Adhyaya 36

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीष्मांप्रति श्रुतधर्माननूद्य प्राणिनां सांसारिकदुःखानुवर्णनपूर्वकं स्वस्य संसारनिर्वेदनिवेदनेन पुनर्विस्तरेण वैष्णवधर्मकथनप्रार्थना।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। चित्तं मे दूयते तात लोके परमविन्दतः।।

yudhiṣṭhireṇa bhīṣmāṃprati śrutadharmānanūdya prāṇināṃ sāṃsārikaduḥkhānuvarṇanapūrvakaṃ svasya saṃsāranirvedanivedanena punarvistareṇa vaiṣṇavadharmakathanaprārthanā|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| cittaṃ me dūyate tāta loke paramavindataḥ||

Verse 2

अशाश्वतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्। क्रते नारायणं पुण्यं प्रतिभाति पितामह।।

aśāśvatamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam| krate nārāyaṇaṃ puṇyaṃ pratibhāti pitāmaha||

Verse 3

नारायणो हि विश्वात्मा पुरुषः पुष्करेक्षणः। तस्यास्य देवकीसूनोः श्रुतं कृत्स्नं त्वयाऽनघ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्त्रिंशोऽध्यायःठ।। 36 ।।

nārāyaṇo hi viśvātmā puruṣaḥ puṣkarekṣaṇaḥ| tasyāsya devakīsūnoḥ śrutaṃ kṛtsnaṃ tvayā'nagha|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥṭha|| 36 ||

Verse 4

भीष्म उवाच। युधिष्ठिर महाप्राज्ञ मया दृष्टं च सङ्गरे।।

bhīṣma uvāca| yudhiṣṭhira mahāprājña mayā dṛṣṭaṃ ca saṅgare||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। त्वत्त एव तु राजेन्द्र राजधर्माश्च पुष्कलाः। श्रुतं पुराणमखिलं नारदेन निवेदितम्। गुह्यं नारायणाख्यानं त्रिविधक्लेशनाशनम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| tvatta eva tu rājendra rājadharmāśca puṣkalāḥ| śrutaṃ purāṇamakhilaṃ nāradena niveditam| guhyaṃ nārāyaṇākhyānaṃ trividhakleśanāśanam||

Verse 6

एकान्तिधर्मनियमाः समासव्यासकल्पिताः। कथिता वै महाभाग त्वया वै मदनुग्रहात्।।

ekāntidharmaniyamāḥ samāsavyāsakalpitāḥ| kathitā vai mahābhāga tvayā vai madanugrahāt||

Verse 7

लोकरक्षणकर्तृत्वं तस्यैव हरिमेधसः। आतिथेयविधिश्चैव तपांसि नियमाश्च ये।।

lokarakṣaṇakartṛtvaṃ tasyaiva harimedhasaḥ| ātitheyavidhiścaiva tapāṃsi niyamāśca ye||

Verse 8

वेदवादप्रसिद्धाश्च वाजपेयादयो मखाः। यज्ञा द्रविणनिष्पाद्या अग्निहोत्रानुपालिताः।।

vedavādaprasiddhāśca vājapeyādayo makhāḥ| yajñā draviṇaniṣpādyā agnihotrānupālitāḥ||

Verse 9

जपयज्ञाश्च विविधा ब्राह्मणानां तपस्विनाम्। एकादशविधाः प्रोक्ता हविर्यज्ञा द्विजातिनाम्।।

japayajñāśca vividhā brāhmaṇānāṃ tapasvinām| ekādaśavidhāḥ proktā haviryajñā dvijātinām||

Verse 10

तेषां फलविशेषाश्च उञ्छधर्मास्तथैव च। अहन्यहनि ये प्रोक्ता महायज्ञा द्विजातिनाम्।।

teṣāṃ phalaviśeṣāśca uñchadharmāstathaiva ca| ahanyahani ye proktā mahāyajñā dvijātinām||

