने। सहस्रोदरपादाय सहस्रनयनाय च।।

viśvāya viśvadevāya viśveśāya mahātmane| sahasrodarapādāya sahasranayanāya ca||

Verse 36

सहस्रबाहवे चैव सहस्रवदनाय च। शुचिश्रवाय महते ऋतुसंवत्सराय च।।

sahasrabāhave caiva sahasravadanāya ca| śuciśravāya mahate ṛtusaṃvatsarāya ca||

Verse 37

ऋग्यजुःसामवक्त्राय अथर्वशिरसे नमः। हृषीकेशाय कृष्णाय द्रुहिणोरुक्रमाय च।।

ṛgyajuḥsāmavaktrāya atharvaśirase namaḥ| hṛṣīkeśāya kṛṣṇāya druhiṇorukramāya ca||

Verse 38

बृहद्वेगाय तार्क्ष्याय वराहायैकशृङ्गिणे। शिपिविष्टाय सत्याय हरयेऽथ शिखण्डिने।।

bṛhadvegāya tārkṣyāya varāhāyaikaśṛṅgiṇe| śipiviṣṭāya satyāya haraye'tha śikhaṇḍine||

Verse 39

हुताशायोर्ध्ववक्त्राय रौद्रानीकाय साधवे। सिन्धवे सिन्धुवर्षघ्ने देवानां सिन्धवे नमः।।

hutāśāyordhvavaktrāya raudrānīkāya sādhave| sindhave sindhuvarṣaghne devānāṃ sindhave namaḥ||

Verse 40

गरुत्मते त्रिनेत्राय सुधर्माय वृषाकृते। सम्म्राडुग्रे संकृतये विरजे सम्भवे भवे।।

garutmate trinetrāya sudharmāya vṛṣākṛte| sammrāḍugre saṃkṛtaye viraje sambhave bhave||

Verse 41

वृषाय वृषरूपाय विभवे भूर्भुवाय व। दीप्तसृष्टाय यज्ञाय स्थिराय स्थविराय च।।

vṛṣāya vṛṣarūpāya vibhave bhūrbhuvāya va| dīptasṛṣṭāya yajñāya sthirāya sthavirāya ca||

Verse 42

अच्युताय तुषाराय वीराय च समाय च। जिष्णवे पुरुहूताय वसिष्ठाय वराय च।।

acyutāya tuṣārāya vīrāya ca samāya ca| jiṣṇave puruhūtāya vasiṣṭhāya varāya ca||

Verse 43

सत्येशाय सुरेशाय हरयेऽथ शिखण्डिने। बर्हिषाय वरेण्याय वसवे विश्ववेधसे।।

satyeśāya sureśāya haraye'tha śikhaṇḍine| barhiṣāya vareṇyāya vasave viśvavedhase||

Verse 44

किरीटिने सुकेशाय वासुदेवाय शुष्मिणे। बृहदुक्थ्यसुषेणाय युग्ये दुन्दुभये तथा।।

kirīṭine sukeśāya vāsudevāya śuṣmiṇe| bṛhadukthyasuṣeṇāya yugye dundubhaye tathā||

Verse 45

भयेसखाय विभवे भरद्वाजेऽभयाय च। भास्कराय च चन्द्राय पद्मनाभाय भूरिणे।।

bhayesakhāya vibhave bharadvāje'bhayāya ca| bhāskarāya ca candrāya padmanābhāya bhūriṇe||

Verse 46

पुनर्वसुभृतत्वाय जीवप्रभविषाय च। वषट्काराय स्वाहाय स्वधाय निधनाय च।।

punarvasubhṛtatvāya jīvaprabhaviṣāya ca| vaṣaṭkārāya svāhāya svadhāya nidhanāya ca||

Verse 47

ऋचे च यजुषे साम्ने त्रैलोक्यपतये नमः। श्रीपद्मायात्मसदृशे धरणीधारिणे परे।।

ṛce ca yajuṣe sāmne trailokyapataye namaḥ| śrīpadmāyātmasadṛśe dharaṇīdhāriṇe pare||

