Adhyaya 41

Verse 1

ब्रह्मणा देवान्प्रति गरुडस्य बदरीनारायणानुगमनादिप्रतिपादकगरुडमुनिगणसंवादानुवादः।। 1 ।। सुपर्ण उवाच। सोऽहमामन्त्र्य पितरं तद्भावगतमानसः। स्वमेवालयमासाद्य तमेवार्थमचिन्तयम्।।

brahmaṇā devānprati garuḍasya badarīnārāyaṇānugamanādipratipādakagaruḍamunigaṇasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || suparṇa uvāca| so'hamāmantrya pitaraṃ tadbhāvagatamānasaḥ| svamevālayamāsādya tamevārthamacintayam||

Verse 2

तद्भावगतभावात्मा तद्भूतगतमानसः। गोविन्दं चिन्तयन्नासे शाश्वतं परमव्ययम्।।

tadbhāvagatabhāvātmā tadbhūtagatamānasaḥ| govindaṃ cintayannāse śāśvataṃ paramavyayam||

Verse 3

धृतं बभूव हृदयं नारायणदिदृक्षया। सोहं वेगं समास्थाय मनोमारुतवेगवान्। रम्यां विशालां बदरीं गतो नारायणाश्रमम्।।

dhṛtaṃ babhūva hṛdayaṃ nārāyaṇadidṛkṣayā| sohaṃ vegaṃ samāsthāya manomārutavegavān| ramyāṃ viśālāṃ badarīṃ gato nārāyaṇāśramam||

Verse 4

ततस्तत्र हरिं जगतः प्रभवं विभुम्। गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं प्रणतः शिरसा हरिम्। ऋग्यजुस्सामभिश्चैनं तुष्टाव परया मुदा।।

tatastatra hariṃ jagataḥ prabhavaṃ vibhum| govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ praṇataḥ śirasā harim| ṛgyajussāmabhiścainaṃ tuṣṭāva parayā mudā||

Verse 5

अथापश्यं सुविपुलमश्वत्थं देवसंश्रयम्।।

athāpaśyaṃ suvipulamaśvatthaṃ devasaṃśrayam||

Verse 6

चतुर्द्विगुणपीनांसः शङ्कचक्रगदाधरः। प्रादुर्बभूव पुरुषः पीतवासाः सनातनः। मध्याह्नार्कप्रतीकाशस्तेजसा भासयन्दिशः।।

caturdviguṇapīnāṃsaḥ śaṅkacakragadādharaḥ| prādurbabhūva puruṣaḥ pītavāsāḥ sanātanaḥ| madhyāhnārkapratīkāśastejasā bhāsayandiśaḥ||

Verse 7

संस्तुतः संविदं कृत्वा व्रजेति श्रेयसे रतः। प्रागुदीचीं दिशं देवः प्रतस्थे पुरुषोत्तमः। दिशश्च विदिशश्चैव भासयन्स्वेन तेजसा।।

saṃstutaḥ saṃvidaṃ kṛtvā vrajeti śreyase rataḥ| prāgudīcīṃ diśaṃ devaḥ pratasthe puruṣottamaḥ| diśaśca vidiśaścaiva bhāsayansvena tejasā||

Verse 8

तमहं पुरुषं दिव्यं व्रजन्तममितौजसम्। अनुवव्राज वेगेन शनैर्गच्छन्तमव्ययम्।।

tamahaṃ puruṣaṃ divyaṃ vrajantamamitaujasam| anuvavrāja vegena śanairgacchantamavyayam||

Verse 9

योजनानां सहस्राणि षष्टिमष्टौ तथा शतम्। तथा शतसहस्रं च शतं द्विगुणमेव च।।

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭimaṣṭau tathā śatam| tathā śatasahasraṃ ca śataṃ dviguṇameva ca||