Verse 11

वेदश्रवणधर्माश्च ब्रह्मयज्ञफलं तथा। वेदव्रतविधानं च नियमाश्चैव वैदिकाः।।

vedaśravaṇadharmāśca brahmayajñaphalaṃ tathā| vedavratavidhānaṃ ca niyamāścaiva vaidikāḥ||

Verse 12

स्वाहा स्वधा प्रणीते च इष्टापूर्तफलं तथा। उत्तरोत्तरसेवायामाश्रमाणां च यत्फलम्।।

svāhā svadhā praṇīte ca iṣṭāpūrtaphalaṃ tathā| uttarottarasevāyāmāśramāṇāṃ ca yatphalam||

Verse 13

प्रत्येकशश्च निष्ठायामाश्रमाणां महामते। मासपक्षोपवासानां सम्यगुक्तफलं च यत्।।

pratyekaśaśca niṣṭhāyāmāśramāṇāṃ mahāmate| māsapakṣopavāsānāṃ samyaguktaphalaṃ ca yat||

Verse 14

अनाशितानां ये लोका ये च पञ्चतपा नराः। वीराध्वानं प्रपन्नानां या गतिश्चाग्निहोत्रिणाम्।।

anāśitānāṃ ye lokā ye ca pañcatapā narāḥ| vīrādhvānaṃ prapannānāṃ yā gatiścāgnihotriṇām||

Verse 15

ग्रीष्मे पञ्चतपानां च शिशिरे जलचारिणाम्। वर्षे स्थण्डिलशायीनां फलं यत्परिकीर्तितम्।।

grīṣme pañcatapānāṃ ca śiśire jalacāriṇām| varṣe sthaṇḍilaśāyīnāṃ phalaṃ yatparikīrtitam||

Verse 16

लोके चक्रचराणां च द्विजानां यत्फलं स्मृतम्। अन्नादीनां च दानानां यत्फलं परिकीर्तितम्।।

loke cakracarāṇāṃ ca dvijānāṃ yatphalaṃ smṛtam| annādīnāṃ ca dānānāṃ yatphalaṃ parikīrtitam||

Verse 17

सर्वतीर्थाभिषिक्तानां नराणां च फलोदयः। राज्ञां धर्माश्च ये लोके सम्यक्पालयतां प्रजाः।।

sarvatīrthābhiṣiktānāṃ narāṇāṃ ca phalodayaḥ| rājñāṃ dharmāśca ye loke samyakpālayatāṃ prajāḥ||

Verse 18

ये च सत्यव्रता लोके ये तीर्थे कृतश्रमाः। मातापितृपरा ये च गुरुवृत्तीश्च संश्रिताः।।

ye ca satyavratā loke ye tīrthe kṛtaśramāḥ| mātāpitṛparā ye ca guruvṛttīśca saṃśritāḥ||

Verse 19

गोब्राह्मणपरित्राणे राष्ट्रातिक्रमणे तथा। त्यजन्त्यभिमुखाः प्राणान्निर्भयाः सत्वमाश्रिताः।।

gobrāhmaṇaparitrāṇe rāṣṭrātikramaṇe tathā| tyajantyabhimukhāḥ prāṇānnirbhayāḥ satvamāśritāḥ||

Verse 20

सहस्रदक्षिणानां च या गतिर्वदनां वर। ये च संध्यामुपासन्ते सम्यगुक्ता महाव्रताः।।

sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatirvadanāṃ vara| ye ca saṃdhyāmupāsante samyaguktā mahāvratāḥ||

Verse 21

तथा योगविधानं च यद्ग्रन्थेष्वभिशब्दितम्। वेदाद्याः श्रुतयश्चापि श्रुता मे गुरुसत्तम।।

tathā yogavidhānaṃ ca yadgrantheṣvabhiśabditam| vedādyāḥ śrutayaścāpi śrutā me gurusattama||

Verse 22

सिद्धान्तनिर्णयाश्चापि द्वैपायनमुखोद्गताः। श्रुताः पञ्च महायज्ञा येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्।।

siddhāntanirṇayāścāpi dvaipāyanamukhodgatāḥ| śrutāḥ pañca mahāyajñā yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 23

