Adhyaya 34

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति स्त्रीपुंसयोः समायोगे स्त्रियाएव सुखाधिक्ये सवादतया भङ्गास्वनोपाख्यानकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। स्त्रीपुंसयोः सम्प्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत्। एतस्मिन्संशये राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।। 34 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati strīpuṃsayoḥ samāyoge striyāeva sukhādhikye savādatayā bhaṅgāsvanopākhyānakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| strīpuṃsayoḥ samprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet| etasminsaṃśaye rājanyathāvadvaktumarhasi|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catustriṃśo'dhyāyaḥ|| 34 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। भङ्गास्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bhaṅgāsvanena śakrasya yathā vairamabhūtpurā||

Verse 3

पुरा भङ्गास्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः। अपुत्रः पुरुषव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत्।।

purā bhaṅgāsvano nāma rājarṣiratidhārmikaḥ| aputraḥ puruṣavyāghra putrārthaṃ yajñamāharat||

Verse 4

अग्निष्टुतं स राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः। प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामेषु चेष्यते।। स्पर्शः वैषयिकं सुखम्।।

agniṣṭutaṃ sa rājarṣirindradviṣṭaṃ mahābalaḥ| prāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmeṣu ceṣyate|| sparśaḥ vaiṣayikaṃ sukham||

Verse 5

इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः। अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः। न चैवास्यान्तरं राजन्स ददर्श महात्मनः।। तत्र ह्यग्निदेव स्तूयते। सच पुत्रप्रदः क्रतुः सचेन्द्रद्विष्टस्तत्रेन्द्रस्य प्राधान्याभावात्।।

indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ| antaraṃ tasya rājarṣeranvicchanniyatātmanaḥ| na caivāsyāntaraṃ rājansa dadarśa mahātmanaḥ|| tatra hyagnideva stūyate| saca putrapradaḥ kratuḥ sacendradviṣṭastatrendrasya prādhānyābhāvāt||

Verse 6

कस्य चित्त्वथ कालस्य मृगयां गतवान्नृपः। इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत्।।

kasya cittvatha kālasya mṛgayāṃ gatavānnṛpaḥ| idamantaramityeva śakro nṛpamamohayat||

Verse 7

एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः। न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा।।

ekāśvena ca rājarṣirbhrānta indreṇa mohitaḥ| na diśo'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditastadā||

Verse 8

इतश्चेतश्च धावन्वै श्रमतृष्णार्दितो नृप। सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा।।

itaścetaśca dhāvanvai śramatṛṣṇārdito nṛpa| saro'paśyatsuruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā||

Verse 9

सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम्।।

so'vagāhya sarastāta pāyayāmāsa vājinam||

Verse 10

अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः। अवगाह्य ततः स्नातस्तत्र स्त्रीत्वमवाप्तवान्।।

atha pītodakaṃ so'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ| avagāhya tataḥ snātastatra strītvamavāptavān||

Verse 11

आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः। चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः।।

ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ| cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ||

Verse 12

आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम्। इष्टेनाग्निष्टुता चापि पुत्राणां शतमौरसम्।।

ārohiṣye kathaṃ tvaśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram| iṣṭenāgniṣṭutā cāpi putrāṇāṃ śatamaurasam||

Verse 13

जातं महाबलानां मे तान्प्रवक्ष्यामि किन्नवहम्। दारेषु चात्मकीयेषु पौरजानपदेषु च।।

jātaṃ mahābalānāṃ me tānpravakṣyāmi kinnavaham| dāreṣu cātmakīyeṣu paurajānapadeṣu ca||

Verse 14

मृदुत्वं च तनुत्वं च पराधीनत्वमेव च। हासभावादि लावण्यं स्त्रीगुणाद्वा कुतूहलम्। स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः।। यज्ञं कृतमिति शेषः।।

mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca parādhīnatvameva ca| hāsabhāvādi lāvaṇyaṃ strīguṇādvā kutūhalam| strīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ|| yajñaṃ kṛtamiti śeṣaḥ||

Verse 15

व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः।। मृदुत्वादयः स्त्रीगुणा आगताः।।

vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ|| mṛdutvādayaḥ strīguṇā āgatāḥ||

Verse 16

पौरुषं विप्रनष्टं स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत्। स्त्रीभावात्पुनरश्वं तं कथमारोढुमुत्सहे।।

pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ strītvaṃ kenāpi me'bhavat| strībhāvātpunaraśvaṃ taṃ kathamāroḍhumutsahe||

