Adhyaya 38

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति तत्वसृष्ट्यादिप्रतिपादकनारदसनत्कुमारसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। क्लिश्यमानेषु भूतेषु जातीमरणसागरे। यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati tatvasṛṣṭyādipratipādakanāradasanatkumārasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare| yatprāpya kleśaṃ nāpnoti tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सनत्कुमारस्य सतः संवादं नारदस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca||

Verse 3

सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः। पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः।।

sanatkumāro bhagavānbrahmaputro mahāyaśāḥ| pūrvajātāstrayastasya kathyante brahmavādinaḥ||

Verse 4

सनकः सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः। जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः।।

sanakaḥ sanandanaścaiva tṛtīyaśca sanātanaḥ| jātamātrāśca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ||

Verse 5

चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः। सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः।।

caturthaścaiva teṣāṃ sa bhagavānyogavittamaḥ| sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ||

Verse 6

हैरण्यगर्भः स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमः स्मृतः। षष्ठः स्थाणुः स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृत्।।

hairaṇyagarbhaḥ sa munirvasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ| ṣaṣṭhaḥ sthāṇuḥ sa bhagavānameyātmā triśūladhṛt||

Verse 7

ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावकादारुणे क्रतौ। मनसा स्वयंभुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा।।

tato'pare samutpannāḥ pāvakādāruṇe kratau| manasā svayaṃbhuvo hīme marīcipramukhāstathā||

Verse 8

भुगुर्मरीचेरनुजो भृगोरप्यङ्गिरास्तथा। अनुजोङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योत्रेस्तथाऽनुजः।।

bhugurmarīceranujo bhṛgorapyaṅgirāstathā| anujoṅgiraso'thātriḥ pulastyotrestathā'nujaḥ||

Verse 9

पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो न महाद्युतिः। पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्बिरमितौजसः।।

pulastyasyānujo vidvānpulaho na mahādyutiḥ| paṭhyante brahmajā hyete vidvadbiramitaujasaḥ||

Verse 10

सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान्। प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः।।

sarvametanmahārāja kurvannādigururmahān| prabhurvibhuranantaśrīrbrahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 11

मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः। सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम्। कृत्स्नं क्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात्।।

mūrtimanto'mṛtībhūtāstejasā'titaponvitāḥ| sanakaprabhṛtayastatra ye ca prāptāḥ paraṃ padam| kṛtsnaṃ kṣayamanuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt||

Verse 12

सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित्। त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैर्येण परेण हि।।

sanatkumārastu vibhuryogamāsthāya yogavit| trī~llokānacaracchaśvadairyeṇa pareṇa hi||

Verse 13

रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः। सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम।।

rudraścāpyaṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ| sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ rājannitare nṛpasattama||

Verse 14

मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते। नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे।।

marīcipramukhāstāta sarve sṛṣṭyarthameva te| niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me||

Verse 15

सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः। सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः।।

sapta brahmaṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ| sarve vedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ||

Verse 16

इतिहासपुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी। ब्राह्मणा वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपारगाः।।

itihāsapurāṇe ca śrutireṣā sanātanī| brāhmaṇā varadānetānprāhurvedāntapāragāḥ||

Verse 17

एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते। गणाः सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा।।

eteṣāṃ pitarastāta putrā ityanucakṣate| gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo'mūrtayastathā||

Verse 18

पितृणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः। देवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम।।

pitṛṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ| devairvyāptā ime lokā ityevamanuśuśruma||

Verse 19

कृष्णद्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव त। देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम्।।

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva devasthānāttathaiva ta| devalācca naraśreṣṭha kāśyapācca mayā śrutam||

Verse 20

गौतमादपि कौण्डिन्याद्बारद्वाजात्तथैव च। मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतादपि।।

gautamādapi kauṇḍinyādbāradvājāttathaiva ca| mārkaṇḍeyāttathaivaitadṛṣerdevamatādapi||

Verse 21

पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम्। परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः।।

pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam| paraṃ rahasyaṃ vedāntaṃ priyaṃ hi paramātmanaḥ||

Verse 22

अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारतः। तदिहैकमनोबुद्धिः शृणुष्वावहितो नृप। स्वायंभुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi bhārataḥ| tadihaikamanobuddhiḥ śṛṇuṣvāvahito nṛpa| svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ||

Verse 23

सनत्कुमारो भगवान्दिव्यं जज्वाल तेजसा। अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः।।

sanatkumāro bhagavāndivyaṃ jajvāla tejasā| aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahādyutiḥ||