Verse 10

स गत्वा दीर्गमध्वानमपश्यमहमद्भुतम्। महान्तं पावकं दीप्तमर्चिष्मन्तमनिन्धनम्।।

sa gatvā dīrgamadhvānamapaśyamahamadbhutam| mahāntaṃ pāvakaṃ dīptamarciṣmantamanindhanam||

Verse 11

शतयोजनविस्तीर्णं तस्माद्द्विगुणमायतम्। विवेश स महायोगी पावकं पावकद्युतिः।।

śatayojanavistīrṇaṃ tasmāddviguṇamāyatam| viveśa sa mahāyogī pāvakaṃ pāvakadyutiḥ||

Verse 12

तत्र शंभुस्तपस्तेपे महादेवः सहोमया। स तेन संविदं कृत्वा पावकं समतिक्रमत्।।

tatra śaṃbhustapastepe mahādevaḥ sahomayā| sa tena saṃvidaṃ kṛtvā pāvakaṃ samatikramat||

Verse 13

श्रमाभिभूतेन मया कथञ्चिदनुगम्यते।।

śramābhibhūtena mayā kathañcidanugamyate||

Verse 14

गत्वा स दीर्घमध्वानं भास्करेणावभासितम्। अभास्करममर्यादं विवेश सुमहत्तमः।।

gatvā sa dīrghamadhvānaṃ bhāskareṇāvabhāsitam| abhāskaramamaryādaṃ viveśa sumahattamaḥ||

Verse 15

अथ दृष्टिः प्रतिहता मम तत्र बभूव ह। यथास्वभावं भूतात्मा विवेश स महाद्युतिः।।

atha dṛṣṭiḥ pratihatā mama tatra babhūva ha| yathāsvabhāvaṃ bhūtātmā viveśa sa mahādyutiḥ||

Verse 16

ततोऽहमभवं मूढो जडान्धबधिरोपमः। दिशश्च विदिशश्चैव न विजज्ञे तमोवृतः।।

tato'hamabhavaṃ mūḍho jaḍāndhabadhiropamaḥ| diśaśca vidiśaścaiva na vijajñe tamovṛtaḥ||

Verse 17

अविजानन्नहं किञ्चित्तस्मिंस्तमसि संवृते। ससंभ्रान्तेन मनसा व्यथां परमिकां गतः।।

avijānannahaṃ kiñcittasmiṃstamasi saṃvṛte| sasaṃbhrāntena manasā vyathāṃ paramikāṃ gataḥ||

Verse 18

सोऽहं प्रपन्नः शरणं देवदेवं सनातनम्। प्राञ्चलिर्मनसा भूत्वा वाक्यमेतत्तदोक्तवान्।।

so'haṃ prapannaḥ śaraṇaṃ devadevaṃ sanātanam| prāñcalirmanasā bhūtvā vākyametattadoktavān||

Verse 19

भगवन्भूतभव्येश भवद्भूतकृदव्यय। शरणं सम्प्रपन्नं मां त्रातुमर्हस्यरिंदम।।

bhagavanbhūtabhavyeśa bhavadbhūtakṛdavyaya| śaraṇaṃ samprapannaṃ māṃ trātumarhasyariṃdama||

Verse 20

अहं तु तत्त्वजिज्ञासुः कोसि कस्यासि कुत्र वा। सम्प्राप्तः पदवीं देव स मां संत्रातुमर्हसि।।

ahaṃ tu tattvajijñāsuḥ kosi kasyāsi kutra vā| samprāptaḥ padavīṃ deva sa māṃ saṃtrātumarhasi||

Verse 21

आविर्भूतः पुराणात्मा मामेहीति सनातनः। ततोपरान्ततो देवो विश्वस्य गतिरात्मवान्। मोहयामास मां तत्र दुर्विभाव्यवपुर्विभुः।।

āvirbhūtaḥ purāṇātmā māmehīti sanātanaḥ| tatoparāntato devo viśvasya gatirātmavān| mohayāmāsa māṃ tatra durvibhāvyavapurvibhuḥ||

Verse 22

स्वभावमात्मनस्तत्र दर्शयन्स्वयमात्मना। श्रमं मे जनयामास भयं चाभयदः प्रभुः।।

svabhāvamātmanastatra darśayansvayamātmanā| śramaṃ me janayāmāsa bhayaṃ cābhayadaḥ prabhuḥ||

Verse 23

खिन्न इत्येव मां मत्वा भगवानव्ययोऽच्युतः। शब्देनाश्वासयामास जगाहे च तमो महत्।।

khinna ityeva māṃ matvā bhagavānavyayo'cyutaḥ| śabdenāśvāsayāmāsa jagāhe ca tamo mahat||

Verse 24

अहं तमेवानुगतः श्रमालसपदश्चरन्। मनसा देवदेवेशं ध्यातुं समुपचक्रमे।।

ahaṃ tamevānugataḥ śramālasapadaścaran| manasā devadeveśaṃ dhyātuṃ samupacakrame||

Verse 25

तथागतं तु मां ज्ञात्वा भगवानमितद्युतिः। तमः प्रणाशयामास ममानुग्रहकाङ्क्षया।।

tathāgataṃ tu māṃ jñātvā bhagavānamitadyutiḥ| tamaḥ praṇāśayāmāsa mamānugrahakāṅkṣayā||

Verse 26

ततः प्रनष्टे तमसि तमहं दीप्ततेजसम्। अपश्यं तेजसा व्याप्तं मध्याह्न इव भास्करम्।।

tataḥ pranaṣṭe tamasi tamahaṃ dīptatejasam| apaśyaṃ tejasā vyāptaṃ madhyāhna iva bhāskaram||

Verse 27

स्वयंप्रभांश्च पुरुषान्स्त्रियश्च परमाद्भुताः। अपश्यमहमव्यग्रस्तस्मिन्देशे सहस्रशः।।

svayaṃprabhāṃśca puruṣānstriyaśca paramādbhutāḥ| apaśyamahamavyagrastasmindeśe sahasraśaḥ||

Verse 28

न तत्र द्योतते सूर्यो नक्षत्राणि तथैव च। न तत्र चन्द्रमा भाति न वायुर्वाति पांसुलः।।

na tatra dyotate sūryo nakṣatrāṇi tathaiva ca| na tatra candramā bhāti na vāyurvāti pāṃsulaḥ||

Verse 29

तत्र तूर्याण्यनेकानि गीतानि मधुराणि च। अदृश्यानि मनोज्ञानि श्रूयन्ते सर्वतोदिशम्।।

tatra tūryāṇyanekāni gītāni madhurāṇi ca| adṛśyāni manojñāni śrūyante sarvatodiśam||

Verse 30

स्रवन्ति वैडूर्यलताः पद्मोत्पलझषाकुलाः। मुक्तासिकतवप्राश्च सरितो निर्मलोदकाः।।

sravanti vaiḍūryalatāḥ padmotpalajhaṣākulāḥ| muktāsikatavaprāśca sarito nirmalodakāḥ||

Verse 31

अगतिस्तत्र देवानामसुराणां तथैव च। गन्धर्वनागयक्षाणां राक्षसानां तथैव च।।

agatistatra devānāmasurāṇāṃ tathaiva ca| gandharvanāgayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca||

Verse 32

स्वयंप्रभास्तत्र नरा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः। येषां न देवतास्तुल्याः प्रभाभिर्भावितात्मनाम्।।

svayaṃprabhāstatra narā dṛśyante'dbhutadarśanāḥ| yeṣāṃ na devatāstulyāḥ prabhābhirbhāvitātmanām||

Verse 33

स च तानप्यतिक्रम्य दैवतैरपि पूजितः। विवेश ज्वलनं दीप्तमनिन्धनमनौपमम्।।

sa ca tānapyatikramya daivatairapi pūjitaḥ| viveśa jvalanaṃ dīptamanindhanamanaupamam||

