Adhyaya 37

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्रह्मादिसर्वजगतामनित्यत्वादिकथनपूर्वकं नारायणस्य नित्यत्वादिकथनेन तदुपासनविधानम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brahmādisarvajagatāmanityatvādikathanapūrvakaṃ nārāyaṇasya nityatvādikathanena tadupāsanavidhānam|| 1 || bhīṣma uvāca| sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca||

Verse 2

को राज्यं विपुलं गृह्य स्फीताकारं पुनर्महत्। निर्जितारातिसामन्तं देवराज्योपमं सुखम्।।

ko rājyaṃ vipulaṃ gṛhya sphītākāraṃ punarmahat| nirjitārātisāmantaṃ devarājyopamaṃ sukham||

Verse 3

राज्ये राज्यगुणा ये च तान्व्युदस्य नराधिप। दोषं पश्यति राजेन्द्र देहेऽस्मिन्पाञ्चभौतिके।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः।। 37 ।।

rājye rājyaguṇā ye ca tānvyudasya narādhipa| doṣaṃ paśyati rājendra dehe'sminpāñcabhautike|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ|| 37 ||

Verse 4

अतिक्रान्तास्त्वया राजन्वृत्तेन प्रपितामहाः। धर्मो विग्रहवान्धीरो विदुरश्च महायशाः।।

atikrāntāstvayā rājanvṛttena prapitāmahāḥ| dharmo vigrahavāndhīro viduraśca mahāyaśāḥ||

Verse 5

सञ्जयश्च महातेजा ये चान्ये दिव्यदर्शनाः। प्रवृत्तज्ञानसम्पन्नास्तत्वज्ञानविदो नृप।।

sañjayaśca mahātejā ye cānye divyadarśanāḥ| pravṛttajñānasampannāstatvajñānavido nṛpa||

Verse 6

तेऽतिक्रान्ता महाराज ब्रह्माद्याः ससुरासुराः। अनित्यं दुःखसंतप्तं जगदेतन्न संशयः।।

te'tikrāntā mahārāja brahmādyāḥ sasurāsurāḥ| anityaṃ duḥkhasaṃtaptaṃ jagadetanna saṃśayaḥ||

Verse 7

एवमेतान्महाबाहो ब्रह्माद्यान्ससुरासुरान्। अनित्यान्सततं पश्य मनुष्यादिषु का कथा।।

evametānmahābāho brahmādyānsasurāsurān| anityānsatataṃ paśya manuṣyādiṣu kā kathā||

Verse 8

नित्यां तु प्रकृतीमाह याऽसौ प्रसवधर्मिणी। अरूपिणीमनिर्देश्यामकृतां पुरुषातिगाम्।।

nityāṃ tu prakṛtīmāha yā'sau prasavadharmiṇī| arūpiṇīmanirdeśyāmakṛtāṃ puruṣātigām||

Verse 9

तामत्यन्तसुखां सौम्यां निर्वाणमिति संज्ञिताम्। आहुर्ब्रह्मर्षयो ह्याद्यां भुवि चैव महर्षयः।।

tāmatyantasukhāṃ saumyāṃ nirvāṇamiti saṃjñitām| āhurbrahmarṣayo hyādyāṃ bhuvi caiva maharṣayaḥ||

Verse 10

तया पुरुषरूपिण्या धर्मप्रकृतिकोऽनघ। स यात्येव हि निर्वाणं यत्तत्प्रकृतिसंज्ञितम्।।

tayā puruṣarūpiṇyā dharmaprakṛtiko'nagha| sa yātyeva hi nirvāṇaṃ yattatprakṛtisaṃjñitam||

Verse 11

स एष प्राकृतो धर्मो भ्राजत्यादियुगे नृप। विकारधर्माः शेषेषु युगेषु भरतर्षभ। भ्राजन्तेऽभ्यधिकं वीर संसारपथगोचराः।।

sa eṣa prākṛto dharmo bhrājatyādiyuge nṛpa| vikāradharmāḥ śeṣeṣu yugeṣu bharatarṣabha| bhrājante'bhyadhikaṃ vīra saṃsārapathagocarāḥ||

Verse 12

प्रकृतीनां च सर्वासामकृता प्रकृतिः स्मृता। एवं प्रकृतिधर्मा हि वरां प्रकृतिमाश्रिता।।

prakṛtīnāṃ ca sarvāsāmakṛtā prakṛtiḥ smṛtā| evaṃ prakṛtidharmā hi varāṃ prakṛtimāśritā||

Verse 13

पश्यन्ति परमां लोके दृष्टादृष्टानुदर्शिनीम्। सत्वादियुगपर्यन्ते त्रेतायुगसमुद्भवे।।

paśyanti paramāṃ loke dṛṣṭādṛṣṭānudarśinīm| satvādiyugaparyante tretāyugasamudbhave||

Verse 14

कामं कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः। कुपथेषु तु धर्मेषु प्रादुर्भूतेषु कौरव। जातो मन्दप्रचारो हि धर्मः कलियुगे नृप।।

kāmaṃ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu tirohitaḥ| kupatheṣu tu dharmeṣu prādurbhūteṣu kaurava| jāto mandapracāro hi dharmaḥ kaliyuge nṛpa||

Verse 15

नित्यस्तु पुरुषो ज्ञेयो विश्वरूपो निरञ्जनः। ब्रह्माद्या अपि देवाश्च यं सदा पर्युपासते।।

nityastu puruṣo jñeyo viśvarūpo nirañjanaḥ| brahmādyā api devāśca yaṃ sadā paryupāsate||

Verse 16

तं च नारायणं विद्धि परं ब्रह्मेति शाश्वतम्। तत्कर्म कुरु कायेन ध्यायस्व मनसा च तम्।।

taṃ ca nārāyaṇaṃ viddhi paraṃ brahmeti śāśvatam| tatkarma kuru kāyena dhyāyasva manasā ca tam||

Verse 17

कीर्तयस्व च तन्नाम वाचा सर्वत्र भूपते। तत्पदं प्राप्नुहि प्राप्यं शाश्वतं चापुनर्भवम्।।

kīrtayasva ca tannāma vācā sarvatra bhūpate| tatpadaṃ prāpnuhi prāpyaṃ śāśvataṃ cāpunarbhavam||

Verse 18

इत्येतद्विष्णुमाश्रित्य संसारग्रहमोक्षणम्। कथितं ते महाबाहो किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

ityetadviṣṇumāśritya saṃsāragrahamokṣaṇam| kathitaṃ te mahābāho kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||