Verse 24

स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत्। नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना।।

sa kadācinmahābhāgo merupṛṣṭhaṃ samāgamat| nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā||

Verse 25

जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः। ब्रह्म भागवतौ तात परमार्थार्थचिन्तकौ।।

jijñāsamānāvanyonyaṃ sakāśe brahmaṇastataḥ| brahma bhāgavatau tāta paramārthārthacintakau||

Verse 26

मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम्। क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानमत्तमम्।।

matimānmatimacchreṣṭhaṃ buddhimānbuddhimattaram| kṣetravitkṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavijjñānamattamam||

Verse 27

सनत्कुमारं तत्वज्ञं भगवन्तमरिंदम। लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम्। सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम्।।

sanatkumāraṃ tatvajñaṃ bhagavantamariṃdama| lokavillokavicchreṣṭhamātmaviccātmavittamam| sarvavedārthakuśalaṃ sarvaśāstraviśāradam||

Verse 28

साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा। नारदोऽथ नरश्रेष्ठ तं पप्रच्छ महाद्युतिः।।

sāṅkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāvāmalakaṃ yathā| nārado'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahādyutiḥ||

Verse 29

नारद उवाच। त्रयोविंशतितत्वस्य अव्यक्तस्य महामुने। प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः।।

nārada uvāca| trayoviṃśatitatvasya avyaktasya mahāmune| prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva śrotumicchāmi tatvataḥ||

Verse 30

अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च। कालसङ्ख्याश्च सर्गं च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम्।

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca| kālasaṅkhyāśca sargaṃ ca sraṣṭāraṃ puruṣaṃ prabhum|

Verse 31

यं विस्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

yaṃ visvamupajīvanti yena sarvamidaṃ tatam| yaṃ prāpya na nivartante tadbhavānvaktumarhati||

Verse 32

सनत्कुमार उवाच। यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम्। तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम्।।

sanatkumāra uvāca| yaṃ viśvamupajīvanti yamāhuḥ puruṣaṃ param| taṃ vai śṛṇu mahābuddhe nārāyaṇamanāmayam||

Verse 33

एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति। एष स्रष्टा विधाता च भर्ता पालयिता प्रभुः।।

eṣa nārāyaṇo nāma yaṃ viśvamupajīvati| eṣa sraṣṭā vidhātā ca bhartā pālayitā prabhuḥ||

Verse 34

प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः। एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते।।

prāpyainaṃ na nivartante yatayo'dhyātmacintakāḥ| etāvadeva vaktavyaṃ mayā nārada pṛcchate||

Verse 35

परं न वेद्मि तत्सर्गं यावांश्चायं यथाप्यहम्। श्रूयतामानुपूर्व्येण न च सर्गः प्रयत्नतः।।

paraṃ na vedmi tatsargaṃ yāvāṃścāyaṃ yathāpyaham| śrūyatāmānupūrvyeṇa na ca sargaḥ prayatnataḥ||

Verse 36

यथा कालपरीमाणं तत्वानामृषिसत्तम। अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च। कालसंख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने।।

yathā kālaparīmāṇaṃ tatvānāmṛṣisattama| adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca| kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sarvameva mahāmune||

Verse 37

तमसः कुर्वतः सर्गं तामसो ह्यभिधीयते। ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः।।

tamasaḥ kurvataḥ sargaṃ tāmaso hyabhidhīyate| brahmavidbhirdvijairnityaṃ nityamadhyātmacintakaiḥ||

Verse 38

पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः। तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु।।

paryāyanāmānyetasya kathayanti manīṣiṇaḥ| tāni te sampravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu||

Verse 39

महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा। वेदास्तपांसि यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः। प्राणः सांवर्तकोग्निश्च व्योम कालस्तथैव च।।

mahārṇavo'rṇavaścaiva salilaṃ ca guṇāstathā| vedāstapāṃsi yajñāśca dharmāśca bhagavānvibhuḥ| prāṇaḥ sāṃvartakogniśca vyoma kālastathaiva ca||

Verse 40

नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै। कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुसारतः।।

nāmānyetāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai| kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānusārataḥ||

Verse 41

चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिंदम। प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः।।

caturyugasahasrāṇi caturyugamariṃdama| prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇāstatvadarśinaḥ||

Verse 42

दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा। तथैव दिवसं प्राहुर्योगाः सांख्याश्च तत्वतः।।

daśakalpasahasrāṇi avyayasya mahāniśā| tathaiva divasaṃ prāhuryogāḥ sāṃkhyāśca tatvataḥ||