तत्प्रभेदेषु ये धर्मास्तेऽपि वै कृत्स्नशः श्रुताः। न च दूषयितुं शक्याः सद्भिरुक्ता हि ते तथा।।

tatprabhedeṣu ye dharmāste'pi vai kṛtsnaśaḥ śrutāḥ| na ca dūṣayituṃ śakyāḥ sadbhiruktā hi te tathā||

Verse 24

एतेषां किल धर्माणामुत्तमो वैष्णवो विधिः। रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तमात्मशरीरवत्।।

eteṣāṃ kila dharmāṇāmuttamo vaiṣṇavo vidhiḥ| rakṣate bhagavānviṣṇurbhaktamātmaśarīravat||

Verse 25

कर्मणो हि कृतेस्येह कामितस्य द्विजोत्तम। फलं ह्यवश्यं भोक्तव्यमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्।।

karmaṇo hi kṛtesyeha kāmitasya dvijottama| phalaṃ hyavaśyaṃ bhoktavyamṛṣirdvaipāyano'bravīt||

Verse 26

भोगान्ते चापि पतनं गतिः पूर्वं प्रभाषिता। न मे प्रीतिकरास्त्वेते विषोदर्का हि मे मताः।।

bhogānte cāpi patanaṃ gatiḥ pūrvaṃ prabhāṣitā| na me prītikarāstvete viṣodarkā hi me matāḥ||

Verse 27

वधात्कृष्टतरं मन्ये गर्भवासं महाद्युते। दिष्टान्ते यानि दुःखानि पुरुषो विन्दते विभो। ततः कष्टतराणीह गर्भवासे हि विन्दति।।

vadhātkṛṣṭataraṃ manye garbhavāsaṃ mahādyute| diṣṭānte yāni duḥkhāni puruṣo vindate vibho| tataḥ kaṣṭatarāṇīha garbhavāse hi vindati||

Verse 28

ततश्चाभ्याधिकां तीव्रां वेदनां लभते नरः। गर्भापक्रमणे तात कर्मणासुपसर्पणे।।

tataścābhyādhikāṃ tīvrāṃ vedanāṃ labhate naraḥ| garbhāpakramaṇe tāta karmaṇāsupasarpaṇe||

Verse 29

तस्मान्मे निश्चयो जातो धर्मेष्वेतेषु भारत। तदिच्छामि कुरुश्रेष्ठ त्वत्प्रसादान्महामते। तं धर्मं चेह वेत्तुं वै यो जराजन्ममृत्युहा।।

tasmānme niścayo jāto dharmeṣveteṣu bhārata| tadicchāmi kuruśreṣṭha tvatprasādānmahāmate| taṃ dharmaṃ ceha vettuṃ vai yo jarājanmamṛtyuhā||

Verse 30

येनोष्णदा वैतरणी असिपत्रवनं च तत्। कुण्डानि चाग्नितप्तानि क्षुरधारापथस्तथा। शाल्मलीं च महाघोरामायसीं घोरकण्टकाम्।।

yenoṣṇadā vaitaraṇī asipatravanaṃ ca tat| kuṇḍāni cāgnitaptāni kṣuradhārāpathastathā| śālmalīṃ ca mahāghorāmāyasīṃ ghorakaṇṭakām||

Verse 31

मातापितृकते चापि सुहृन्मित्रार्थकारणात्। आत्महेतोश्च पापानि कृतानीह नरैश्च यैः। तेषां फलोदयं कष्टमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्।।

mātāpitṛkate cāpi suhṛnmitrārthakāraṇāt| ātmahetośca pāpāni kṛtānīha naraiśca yaiḥ| teṣāṃ phalodayaṃ kaṣṭamṛṣirdvaipāyano'bravīt||

Verse 32

कुम्भीपाकप्रदीप्तानां शूलार्तानां च क्रन्दताम्। रौरवे क्षिप्यमाणानां प्रहारैर्मथितात्मनाम्।।

kumbhīpākapradīptānāṃ śūlārtānāṃ ca krandatām| raurave kṣipyamāṇānāṃ prahārairmathitātmanām||