Verse 48

सौम्यासौम्यस्वरूपाय सौम्ये सुमनसे नमः। विश्वाय च सुविश्वाय विश्वरूपधराय च।।

saumyāsaumyasvarūpāya saumye sumanase namaḥ| viśvāya ca suviśvāya viśvarūpadharāya ca||

Verse 49

केशवाय सुकेशाय रश्मिकेशाय भूरिणे। हिरण्यगर्भाय नमः सौम्याय वृषरूपिणे।।

keśavāya sukeśāya raśmikeśāya bhūriṇe| hiraṇyagarbhāya namaḥ saumyāya vṛṣarūpiṇe||

Verse 50

नारायणाग्र्यवपुषे पुरुहूताय वज्रिणे। वर्मिणे वृषसेनाय धर्मसेनाय रोधसे। मुनये ज्वरमुक्तायि ज्वराधिपतये नमः।।

nārāyaṇāgryavapuṣe puruhūtāya vajriṇe| varmiṇe vṛṣasenāya dharmasenāya rodhase| munaye jvaramuktāyi jvarādhipataye namaḥ||

Verse 51

अनेत्राय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय विडूर्मिणे। तपोब्रह्मनिधानाय युगपर्यायिणे नमः।।

anetrāya trinetrāya piṅgalāya viḍūrmiṇe| tapobrahmanidhānāya yugaparyāyiṇe namaḥ||

Verse 52

शरणाय शरण्याय भक्तेष्टशरणाय च। नमः सर्वभवेशाय भूतभव्यभवाय च।।

śaraṇāya śaraṇyāya bhakteṣṭaśaraṇāya ca| namaḥ sarvabhaveśāya bhūtabhavyabhavāya ca||

Verse 53

पाहि मां देवदेवेश कोप्यजोसि सनातनः। एवं गतोस्मि शरणं शरण्यं ब्रह्मयोनिनम्।।

pāhi māṃ devadeveśa kopyajosi sanātanaḥ| evaṃ gatosmi śaraṇaṃ śaraṇyaṃ brahmayoninam||

Verse 54

स्तव्यं स्तवं स्तुतवतस्तत्तमो मे प्रणश्यत। भयं च मे व्यपगतं पक्षिणोऽन्तर्हिताऽभवन्।।

stavyaṃ stavaṃ stutavatastattamo me praṇaśyata| bhayaṃ ca me vyapagataṃ pakṣiṇo'ntarhitā'bhavan||

Verse 55

शृणोमि च गिरं दिव्यामन्तर्धानगतां शिवाम्। मा भैर्गरुत्मन्दान्तोसि पुनः सेन्द्रान्दिवौकसः। स्वं चैव भवनं गत्वा द्रक्ष्यसे पुत्रबान्धवान्।।

śṛṇomi ca giraṃ divyāmantardhānagatāṃ śivām| mā bhairgarutmandāntosi punaḥ sendrāndivaukasaḥ| svaṃ caiva bhavanaṃ gatvā drakṣyase putrabāndhavān||

Verse 56

ततस्तस्मिन्क्षणेनैव सहसैव महाद्युतिः। प्रत्यदृश्यत तेजस्वी पुरस्तात्स ममान्तिके।।

tatastasminkṣaṇenaiva sahasaiva mahādyutiḥ| pratyadṛśyata tejasvī purastātsa mamāntike||

Verse 57

समागम्य ततस्तेन शिवेन परमात्मना। अपश्यं चाहमायान्तं नरनारायणाश्रमे। चतुर्द्विगुणविन्यासं तं च देवं सनातनम्।।

samāgamya tatastena śivena paramātmanā| apaśyaṃ cāhamāyāntaṃ naranārāyaṇāśrame| caturdviguṇavinyāsaṃ taṃ ca devaṃ sanātanam||

Verse 58

यजतस्तानृषीन्देवान्वदतो ध्यायतो मुनीन्। युक्तान्सिद्धान्नैष्ठिकांश्च जपतो यजतो गृहे।।

yajatastānṛṣīndevānvadato dhyāyato munīn| yuktānsiddhānnaiṣṭhikāṃśca japato yajato gṛhe||