Verse 17

महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः। पुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तमः।

mahatā tvatha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ| punarāyātpuraṃ tāta strībhūto nṛpasattamaḥ|

Verse 18

पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते। किन्न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः।।

putrā dārāśca bhṛtyāśca paurajānapadāśca te| kinnvidaṃ tviti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ||

Verse 19

अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतांवरः। मृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम्। उद्भान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः।।

athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃvaraḥ| mṛgayāmasmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham| udbhāntaḥ prāviśaṃ ghorāmaṭavīṃ daivamohitaḥ||

Verse 20

अटव्यां च सुघोंरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः। सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम्।।

aṭavyāṃ ca sughoṃrāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥ| saraḥ suruciraprakhyamapaśyaṃ pakṣibhirvṛtam||

Verse 21

तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः। अतृप्त एव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च।।

tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivānna saṃśayaḥ| atṛpta eva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca||

Verse 22

नामगोत्राणि चाभाव्य दाराणां मन्त्रिणां तथा। आह पुत्रांस्ततः सोऽथ स्त्रीभूतः पार्तिवोत्तमः। सम्प्रीत्या भुज्यतांराज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः।।

nāmagotrāṇi cābhāvya dārāṇāṃ mantriṇāṃ tathā| āha putrāṃstataḥ so'tha strībhūtaḥ pārtivottamaḥ| samprītyā bhujyatāṃrājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ||

Verse 23

स पुत्राणां शतं राजा अभिषिच्य वनं गतः। गत्वा चैवाश्रमं सा तु तापसं प्रत्यपद्यत।। कर्कशत्वादयः पुरुषगुणाः नष्टाः।।

sa putrāṇāṃ śataṃ rājā abhiṣicya vanaṃ gataḥ| gatvā caivāśramaṃ sā tu tāpasaṃ pratyapadyata|| karkaśatvādayaḥ puruṣaguṇāḥ naṣṭāḥ||

Verse 24

तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेष्वभवच्छतम्। अथ साऽऽदाय तान्सर्वान्पूर्वपुत्रानभाषत।।

tāpasenāsya putrāṇāmāśrameṣvabhavacchatam| atha sā''dāya tānsarvānpūrvaputrānabhāṣata||

Verse 25

पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः। एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः।।

puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ| ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ||

Verse 26

सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा।।

sahitā bhrātaraste'tha rājyaṃ bubhujire tadā||

Verse 27

तान्दृष्ट्वा भातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम्। चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाऽथ परिप्लुतः। उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया।। प्रत्यपद्यत भर्तृत्वेन स्वीकृतवती।।

tāndṛṣṭvā bhātṛbhāvena bhuñjānānrājyamuttamam| cintayāmāsa devendro manyunā'tha pariplutaḥ| upakāro'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā|| pratyapadyata bhartṛtvena svīkṛtavatī||

Verse 28

ततो ब्राह्मणरुपेण देवराजः शतक्रतुः। भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्।।

tato brāhmaṇarupeṇa devarājaḥ śatakratuḥ| bhedayāmāsa tāngatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān||

Verse 29

भ्रातृणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितः सुताः। कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्व सुतास्तथा।

bhrātṛṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye'pyekasya pitaḥ sutāḥ| kaśyapasya surāścaiva asurāśva sutāstathā|

Verse 30

राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः।। यूयं भङ्गास्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः।

rājyahetorvivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ|| yūyaṃ bhaṅgāsvanāpatyāstāpasasyetare sutāḥ|

Verse 31

युष्माकं भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन्। तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह।।

yuṣmākaṃ bheditāste tu yuddhe'nyonyamapātayan| tacchrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha||

Verse 32

ब्राह्मणच्छद्मनाऽभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत। केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने।।

brāhmaṇacchadmanā'bhyetya tāmindro'thānvapṛcchata| kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane||

Verse 33

ब्राह्म्णं तं ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करणमब्रवीत्। पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते।।

brāhmṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā sā strī karaṇamabravīt| putrāṇāṃ dve śate brahmankālena vinipātite||

Verse 34

अहं राजाऽभव विप्र तत्र पूर्वं शतं मम। समुत्पन्नं सुरूपाणां पुत्राणां ब्राह्मणोत्तम।।

ahaṃ rājā'bhava vipra tatra pūrvaṃ śataṃ mama| samutpannaṃ surūpāṇāṃ putrāṇāṃ brāhmaṇottama||

