Adhyaya 32

Verse 1

महीलक्ष्या रुक्मिणींप्रति स्वावासस्थलनिर्देशः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु भरतर्षभ। श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

mahīlakṣyā rukmiṇīṃprati svāvāsasthalanirdeśaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu bharatarṣabha| śrīḥ padmā vasate nityaṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं यथाश्रुतम्। रुक्मिणी देवकीपुत्रसन्निधौ पर्यपृच्छत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः।। 32 ।।

bhīṣma uvāca| atra te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ yathāśrutam| rukmiṇī devakīputrasannidhau paryapṛcchata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvātriṃśo'dhyāyaḥ|| 32 ||

Verse 3

नारायणस्याङ्कगतां ज्वलन्तीं दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवक्त्राम्।

nārāyaṇasyāṅkagatāṃ jvalantīṃ dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamānavaktrām|

Verse 4

कौतूहलाद्विस्मितचारुनेत्रा पप्रच्छ माता मकरध्वजस्यष।। कानीह भूतान्युपसेवसे त्वं सन्तिष्ठसे कानि च सेवसे त्वम्। तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये।। पर्यपृच्छत श्रियमित्यपकृष्यते।।

kautūhalādvismitacārunetrā papraccha mātā makaradhvajasyaṣa|| kānīha bhūtānyupasevase tvaṃ santiṣṭhase kāni ca sevase tvam| tāni trilokeśvarabhūtakānte tattvena me brūhi maharṣikanye|| paryapṛcchata śriyamityapakṛṣyate||

Verse 5

एवं तदा श्रीराभिभाष्यमाणा देव्या समक्षं गरुडध्वजस्य। उवाच वाक्यं मधुराभिधानं मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना।। उपसेवसे गजतुरगादिरूपेण। संतिष्ठसे शौर्यादिरूपेण पुरुषे वससि।।

evaṃ tadā śrīrābhibhāṣyamāṇā devyā samakṣaṃ garuḍadhvajasya| uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ manoharaṃ candramukhī prasannā|| upasevase gajaturagādirūpeṇa| saṃtiṣṭhase śauryādirūpeṇa puruṣe vasasi||

Verse 6

श्रीरुवाच। वसामि नित्यं सुभगे प्रगल्भे दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने। अक्रोधने देवपरे कृतज्ञे जितेन्द्रिये नित्यमुदीर्णसत्वे।। देव्या रुक्मिण्या।।

śrīruvāca| vasāmi nityaṃ subhage pragalbhe dakṣe nare karmaṇi vartamāne| akrodhane devapare kṛtajñe jitendriye nityamudīrṇasatve|| devyā rukmiṇyā||

Verse 7

नाकर्मशीले पुरुषे वसामि न नास्तिके साङ्करिके कृतघ्ने। न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते न चाविनीते न गुरुष्वसूयके।।

nākarmaśīle puruṣe vasāmi na nāstike sāṅkarike kṛtaghne| na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte na cāvinīte na guruṣvasūyake||

Verse 8

ये चाल्पतेजोबलसत्त्वमानाः क्लिश्यन्ति कुप्यन्ति च यत्रतत्र। न चैव तिष्ठामि तथाविधेषु नरेषु सङ्गुप्तमनोरथेषु।। प्रगल्भे वाग्मिनि। दक्षे अनरुसे। वसामि सत्त्वे इति ट.थ.ध.पाठः।।

ye cālpatejobalasattvamānāḥ kliśyanti kupyanti ca yatratatra| na caiva tiṣṭhāmi tathāvidheṣu nareṣu saṅguptamanoratheṣu|| pragalbhe vāgmini| dakṣe anaruse| vasāmi sattve iti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 9

यश्चात्मनि प्रार्थयते न किञ्चि- द्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा। द्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा। नरेषु नाहं निवसामि स्म्यक्।।

yaścātmani prārthayate na kiñci- dyaśca svabhāvopahatāntarātmā| dyaśca svabhāvopahatāntarātmā| nareṣu nāhaṃ nivasāmi smyak||

Verse 10

वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु। वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्वज्ञेषु महात्मसु।।

vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu| vṛddhaseviṣu dānteṣu satvajñeṣu mahātmasu||

Verse 11

अवन्ध्यकालेषु सदा दानशौचरतषु च। ब्रह्मचर्यतपोज्ञानगोद्विजातिप्रियेषु च।।

avandhyakāleṣu sadā dānaśaucarataṣu ca| brahmacaryatapojñānagodvijātipriyeṣu ca||