Verse 59

पुष्पपूरपरिक्षिप्तं धूपितं दीपितं हुतम्। वन्दितं सिक्तसम्मृष्टं नरनारायणाश्रमम्।।

puṣpapūraparikṣiptaṃ dhūpitaṃ dīpitaṃ hutam| vanditaṃ siktasammṛṣṭaṃ naranārāyaṇāśramam||

Verse 60

तदद्भुतमहं दृष्ट्वा विस्मितोस्मि तदाऽनघाः। जगाम शिरसा देवं प्रयतेनान्तरात्मना।।

tadadbhutamahaṃ dṛṣṭvā vismitosmi tadā'naghāḥ| jagāma śirasā devaṃ prayatenāntarātmanā||

Verse 61

तदत्यद्भुतसङ्कासं किमेतदिति चिन्तयन्। नाध्यगच्छं परं दिव्यं तस्य सर्वभवात्मनः।।

tadatyadbhutasaṅkāsaṃ kimetaditi cintayan| nādhyagacchaṃ paraṃ divyaṃ tasya sarvabhavātmanaḥ||

Verse 62

प्रणिपत्य सुदुर्धर्षं पुनः पुनरुदीक्ष्य च। शिरस्यञ्जलिमाधाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः। अवोचं तमदीनार्थं श्रेष्ठानां श्रेष्ठमुत्तमम्।।

praṇipatya sudurdharṣaṃ punaḥ punarudīkṣya ca| śirasyañjalimādhāya vismayotphullalocanaḥ| avocaṃ tamadīnārthaṃ śreṣṭhānāṃ śreṣṭhamuttamam||

Verse 63

नमस्ते भगवन्देव भूतभव्यभवत्प्रभो। यदेतदद्भुतं देव मया दृष्टं त्वदाश्रयम्।।

namaste bhagavandeva bhūtabhavyabhavatprabho| yadetadadbhutaṃ deva mayā dṛṣṭaṃ tvadāśrayam||

Verse 64

अनादिमद्यपर्यन्तं किं तच्छंसितुमर्हसि। यदि जानासि सां भक्तं यदि वाऽनुग्रहो मयि। शंस सर्वमशेषेण श्रोतव्यं यदि चेन्मया।।

anādimadyaparyantaṃ kiṃ tacchaṃsitumarhasi| yadi jānāsi sāṃ bhaktaṃ yadi vā'nugraho mayi| śaṃsa sarvamaśeṣeṇa śrotavyaṃ yadi cenmayā||

Verse 65

स्वभावस्तव दुर्ज्ञेयः प्रादुर्भावो भवस्य च। भवद्भूतभविष्येश सर्वथा गहनं भवान्।।

svabhāvastava durjñeyaḥ prādurbhāvo bhavasya ca| bhavadbhūtabhaviṣyeśa sarvathā gahanaṃ bhavān||

Verse 66

ब्रूहि सर्वमशेषेण तदाश्चर्यं महामुने। किं तदत्यद्भुतं वृत्तं तेष्वग्निषु समन्ततः।।

brūhi sarvamaśeṣeṇa tadāścaryaṃ mahāmune| kiṃ tadatyadbhutaṃ vṛttaṃ teṣvagniṣu samantataḥ||

Verse 67

कानि तान्यग्निहोत्राणि केषां शब्दः श्रुतो मया। शृण्वतां ब्रह्म सततमदृश्यानां महात्मनाम्।।

kāni tānyagnihotrāṇi keṣāṃ śabdaḥ śruto mayā| śṛṇvatāṃ brahma satatamadṛśyānāṃ mahātmanām||

Verse 68

एतन्मे भगवन्कृष्ण ब्रूहि सर्वमशेषतः। गृणन्त्यग्निसमीपेषु के च ते ब्रह्मराशयः।।

etanme bhagavankṛṣṇa brūhi sarvamaśeṣataḥ| gṛṇantyagnisamīpeṣu ke ca te brahmarāśayaḥ||