Verse 33

स्तनतामपकृत्तानां पिबतामात्मशोणितम्। तेषामेव प्रवदतां कारुण्यं नास्ति यन्त्रतः।।

stanatāmapakṛttānāṃ pibatāmātmaśoṇitam| teṣāmeva pravadatāṃ kāruṇyaṃ nāsti yantrataḥ||

Verse 34

तृष्णाशुष्कोष्ठकण्ठानां विह्वलानामचेतसाम्। सर्वदुःखाभिभूतानां रुजार्तानां च क्रोशताम्।।

tṛṣṇāśuṣkoṣṭhakaṇṭhānāṃ vihvalānāmacetasām| sarvaduḥkhābhibhūtānāṃ rujārtānāṃ ca krośatām||

Verse 35

वेदनार्ता हि क्रन्दन्ति पूरयन्तो दिशो दश।।

vedanārtā hi krandanti pūrayanto diśo daśa||

Verse 36

एकः करोति पापानि सहभोज्यानि बान्धवैः। तेषामेकः फलं भुङ्क्ते कष्टं वैवस्वते गृहे।।

ekaḥ karoti pāpāni sahabhojyāni bāndhavaiḥ| teṣāmekaḥ phalaṃ bhuṅkte kaṣṭaṃ vaivasvate gṛhe||

Verse 37

येन नैतां गतिं गच्छेन्न विण्मूत्रास्थिपिच्छिले। विष्ठामूत्रकृमीमध्ये बहुजन्तुनिषेविते।।

yena naitāṃ gatiṃ gacchenna viṇmūtrāsthipicchile| viṣṭhāmūtrakṛmīmadhye bahujantuniṣevite||

Verse 38

को गर्भवासात्परतो नरकोऽन्यो विधीयते। यत्र वासकृतो योगः कुक्षौ वासो विधीयते।।

ko garbhavāsātparato narako'nyo vidhīyate| yatra vāsakṛto yogaḥ kukṣau vāso vidhīyate||

Verse 39

जातो विस्तीर्णशोकः स्याद्भवेत विगतज्वरः। न चैष लभ्यते कामो जातमात्रं हि मानवम्। आविशन्तीह दुःखानि मनोवाक्कायिकानि तु।।

jāto vistīrṇaśokaḥ syādbhaveta vigatajvaraḥ| na caiṣa labhyate kāmo jātamātraṃ hi mānavam| āviśantīha duḥkhāni manovākkāyikāni tu||

Verse 40

तैरस्वतन्त्रो भवति पीड्यमानो भयानकैः। तैर्गर्भवासं गच्छति अवशो जायते तथा।।

tairasvatantro bhavati pīḍyamāno bhayānakaiḥ| tairgarbhavāsaṃ gacchati avaśo jāyate tathā||

Verse 41

अवशश्चेहते जन्तुर्व्रजत्यवश एव हि। जरसा रूपविध्वंसं प्राप्नोत्यवश एव तु।।

avaśaścehate janturvrajatyavaśa eva hi| jarasā rūpavidhvaṃsaṃ prāpnotyavaśa eva tu||

Verse 42

शरीरभेदमाप्नोति जीर्यतेऽवश एव तु। एवं ह्यनियतो मृत्युर्भवत्येव सदा नृषु।।

śarīrabhedamāpnoti jīryate'vaśa eva tu| evaṃ hyaniyato mṛtyurbhavatyeva sadā nṛṣu||

Verse 43

गर्भेषु म्रियते कश्चिज्जायमानस्तथाऽपरः। जाता म्रियन्ते बहवो यौवनस्थास्तथाऽपरे। मध्यभावे तु नश्यन्ति स्थविरो मृत एव तु।।

garbheṣu mriyate kaścijjāyamānastathā'paraḥ| jātā mriyante bahavo yauvanasthāstathā'pare| madhyabhāve tu naśyanti sthaviro mṛta eva tu||

