Adhyaya 33

Verse 1

भीष्मेण युधिष्टिरम्प्रति कृतघ्नस्य प्रायश्चित्तविषये दृष्टान्ततया वत्सनाभमुनिचरित्रकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। प्रायश्चित्तं कृतघ्नानां प्रतिब्रूहि पितामह। मातॄः पितॄन्गुरुंश्चैव येऽवमन्यन्ति मोहिताः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭiramprati kṛtaghnasya prāyaścittaviṣaye dṛṣṭāntatayā vatsanābhamunicaritrakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| prāyaścittaṃ kṛtaghnānāṃ pratibrūhi pitāmaha| mātṝḥ pitṝnguruṃścaiva ye'vamanyanti mohitāḥ||

Verse 2

ये चाप्यन्ते परे तात कृतघ्ना निरपत्रपाः। तेषां गतिं महाबाहो श्रोतुमिच्छामि तत्वतः।।

ye cāpyante pare tāta kṛtaghnā nirapatrapāḥ| teṣāṃ gatiṃ mahābāho śrotumicchāmi tatvataḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। कृतघ्नानां गतिस्तात नरके शाश्वतीः समाः। मातापितृगुरूणां च ये न तिष्ठन्ति शासने। क्रिमिकीटपिपीलेषु जायन्ते स्थावरेषु च।।

bhīṣma uvāca| kṛtaghnānāṃ gatistāta narake śāśvatīḥ samāḥ| mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye na tiṣṭhanti śāsane| krimikīṭapipīleṣu jāyante sthāvareṣu ca||

Verse 4

दुर्लभो हि पुनस्तेषां मानुष्ये पुनरुद्भवः। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।।

durlabho hi punasteṣāṃ mānuṣye punarudbhavaḥ| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam||

Verse 5

वत्सनाभो महाप्राज्ञो महर्षिः संशितव्रतः। वल्मीकभूतो ब्रह्मर्षिस्तप्यते सुमहत्तपः।।

vatsanābho mahāprājño maharṣiḥ saṃśitavrataḥ| valmīkabhūto brahmarṣistapyate sumahattapaḥ||

Verse 6

तस्मिंश्च तप्यति तपो वासवो भरतर्षभ। ववर्ष समुहद्वर्षं सविद्युत्स्तनयित्नुमान्।।

tasmiṃśca tapyati tapo vāsavo bharatarṣabha| vavarṣa samuhadvarṣaṃ savidyutstanayitnumān||

Verse 7

तत्र सप्ताहवर्षं तु मुमुचे पाकशासनः। निमीलिताक्षस्तद्वर्षं प्रत्यगृह्यत वै द्विजः।।

tatra saptāhavarṣaṃ tu mumuce pākaśāsanaḥ| nimīlitākṣastadvarṣaṃ pratyagṛhyata vai dvijaḥ||

Verse 8

तस्मिन्पतति वर्षे तु शीतवातसमन्विते। विशीर्णध्वस्तशिखरो वल्मीकोऽशनिताडितः।।

tasminpatati varṣe tu śītavātasamanvite| viśīrṇadhvastaśikharo valmīko'śanitāḍitaḥ||

Verse 9

ताड्यमाने ततस्तस्मिन्वत्सनाभे महात्मनि। कारुण्यात्तस्य धर्मः स्वमानृशंस्यमथाकरोत्।।

tāḍyamāne tatastasminvatsanābhe mahātmani| kāruṇyāttasya dharmaḥ svamānṛśaṃsyamathākarot||

Verse 10

चिन्तयानस्य ब्रह्मर्षि तपन्तमतिधार्मिकम्। अनुरूपा मतिः क्षिप्रमुपजाता स्वभावजा।।

cintayānasya brahmarṣi tapantamatidhārmikam| anurūpā matiḥ kṣipramupajātā svabhāvajā||

Verse 11

स्वं रूपं माहिषं कृत्वा ********* मनोहरम्। रक्षार्थं वत्सनामस्य चतुष्पादुपरिस्थितः।।

svaṃ rūpaṃ māhiṣaṃ kṛtvā ********* manoharam| rakṣārthaṃ vatsanāmasya catuṣpāduparisthitaḥ||

Verse 12

यदा त्वपगतं वर्षं वृष्टिवातसमन्वितम्। ततो महिषरुपेण धर्मो धर्मभृतांवर। शनैर्वल्मीकमुत्सृज्य प्राद्रवद्भरतर्षभ।।

yadā tvapagataṃ varṣaṃ vṛṣṭivātasamanvitam| tato mahiṣarupeṇa dharmo dharmabhṛtāṃvara| śanairvalmīkamutsṛjya prādravadbharatarṣabha||