Verse 12

स्त्रीषु कान्तासु शान्तासु देवद्विजपरासु च। विशुद्धगृहभाण्डासु गोधान्याभिरतासु च।।

strīṣu kāntāsu śāntāsu devadvijaparāsu ca| viśuddhagṛhabhāṇḍāsu godhānyābhiratāsu ca||

Verse 13

वसागि देवद्विजपूजिकासु।।

vasāgi devadvijapūjikāsu||

Verse 14

प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीं सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम्।

prakīrṇabhāṇḍāmanavekṣyakāriṇīṃ sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm|

Verse 15

लोलामदक्षामवलेपिनीं च व्यपेतशौचां कलहप्रियां च। निद्राभिभूतां सततं शयाना- मेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि।।

lolāmadakṣāmavalepinīṃ ca vyapetaśaucāṃ kalahapriyāṃ ca| nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānā- mevaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi||

Verse 16

सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु। वसामि नारीषु पतिव्रतासु कल्याणशीलासु विभूषितासु।।

satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu| vasāmi nārīṣu pativratāsu kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu||

Verse 17

यानेषु कन्यासु विभूषणेषु यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु। वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु।।

yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu| vasāmi phullāsu ca padminīṣu nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu||

Verse 18

गजेषु गोष्ठेषु तथाऽऽसनेषु सरःसु फुल्लोत्पलपङ्कजेषु। नदीषु हंसस्वननादितासु क्रौञ्चावघुष्टस्वरशोभितासु।।

gajeṣu goṣṭheṣu tathā''saneṣu saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu| nadīṣu haṃsasvananāditāsu krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu||

Verse 19

विकीर्णकूलद्रुमराजितासु तपस्विसिद्धद्विजसेवितासु। वसामि नित्यं सुबहूदकासु सिम्हैर्गजैश्चाकुलितोदकासु।।

vikīrṇakūladrumarājitāsu tapasvisiddhadvijasevitāsu| vasāmi nityaṃ subahūdakāsu simhairgajaiścākulitodakāsu||

Verse 20

मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्रे सिम्हासने सत्पुरुषेषु नित्यम्।।

matte gaje govṛṣabhe narendre simhāsane satpuruṣeṣu nityam||

Verse 21

यस्मिञ्चनो हव्यभुजं जुहोति गोब्राह्मणं चार्चति देवताश्च काले च पुष्पैर्बलयः क्रियन्ते तस्मिन्गृहे नित्यमुपैमि वासम्।।

yasmiñcano havyabhujaṃ juhoti gobrāhmaṇaṃ cārcati devatāśca kāle ca puṣpairbalayaḥ kriyante tasmingṛhe nityamupaimi vāsam||

Verse 22

स्वाध्यायनित्येषु सदा द्विजेषु क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव। वैश्ये च कृष्याभिरते वसामि शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते।।

svādhyāyanityeṣu sadā dvijeṣu kṣatre ca dharmābhirate sadaiva| vaiśye ca kṛṣyābhirate vasāmi śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte||

Verse 23

नारायणे त्वेकमना वसामि सर्वेण भावेन शरीरभूता। तस्मिन्हि धर्मः सुमहान्निविष्टो ब्रह्मिण्यता चात्र तथा प्रियत्वम्।। तेजः शौर्यं। सत्वं बुद्धिः। यत्र तत्र विशिष्टपुरुषे। सङ्गुप्तमनोरथेषु अन्यत् घ्यायन्त्यन्यद्दर्शयन्ति तादृशेषु।।

nārāyaṇe tvekamanā vasāmi sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā| tasminhi dharmaḥ sumahānniviṣṭo brahmiṇyatā cātra tathā priyatvam|| tejaḥ śauryaṃ| satvaṃ buddhiḥ| yatra tatra viśiṣṭapuruṣe| saṅguptamanoratheṣu anyat ghyāyantyanyaddarśayanti tādṛśeṣu||

Verse 24

नाहं शरीरेण वसामि देवि नैवं मया शक्यमिहाभिधातुम्। भावेन यस्मिन्निवसामि पुंसि स वर्धते धर्मयशोर्थकामैः।। भावेन आदरेण शरीरभूता शरीरवती।।

nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi naivaṃ mayā śakyamihābhidhātum| bhāvena yasminnivasāmi puṃsi sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ|| bhāvena ādareṇa śarīrabhūtā śarīravatī||

Verse 32

नारायणादन्यत्र धर्मादिवृद्धिरूपेणैव वसामि न शरीरेणेत्यर्थः।।

nārāyaṇādanyatra dharmādivṛddhirūpeṇaiva vasāmi na śarīreṇetyarthaḥ||