Verse 44

को जन्मनो नोद्विजते स्वयम्भूरपि यो भवेत्। कुतस्त्वस्मद्विधस्तात मरणस्य वशानुगः।।

ko janmano nodvijate svayambhūrapi yo bhavet| kutastvasmadvidhastāta maraṇasya vaśānugaḥ||

Verse 45

नित्याविष्टो भयेनाहं मनसा कुरुसत्तम। मुहूर्तमप्यहं शर्म न विन्दामि महामते।।

nityāviṣṭo bhayenāhaṃ manasā kurusattama| muhūrtamapyahaṃ śarma na vindāmi mahāmate||

Verse 46

कालात्मनि तिरोभूतो नित्यं तद्गुणवर्जितः। अन्नैर्बहुविधैः पुष्टं वस्त्रैर्नानाविधैर्वृतम्।।

kālātmani tirobhūto nityaṃ tadguṇavarjitaḥ| annairbahuvidhaiḥ puṣṭaṃ vastrairnānāvidhairvṛtam||

Verse 47

चन्दनागरुदिग्धाङ्गं मणिमुक्ताविभूषितम्। यानैर्बहुविधैर्यातमेकान्तेनैव लालितम्।।

candanāgarudigdhāṅgaṃ maṇimuktāvibhūṣitam| yānairbahuvidhairyātamekāntenaiva lālitam||

Verse 48

यौवनोद्धतरूपाभिर्मन्दविह्वलगामिभिः। इष्टिभिरभिरामाभिर्वरस्त्रीभिरयन्त्रितम्।।

yauvanoddhatarūpābhirmandavihvalagāmibhiḥ| iṣṭibhirabhirāmābhirvarastrībhirayantritam||

Verse 49

रमितं सुचिरं कालं शरीरममितप्रभम्। अवितृप्ता गमिष्यन्ति हित्वा प्राणांस्तथाऽपरे।।

ramitaṃ suciraṃ kālaṃ śarīramamitaprabham| avitṛptā gamiṣyanti hitvā prāṇāṃstathā'pare||

Verse 50

स्वर्गेऽप्यनियता भूतिस्तथैवाकाशसंश्रये। देवाऽप्यधिष्ठानवशास्तस्माद्देवं न कामये।।

svarge'pyaniyatā bhūtistathaivākāśasaṃśraye| devā'pyadhiṣṭhānavaśāstasmāddevaṃ na kāmaye||

Verse 51

कामानां नास्त्यधिष्ठानमकामस्तु निवर्तते। लोकसङ्ग्रहधर्मास्तु सर्व एव न संशयः।।

kāmānāṃ nāstyadhiṣṭhānamakāmastu nivartate| lokasaṅgrahadharmāstu sarva eva na saṃśayaḥ||

Verse 52

डोलासधर्मा धर्मज्ञ ऋषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्। अस्मात्को विषमं दुःखमारोहेत विचक्षणः।।

ḍolāsadharmā dharmajña ṛṣirdvaipāyano'bravīt| asmātko viṣamaṃ duḥkhamāroheta vicakṣaṇaḥ||

Verse 53

विद्यमाने समे मार्गे डोलाधर्मविवर्जिते। को ह्यात्मानं प्रियं लोके डोलासाधर्म्यतांनयेत्।।

vidyamāne same mārge ḍolādharmavivarjite| ko hyātmānaṃ priyaṃ loke ḍolāsādharmyatāṃnayet||

Verse 54

चराचरैः सर्वभूतैर्गन्तव्यमविशङ्कया। अस्माल्लोकात्परं लोकमपाथेयमदैशिकम्। घोरं तमः प्रवेष्टव्यमत्रातारमबान्धवम्।।

carācaraiḥ sarvabhūtairgantavyamaviśaṅkayā| asmāllokātparaṃ lokamapātheyamadaiśikam| ghoraṃ tamaḥ praveṣṭavyamatrātāramabāndhavam||