Verse 13

स्थितेऽस्मिन्वृष्टिसम्पाते वीक्षते स्म महातपाः। दिशश्च विपुलास्तत्र गिरीणां शिखराणि च।।

sthite'sminvṛṣṭisampāte vīkṣate sma mahātapāḥ| diśaśca vipulāstatra girīṇāṃ śikharāṇi ca||

Verse 14

दृष्ट्वा च पृथिवीं सर्वां सलिलेन परिप्लुताम्। जलाशयान्स तान्दृष्ट्वा विप्रः प्रमुदितोऽभवत्।।

dṛṣṭvā ca pṛthivīṃ sarvāṃ salilena pariplutām| jalāśayānsa tāndṛṣṭvā vipraḥ pramudito'bhavat||

Verse 15

अचिन्तयद्विस्मितश्चि विप्रः प्रमुदितोऽभवत्।। अचिन्तयद्विस्तितश्च वर्षात्केनाभिरक्षितः। ततोऽपश्यत्स महिषमवस्थितमदूरतः।।

acintayadvismitaści vipraḥ pramudito'bhavat|| acintayadvistitaśca varṣātkenābhirakṣitaḥ| tato'paśyatsa mahiṣamavasthitamadūrataḥ||

Verse 16

तिर्यग्योनावपि कथं दृश्यते धर्मवत्सलः।।

tiryagyonāvapi kathaṃ dṛśyate dharmavatsalaḥ||

Verse 17

अतो नु भद्रमहिषः शिलापट्टमवस्थितः। पीवरश्चैव बल्यश्च बहुमांसो भवेदयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।। 33 ।।

ato nu bhadramahiṣaḥ śilāpaṭṭamavasthitaḥ| pīvaraścaiva balyaśca bahumāṃso bhavedayam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trayastriṃśo'dhyāyaḥ|| 33 ||

Verse 18

तस्य बुद्धिरियं जाता धर्मसंसक्तजा मुनेः। कृतघ्ना नरकं यान्ति ये च विश्वस्तघातिनः।।

tasya buddhiriyaṃ jātā dharmasaṃsaktajā muneḥ| kṛtaghnā narakaṃ yānti ye ca viśvastaghātinaḥ||

Verse 19

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथञ्चन। क्रते प्राणिपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा।।

niṣkṛtiṃ naiva paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathañcana| krate prāṇiparityāgāddharmajñānāṃ vaco yathā||

Verse 20

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम्। कृतघ्नतां च सम्प्राप्य मरणान्ता च निष्कृतिः।।

akṛtvā bharaṇaṃ pitroradattvā gurudakṣiṇām| kṛtaghnatāṃ ca samprāpya maraṇāntā ca niṣkṛtiḥ||

Verse 21

आकाङ्क्षायामुपेक्षायां चोपपातकमुत्तमम्। तस्मात्प्राणान्परित्यक्ष्ये प्रायश्चित्तार्थमित्युत।।

ākāṅkṣāyāmupekṣāyāṃ copapātakamuttamam| tasmātprāṇānparityakṣye prāyaścittārthamityuta||

Verse 22

स मेरुशिखरं गत्वा निस्यङ्केनान्तरात्मना। प्रायश्चित्तं कर्तुकामः शरीरं त्यक्तुमुद्यतः। निगृहीतश्च धर्मात्मा हस्ते धर्मेण धर्मवित्।।

sa meruśikharaṃ gatvā nisyaṅkenāntarātmanā| prāyaścittaṃ kartukāmaḥ śarīraṃ tyaktumudyataḥ| nigṛhītaśca dharmātmā haste dharmeṇa dharmavit||

Verse 23

धर्मि उवाच। वत्सनाभ महाप्राज्ञ बहुवर्षशतायुष। परितुष्टोस्मि त्यागेन निस्सङ्गेन तथाऽऽत्मनः।।

dharmi uvāca| vatsanābha mahāprājña bahuvarṣaśatāyuṣa| parituṣṭosmi tyāgena nissaṅgena tathā''tmanaḥ||

Verse 24

एवं धर्मभृतः सर्वे विमृशन्ति कृताकृतम्। न कश्चिद्वत्सनाभस्य यस्य नोपहतं मनः।।

evaṃ dharmabhṛtaḥ sarve vimṛśanti kṛtākṛtam| na kaścidvatsanābhasya yasya nopahataṃ manaḥ||

Verse 25

यश्चानवद्यश्चरति शक्तो धर्मं च सर्वशः। निवर्तस्व महाप्राज्ञ् पूतात्मा ह्यसि शाश्वतः।।

yaścānavadyaścarati śakto dharmaṃ ca sarvaśaḥ| nivartasva mahāprājñ pūtātmā hyasi śāśvataḥ||