Adhyaya 31

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति शूद्रोपदेशस्यानर्थहेतुतायां दृष्टान्ततया मुनिशूद्रयोः कथाकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः। जात्याऽधरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकविंशोऽध्यायः।। 31 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati śūdropadeśasyānarthahetutāyāṃ dṛṣṭāntatayā muniśūdrayoḥ kathākathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| mitrasauhārdayogena upadeśaṃ karoti yaḥ| jātyā'dharasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekaviṃśo'dhyāyaḥ|| 31 ||

Verse 2

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्यि यत्र मुह्यन्ति मानवाः।।

etadicchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha| sūkṣmā gatirhi dharmasyi yatra muhyanti mānavāḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथाक्रमम्। मदुक्तं वचनं राजन्यथान्यायं यथागमम्। ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा पुरा।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathākramam| maduktaṃ vacanaṃ rājanyathānyāyaṃ yathāgamam| ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutamāsīdyathā purā||

Verse 4

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्य चित्। उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते।। मित्रमुपकारमपेक्ष्योपकर्ता। सुहृदुपकारमनपेक्ष्योपकर्ता। लोभात् कृपया वेत्यर्थः।।

upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit| upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate|| mitramupakāramapekṣyopakartā| suhṛdupakāramanapekṣyopakartā| lobhāt kṛpayā vetyarthaḥ||

Verse 5

नाध्यापयेच्छूद्रमिह तथा नैव च याजयेत्। निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ।।

nādhyāpayecchūdramiha tathā naiva ca yājayet| nidarśanamidaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabha||

Verse 6

दुरुक्तवचने राजन्यथापूर्वं युधिष्ठिर। ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे।। उपाध्यायस्योपदेशकर्तुः।।

duruktavacane rājanyathāpūrvaṃ yudhiṣṭhira| brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe|| upādhyāyasyopadeśakartuḥ||

Verse 7

तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्। नानागुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्। सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्।।

tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam| nānāgulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam| siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam||

Verse 8

व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम्। ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसन्निभैः।। दुरुक्तं दुःखस्थं नीचं प्रति उक्तं वचनम्।।

vratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam| brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasannibhaiḥ|| duruktaṃ duḥkhasthaṃ nīcaṃ prati uktaṃ vacanam||

Verse 9

नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः। दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः।।

niyamavratasampannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ| dīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ||

Verse 10

वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ। वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्।। व्रतिभिर्ब्रह्मचारिभिः। तापसैर्वानप्रस्थैः।।

vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabha| vālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam|| vratibhirbrahmacāribhiḥ| tāpasairvānaprasthaiḥ||

Verse 11

तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः। आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः।। यतिभिः संन्यासिभिः।।

tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ| āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ|| yatibhiḥ saṃnyāsibhiḥ||

Verse 12

तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः। विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्यत भारत।। दयान्वितः सर्वभूताभयदानेन प्रव्रज्यां कृतवानित्यर्थः।।

tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ| vividhāṃ vahato dīkṣāṃ samprāhṛṣyata bhārata|| dayānvitaḥ sarvabhūtābhayadānena pravrajyāṃ kṛtavānityarthaḥ||

Verse 13

अथास्य बुद्धिरभावत्तापस्ये भरतर्षभ। ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ सङ्गृह्य भारत।। दीक्षां नियमम्।।

athāsya buddhirabhāvattāpasye bharatarṣabha| tato'bravītkulapatiṃ pādau saṅgṛhya bhārata|| dīkṣāṃ niyamam||

Verse 14

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ। तस्मादभिगतं त्वं मां प्रव्राजयितुमर्हसि।। प्रव्राजयितुं विधिवत् स्वोचितं कर्म त्याजयितुम्।।

bhavatprasādādicchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha| tasmādabhigataṃ tvaṃ māṃ pravrājayitumarhasi|| pravrājayituṃ vidhivat svocitaṃ karma tyājayitum||

Verse 15

वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्याऽस्मि सत्तम। शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे।।

varṇāvaro'haṃ bhagavañśūdro jātyā'smi sattama| śuśrūṣāṃ kartumicchāmi prapannāya prasīda me||

Verse 16

कुलपतिरुवाच। न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम्। आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव।। प्रव्रजायितुं विधिवत् स्वोचितं कर्म त्याजयितुम्।।

kulapatiruvāca| na śakyamiha śūdreṇa liṅgamāśritya vartitum| āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava|| pravrajāyituṃ vidhivat svocitaṃ karma tyājayitum||

Verse 17

शुश्रूषया पराँल्लोकानवाप्स्यसि न संशयः।।

śuśrūṣayā parā~llokānavāpsyasi na saṃśayaḥ||

Verse 18

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप। कथमत्र मया कार्यं श्रुद्धा धर्मपरा च मे।।

bhīṣma uvāca| evamuktastu muninā sa śūdro'cintayannṛpa| kathamatra mayā kāryaṃ śruddhā dharmaparā ca me||