Verse 43

निशासुप्तोथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्यबुध्यत। पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत्।।

niśāsuptotha bhagavānkṣapānte pratyabudhyata| paścādbuddhvā sasarjāpastāsu vīryamavāsṛjat||

Verse 44

तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्। अहंकृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः।।

tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham| ahaṃkṛtvā tatastasminsasarja prabhurīśvaraḥ||

Verse 45

हिरण्यगर्भं विस्वात्मा ब्रह्माणां जलवन्मुनिम्। भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विभुम्। मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशभुं स्वयंभुवम्।।

hiraṇyagarbhaṃ visvātmā brahmāṇāṃ jalavanmunim| bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāramanaghaṃ vibhum| mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaśabhuṃ svayaṃbhuvam||

Verse 46

अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां नरम्। चक्रे तिरोधां भगवानेत्कृत्वा महायशाः।।

aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiṣāṃ naram| cakre tirodhāṃ bhagavānetkṛtvā mahāyaśāḥ||

Verse 47

एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः। पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च।।

etasyāpi niśāmāhurvedavedāṅgapāragāḥ| pañcakalpasahasrāṇi aharetāvadeva ca||

Verse 48

स सर्गं कुरुत ब्रह्मा तामसश्चानुपूर्व्यशः। सृजतेऽहं त्वहंकारं परमेष्ठिनमव्ययम्।।

sa sargaṃ kuruta brahmā tāmasaścānupūrvyaśaḥ| sṛjate'haṃ tvahaṃkāraṃ parameṣṭhinamavyayam||

Verse 49

अहङ्कारेणैव लोका व्याप्ताः साहंकृतेन वै। येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे।।

ahaṅkāreṇaiva lokā vyāptāḥ sāhaṃkṛtena vai| yenāviṣṭāni bhūtāni majjantyavyaktasāgare||

Verse 50

देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः। उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च।।

devarṣidānavanarā yakṣagandharvakinnarāḥ| unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhastiryageva ca||

Verse 51

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः। त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु।।

etasyāpi niśāmāhustṛtīyāmatha kurvataḥ| trīṇi kalpasahasrāṇi aharetāvadeva tu||

Verse 52

अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।।

ahaṅkārastu sṛjati mahābhūtāni pañca vai| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

Verse 53

एतेषां गुणतत्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः। शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च।।

eteṣāṃ guṇatatvāni pañca prāhurdvijātayaḥ| śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca||

Verse 54

गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः। नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूताः सक्ता अव्यक्तसागरे।।

guṇeṣveteṣvabhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ| nottiṣṭhantyavaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare||

Verse 55

एतेषामिह वै सर्वं चतुर्थमिह कुर्वतः। चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च।।

eteṣāmiha vai sarvaṃ caturthamiha kurvataḥ| caturyugasahasre vai ahorātrāstathaiva ca||

Verse 56

अनन्त इति विख्यातः पञ्चमः सर्ग उच्यते। इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात्।।

ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate| indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt||

Verse 57

मनः सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत्। न तथान्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः।।

manaḥ sarvamidaṃ tāta viśvaṃ sarvamidaṃ jagat| na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ||

Verse 58

एतस्यापि ह वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः। अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा।।

etasyāpi ha vai sargaṃ ṣaṣṭhamāhurdvijātayaḥ| ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātriretāvatī tathā||

Verse 59

ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः। अष्टमं चाप्यधःस्रोतस्तिर्यक्तु नवमः स्मृतः।।

ūrdhvasrotastu vai sargaṃ saptamaṃ brahmaṇo viduḥ| aṣṭamaṃ cāpyadhaḥsrotastiryaktu navamaḥ smṛtaḥ||

Verse 60

एतानि नव सर्गाणि तत्वानि च महामुने। चतुर्विंशतितत्वानि तत्वसंख्यानि तेऽनघ।।

etāni nava sargāṇi tatvāni ca mahāmune| caturviṃśatitatvāni tatvasaṃkhyāni te'nagha||

Verse 61

सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः। अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने। प्रवक्ष्याम्यपरं तत्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः।।

sarvasya prabhavaḥ pūrvamukto nārāyaṇaḥ prabhuḥ| avyayaḥ prabhavaścaiva avyaktasya mahāmune| pravakṣyāmyaparaṃ tatvaṃ yasya yasyeśvaraśca yaḥ||

Verse 62

अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च। यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्वतो वै निबोध मे।।

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca| yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tatvato vai nibodha me||