Verse 34

ज्वालाभिर्मां प्रविष्टं च ज्वलन्तं सर्वतोदिशम्। दैत्यदानवरक्षोभिर्दैवतैश्चापि दुस्सहम्।।

jvālābhirmāṃ praviṣṭaṃ ca jvalantaṃ sarvatodiśam| daityadānavarakṣobhirdaivataiścāpi dussaham||

Verse 35

ज्वालामालिनमासाद्य तमग्निमहमव्ययम्। अविषह्यतमं मत्वा मनसेदमचिन्तयम्।।

jvālāmālinamāsādya tamagnimahamavyayam| aviṣahyatamaṃ matvā manasedamacintayam||

Verse 36

मया हि समरेष्वग्निरनेकेषु महाद्युतिः। प्रविष्टश्चापविद्धश्च न च मां दग्धवान्क्वचित्।।

mayā hi samareṣvagniranekeṣu mahādyutiḥ| praviṣṭaścāpaviddhaśca na ca māṃ dagdhavānkvacit||

Verse 37

अयं च दुस्सहः शश्वत्तेजसाऽतिहुताशनः। अत्यादित्यप्रकाशार्चिरनलो दीप्यते महान्।।

ayaṃ ca dussahaḥ śaśvattejasā'tihutāśanaḥ| atyādityaprakāśārciranalo dīpyate mahān||

Verse 38

स तथा दह्यमानोपि तेजसा दीप्तवर्चसा। प्रपन्नः शरणं देवं शङ्कचक्रगदाधरम्।।

sa tathā dahyamānopi tejasā dīptavarcasā| prapannaḥ śaraṇaṃ devaṃ śaṅkacakragadādharam||

Verse 39

भक्तश्चानुगतश्चेति त्रातुमर्हसि मां विभो। यथा मां न दहेदग्निः सद्यो देव तथा कुरु।।

bhaktaścānugataśceti trātumarhasi māṃ vibho| yathā māṃ na dahedagniḥ sadyo deva tathā kuru||

Verse 40

एवं विलपमानस्य ज्ञात्वा मे वचनं प्रभुः। मा भैरिति वचः प्राह मेघगम्बीरनिस्वनः।।

evaṃ vilapamānasya jñātvā me vacanaṃ prabhuḥ| mā bhairiti vacaḥ prāha meghagambīranisvanaḥ||

Verse 41

स मामाश्वास्य वचनं प्राहेदं भगवान्विभुः। मम त्वं विदितः सौम्य यथावत्तत्वदर्शने।।

sa māmāśvāsya vacanaṃ prāhedaṃ bhagavānvibhuḥ| mama tvaṃ viditaḥ saumya yathāvattatvadarśane||

Verse 42

ज्ञापितश्चापि यत्पित्रा तच्चापि विदितं महत्। वैनतेय ममाप्येवमहं वेद्यः कथञ्चन।।

jñāpitaścāpi yatpitrā taccāpi viditaṃ mahat| vainateya mamāpyevamahaṃ vedyaḥ kathañcana||

Verse 43

महदेतत्स्वरूपं मे न ते वेद्यं कथञ्चन। मां हि विन्दन्ति विद्वांसो ये ज्ञाने परिनिष्ठिताः।। निर्ममा निरहङ्कारा निराशीर्बन्धनायुताः।।

mahadetatsvarūpaṃ me na te vedyaṃ kathañcana| māṃ hi vindanti vidvāṃso ye jñāne pariniṣṭhitāḥ|| nirmamā nirahaṅkārā nirāśīrbandhanāyutāḥ||

Verse 44

भवांस्तु सततं भक्तो मन्मनाः पक्षिसत्तम। स्थूलंमां वेत्स्यसे तस्माज्जगतः कारणेस्थितम्।।

bhavāṃstu satataṃ bhakto manmanāḥ pakṣisattama| sthūlaṃmāṃ vetsyase tasmājjagataḥ kāraṇesthitam||