Verse 19

विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः। गत्वाऽऽश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः।। लिङ्गं संन्यासिचिह्नम्।।

vijñātamevaṃ bhavatu kariṣye priyamātmanaḥ| gatvā''śramapadāddūramuṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥ|| liṅgaṃ saṃnyāsicihnam||

Verse 20

तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च। निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवन्मुनिः।। आत्मनः प्रियं विक्षेपकस्य शुश्रूषाख्यस्य स्वधर्मस्य त्यागम्। लिङ्गधारणानधिकारेऽपि त्यागमात्रे सर्वस्याधिकारात्। उटजं पर्णसालाम्।।

tatra vedīṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca| niveśya bharataśreṣṭha niyamastho'bhavanmuniḥ|| ātmanaḥ priyaṃ vikṣepakasya śuśrūṣākhyasya svadharmasya tyāgam| liṅgadhāraṇānadhikāre'pi tyāgamātre sarvasyādhikārāt| uṭajaṃ parṇasālām||

Verse 21

अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च। बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्।। वेदीं पूजार्थम्। भूमिं शयनाद्यर्थम्।।

abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu ca| baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat|| vedīṃ pūjārtham| bhūmiṃ śayanādyartham||

Verse 22

सङ्कल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः। नित्यं सन्निहिताभिस्तु ओषधीभिः फलैस्तथा।। अभिषेकान् त्रिसन्ध्यं स्रानानि।।

saṅkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ| nityaṃ sannihitābhistu oṣadhībhiḥ phalaistathā|| abhiṣekān trisandhyaṃ srānāni||

Verse 23

अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्। एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै।।

atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān| evaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmata tasya vai||

Verse 24

अथास्य मुनिरागच्चत्सङ्गत्या वै तमाश्रमम्। सम्पूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्समतोषयत्।।

athāsya munirāgaccatsaṅgatyā vai tamāśramam| sampūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatsamatoṣayat||

Verse 25

अनूकूलाः कथाः कृत्वा यथागतमपृच्छत। ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः।।

anūkūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāgatamapṛcchata| ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ||

Verse 26

एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ। सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभः।।

evaṃ subahuśastasya śūdrasya bharatarṣabha| so'gacchadāśramamṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabhaḥ||

Verse 27

अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ। पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु।।

atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so'bravīdbharatarṣabha| pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me'nugrahaṃ kuru||

Verse 28

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ। शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्।।

bāḍhamityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha| śucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyamānayat||

Verse 29

अथ दर्भाश्च वन्यांश्च ओषधीर्भरतर्षभ। पवित्रमासनं चैव बृसीं चि समुपानयत्।।

atha darbhāśca vanyāṃśca oṣadhīrbharatarṣabha| pavitramāsanaṃ caiva bṛsīṃ ci samupānayat||

Verse 30

अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं चरमशैर्षिकीम्। कृतामन्यायतो दृष्ट्वा तं शूद्रमृषिरब्रवीत्।। सङ्कल्पस्य नियमो निग्रहः। चित्तवृत्तिनिरोध इति यावत्। तेन उपेतः।।

atha dakṣiṇamāvṛtya bṛsīṃ caramaśairṣikīm| kṛtāmanyāyato dṛṣṭvā taṃ śūdramṛṣirabravīt|| saṅkalpasya niyamo nigrahaḥ| cittavṛttinirodha iti yāvat| tena upetaḥ||

Verse 31

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भवांश्चोदङ्मुखः शुचिः। स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्।।

kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhavāṃścodaṅmukhaḥ śuciḥ| sa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yadṛṣirabravīt||

Verse 32

यथोपदिष्टं मेधावी दर्भार्घादि यथातथम्। हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना।।

yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhārghādi yathātatham| havyakavyavidhiṃ kṛtsnamuktaṃ tena tapasvinā||

Verse 33

ऋषिणा पितृकार्येषु सदा धर्मपथे स्थितः। पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह।।

ṛṣiṇā pitṛkāryeṣu sadā dharmapathe sthitaḥ| pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha||

Verse 34

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः। वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै। अजायत महाराज वंशे स च महाद्युतिः।।

atha dīrghasya kālasya sa tapyañśūdratāpasaḥ| vane pañcatvamagamatsukṛtena ca tena vai| ajāyata mahārāja vaṃśe sa ca mahādyutiḥ||

Verse 35

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह। पुरोहितकुले विप्रः स जातोऽस्य वशानुगः।।

tathaiva sa ṛṣistāta kāladharmamavāpa ha| purohitakule vipraