Adhyaya 39

Verse 1

सनत्कुमारेण नारदम्प्रति प्रलयप्रकारादिकथनम्।। 1 ।। तथा भूतादिनिरूपणम्।। 2 ।। सनत्कुमार उवाच। अधःस्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि। एताभ्यामीश्वरं विन्द्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च।।

sanatkumāreṇa nāradamprati pralayaprakārādikathanam|| 1 || tathā bhūtādinirūpaṇam|| 2 || sanatkumāra uvāca| adhaḥsrotasi sarge ca tiryaksrotasi caiva hi| etābhyāmīśvaraṃ vindyādūrdhvasrotastathaiva ca||

Verse 2

कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः। बुद्धीन्द्रियाणामपि तु ईश्वरो मन उच्यते।।

karmendriyāṇāṃ pañcānāmīśvaro buddhigocaraḥ| buddhīndriyāṇāmapi tu īśvaro mana ucyate||

Verse 3

मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम्। भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्।।

manasaḥ pañcabhūtāni saguṇānyāhurīśvaram| bhūtānāmīśvaraṃ vidyādbrahmāṇaṃ parameṣṭhinam||

Verse 4

भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेषु परेषु वै। कालाग्निरह्नः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः।।

bhavānhi kuśalaścaiva dharmeṣveṣu pareṣu vai| kālāgnirahnaḥ kalpānte jagaddahati cāṃśubhiḥ||

Verse 5

ततः सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च। महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै।।

tataḥ sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| mahābhūtāni dagdhāni svāṃ yoniṃ gamitāni vai||

Verse 6

कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका। निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा।।

kūrmapṛṣṭhanibhā bhūmirnirdagdhakuśakaṇṭakā| nirvṛkṣā nistṛṇā caiva dagdhā kālāgninā tadā||

Verse 7

जगत्प्रलीनं जगति जगच्चापि प्रलीयते। नष्टिगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा।।

jagatpralīnaṃ jagati jagaccāpi pralīyate| naṣṭigandhā tadā sūkṣmā jalamevābhavattadā||

Verse 8

ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम्। रसात्मा लीयते चार्के तथा ब्राह्मणसत्तम।।

tato mayūkhajālena sūryastvāpīyate jalam| rasātmā līyate cārke tathā brāhmaṇasattama||

Verse 9

अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा। अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते।।

antarikṣagatānbhūtānpradahatyanalastadā| agnibhūtaṃ tadā vyoma bhavatītyabhicakṣate||

Verse 10

तं तथा विस्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान्। महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान्।।

taṃ tathā visphuradvahniṃ vāyurjarayate mahān| mahatā balavegena ādatte taṃ hi bhānumān||

Verse 11

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा। प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत्।।

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadā| praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat||

Verse 12

तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा। स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै।।

tasya taṃ ninadaṃ śabdamādatte vai manastadā| sa śabdaguṇahīnātmā tiṣṭhate mūrtimāṃstu vai||

Verse 13

भुङ्क्ते च स तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम्। व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते।।

bhuṅkte ca sa tadā vyoma manastāta digātmakam| vyomātmani vinaṣṭe tu saṅkalpātmā vivardhate||

Verse 14

सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा। चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम।।

saṅkalpātmānamādatte cittaṃ vai svena tejasā| cittaṃ grasatyahaṅkārastadā vai munisattama||

Verse 15

विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान्। अहङ्कारं तदादत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः।।

vinaṣṭe ca tadā citte ahaṅkāro'bhavanmahān| ahaṅkāraṃ tadādatte mahānbrahmā prajāpatiḥ||

Verse 16

अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते। तं तदा त्रिषु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम्।।

abhimāne vinaṣṭe tu mahānbrahmā virājate| taṃ tadā triṣu lokeṣu mūrtiṣvevāgramūrtijam||

Verse 17

येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना। मूर्तं जलेचरमपि व्यवसायगुणात्मकम्। ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम्।।

yena viśvamidaṃ kṛtsnaṃ nirmitaṃ vai guṇārthinā| mūrtaṃ jalecaramapi vyavasāyaguṇātmakam| grasiṣṇurbhagavānbrahmā vyaktāvyaktamasaṃśayam||

Verse 18

एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः। अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम्।।

eṣo'vyayasya pralayo mayā te parikīrtitaḥ| adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām||

Verse 19

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोधिभूतं दिशोधिदैवतं।।

ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmaṃ śabdodhibhūtaṃ diśodhidaivataṃ||

Verse 20

वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात्।।

vāyurdvitīyaṃ bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ sparśodhibhūtaṃ vidyudadhidaivataṃ syāt||

Verse 21

ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योधिदैवतं स्यात्।।

jyotistṛtīyaṃ bhūtaṃ cakṣuradhyātmaṃ rūpamadhibhūtaṃ sūryodhidaivataṃ syāt||

Verse 22

आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाध्यात्मं रसोधिभूतं वरुणोधिदैवतं स्यात्।।

āpaścaturthaṃ bhūtaṃ jihvādhyātmaṃ rasodhibhūtaṃ varuṇodhidaivataṃ syāt||

Verse 23

पृथिवी पञ्चमं भूतं ध्राणमध्यात्मं गन्धोधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात्।।

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ dhrāṇamadhyātmaṃ gandhodhibhūtaṃ vāyuradhidaivataṃ syāt||

Verse 24

पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयं वर्णितम्। अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः।।

pāñcabhautikametaccatuṣṭayaṃ varṇitam| ata ūrdhvamindriyamanuvarṇayiṣyāmaḥ||

Verse 25

पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात्।।

pādāvadhyātmaṃ gantavyamadhibhūtaṃ viṣṇuradhidaivataṃ syāt||

Verse 26

हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात्।।

hastāvadhyātmaṃ kartavyamadhibhūtamindro'dhidaivataṃ syāt||

Verse 27

पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात्।।

pāyuradhyātmaṃ visargo'dhibhūtaṃ mitro'dhidaivataṃ syāt||

Verse 28

उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरवधिदैवतं स्यात्।

upastho'dhyātmamānando'dhibhūtaṃ prajāpatiravadhidaivataṃ syāt|

Verse 29

वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात्।।

vāgadhyātmaṃ vaktavyamadhibhūtamagniradhidaivataṃ syāt||

Verse 30

मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात्।।

mano'dhyātmaṃ mantavyamadhibhūtaṃ candramā adhidaivataṃ syāt||

Verse 31

अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्।

ahaṅkāro'dhyātmamabhimāno'dhibhūtaṃ viriñco'dhidaivataṃ syāt|

Verse 32

बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माधिदैवतं स्यात्।।

buddhiradhyātmaṃ vyavasāyo'dhibhūtaṃ brahmādhidaivataṃ syāt||

Verse 33

एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते सम्हरते च। कस्मात्क्रीडार्थम्।।

evamavyakto bhagavānsakṛtkṛtsnānkurute samharate ca| kasmātkrīḍārtham||

Verse 34

यथाऽऽदित्योंऽशुजालं क्षिपति सम्हरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरते च।।

yathā''dityoṃ'śujālaṃ kṣipati samharate ca evamavyakto guṇānsṛjati samharate ca||

Verse 35

यथाऽर्णवादूर्मिमालानिच यश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते सम्हरते च। यथा चान्तरिक्षादभ्रमाकाशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्। एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरति च।।

yathā'rṇavādūrmimālānica yaścordhvamuttiṣṭhate samharate ca| yathā cāntarikṣādabhramākāśamuttiṣṭhati stanitagarjitonmiśraṃ tadvattatraiva prāṇaśat| evamavyakto guṇānsṛjati samharati ca||

Verse 36

यथा कूर्मोऽङ्गानि कामात्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो भगवान्लोकान्प्रकाशयति प्रवेशयते च।।

yathā kūrmo'ṅgāni kāmātprasārayate punaśca praveśayati evamavyakto bhagavānlokānprakāśayati praveśayate ca||

Verse 37

एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशः शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च। भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः।।

evaṃ cetanaśca bhagavānpañcaviṃśaḥ śucistenādhiṣṭhitā prakṛtiścetayati nityaṃ sahadharmā ca| bhagavato'vyaktasya kriyāvatokriyāvataśca prakṛtiḥ kriyāvānajarāmaraḥ kṣetrajño nārāyaṇākhyaḥ puruṣaḥ||

Verse 38

भीष्म उवाच। इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता। एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत्।।

bhīṣma uvāca| ityetannāradāyoktaṃ kumāreṇa ca dhīmatā| etacchrutvā dvijo rājansarvayajñaphalaṃ labhet||