Verse 35

कदाचिन्मृगयां यात उद्धान्तो गहने वने। अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम।।

kadācinmṛgayāṃ yāta uddhānto gahane vane| avagāḍhaśca sarasi strībhūto brāhmaṇottama||

Verse 36

पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः।।

putrānrājye pratiṣṭhāpya vanamasmi tato gataḥ||

Verse 37

स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना। आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतं तन्नगरं मया।।

striyāśca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā| āśrame janitaṃ brahmannītaṃ tannagaraṃ mayā||

Verse 38

तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज। एतच्छोचाम्यहं ब्रह्मन्दैवेन समभिप्लुता।।

teṣāṃ ca vairamutpannaṃ kālayogena vai dvija| etacchocāmyahaṃ brahmandaivena samabhiplutā||

Verse 39

इन्द्रस्तां दुःशितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः।।

indrastāṃ duḥśitāṃ dṛṣṭvā abravītparuṣaṃ vacaḥ||

Verse 40

पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्। इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनाहूय धिष्ठितम्। इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते पातितं मया।। स्त्रीत्वदानेन द्विगुणितपुत्रप्राप्तिरूप उपकारएव जातो न स्त्रीत्वकृतोऽपकार इत्यर्थः।।

purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam| indradviṣṭena yajatā māmanāhūya dhiṣṭhitam| indro'hamasmi durbuddhe vairaṃ te pātitaṃ mayā|| strītvadānena dviguṇitaputraprāptirūpa upakāraeva jāto na strītvakṛto'pakāra ityarthaḥ||

Verse 41

इन्द्रं दृष्ट्वा तु राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः। प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः। इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।

indraṃ dṛṣṭvā tu rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ| prasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥ| iṣṭastridaśaśārdūla tatra me kṣantumarhasi||

Verse 42

प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ।।

praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṃ dadau||

Verse 43

पुत्रास्ते कतमे राजञ्जीवन्त्वेतत्प्रचक्ष्व मे। स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन्।।

putrāste katame rājañjīvantvetatpracakṣva me| strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye'bhavan||

Verse 44

तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः। स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव।।

tāpasī tu tataḥ śakramuvāca prayatāñjaliḥ| strībhūtasya hi ye putrāste me jīvantu vāsava||

Verse 45

इन्द्रस्तु विस्मितो दृष्ट्वा स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः। पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव।।

indrastu vismito dṛṣṭvā striyaṃ papraccha tāṃ punaḥ| puruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutāstava||

Verse 46

स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम्। कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ।।

strībhūtasya hi ye jātāḥ snehastebhyo'dhikaḥ katham| kāraṇaṃ śrotumicchāmi tanme vaktumihārhasi ||

Verse 47

स्त्र्युवाच। स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तता पुरुषस्य वै। तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै।।

stryuvāca| striyāstvabhyadhikaḥ sneho na tatā puruṣasya vai| tasmātte śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai||

Verse 48

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह। सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि।।

bhīṣma uvāca| evamuktastatastvindraḥ prīto vākyamuvāca ha| sarva eveha jīvantu putrāste satyavādini||

Verse 49

वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत। पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसे।।

varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvamicchasi suvrata| puruṣatvamatha strītvaṃ matto yadabhikāṅkṣase||

Verse 50

स्त्र्युवाच। स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र पुंस्त्वं नेच्छामि वासव। एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह।।

stryuvāca| strītvameva vṛṇe śakra puṃstvaṃ necchāmi vāsava| evamuktastu devendrastāṃ striyaṃ pratyuvāca ha||

Verse 51

पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो। एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः।।

puruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho| evamuktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ||

Verse 52

स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा। एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम्।।

striyāḥ puruṣasaṃyoge prītirabhyadhikā sadā| etasmātkāraṇācchakra strītvameva vṛṇomyaham||

Verse 53

रमाभि चाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम। स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप।।

ramābhi cādhikaṃ strītve satyaṃ vai devasattama| strībhāvena hi tuṣyāmi gamyatāṃ tridaśādhipa||

Verse 54

एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः। एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते।।

evamastviti coktvā tāmāpṛcchya tridivaṃ gataḥ| evaṃ striyā mahārāja adhikā prītirucyate||