Verse 55

ये तु तं किल धर्मज्ञा धर्मं नारायणेरितम्। अनन्यमनसो दान्ताः स्मरन्ति नियतव्रताः।।

ye tu taṃ kila dharmajñā dharmaṃ nārāyaṇeritam| ananyamanaso dāntāḥ smaranti niyatavratāḥ||

Verse 56

ततस्तेनैव पश्यन्ति प्राप्नुव्ति परं पदम्। रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तानात्मशरीरवत्।।

tatastenaiva paśyanti prāpnuvti paraṃ padam| rakṣate bhagavānviṣṇurbhaktānātmaśarīravat||

Verse 57

कुलालचक्रप्रतिमे भ्राम्यमाणेषु जन्तुषु। मातापितृसहस्राणि सम्प्राप्तानि मया गुरो।।

kulālacakrapratime bhrāmyamāṇeṣu jantuṣu| mātāpitṛsahasrāṇi samprāptāni mayā guro||

Verse 58

स्नेहापन्नेन पीतास्तु मातॄणां विविधाः स्तलाः।।

snehāpannena pītāstu mātṝṇāṃ vividhāḥ stalāḥ||

Verse 59

पुत्रदारसहस्राणि इष्टानिष्टशतानि च। प्राप्तान्यधिष्ठानवशादतीतानि तथैव च। न क्वचिन्न सुखं प्राप्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः।।

putradārasahasrāṇi iṣṭāniṣṭaśatāni ca| prāptānyadhiṣṭhānavaśādatītāni tathaiva ca| na kvacinna sukhaṃ prāptaṃ na kvacicchāśvatī sthitiḥ||

Verse 60

स्थानैर्महद्भिर्विभ्रंशो दुःखलब्धैः पुनः पुनः। धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्। अध्वगानामिव पथि च्छायामाश्रित्य सङ्गमः।।

sthānairmahadbhirvibhraṃśo duḥkhalabdhaiḥ punaḥ punaḥ| dhananāśaśca samprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam| adhvagānāmiva pathi cchāyāmāśritya saṅgamaḥ||

Verse 61

एवं कर्मवशो लोको ज्ञातीनां हितसङ्गमः। विश्रम्य च पुनर्याति कर्मभिर्दर्शितां गतिम्।।

evaṃ karmavaśo loko jñātīnāṃ hitasaṅgamaḥ| viśramya ca punaryāti karmabhirdarśitāṃ gatim||

Verse 62

एतदीदृशकं दृष्ट्वा ज्ञात्वा चैव समागमम्। को न बिभ्येत्कुरुश्रेष्ठ विष्ठान्नस्येव भोजनात्।।

etadīdṛśakaṃ dṛṣṭvā jñātvā caiva samāgamam| ko na bibhyetkuruśreṣṭha viṣṭhānnasyeva bhojanāt||

Verse 63

बुद्धिश्च मे समुत्पन्ना वैष्णवे धर्मविस्तरे। तदेष शिरसा पादौ गतोऽस्मि भगवंस्तव। शरणं च प्रपन्नोऽस्मि गन्तव्ये शरणे ध्रुवे।।

buddhiśca me samutpannā vaiṣṇave dharmavistare| tadeṣa śirasā pādau gato'smi bhagavaṃstava| śaraṇaṃ ca prapanno'smi gantavye śaraṇe dhruve||

Verse 64

जन्ममृत्युजराखिन्नस्त्रिभिर्दुःखैर्निपीडितः। इच्छामि भवता त्रातुमेभ्यस्त्वत्तो महामते। तस्याद्य युगधर्मस्य श्रवणात्कुरुपुङ्गव।।

janmamṛtyujarākhinnastribhirduḥkhairnipīḍitaḥ| icchāmi bhavatā trātumebhyastvatto mahāmate| tasyādya yugadharmasya śravaṇātkurupuṅgava||

Verse 65

एतदाद्ययुगोद्भूतं त्रेतायां तत्तिरोहितम्। स एव धर्ममखिलमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्।।

etadādyayugodbhūtaṃ tretāyāṃ tattirohitam| sa eva dharmamakhilamṛṣirdvaipāyano'bravīt||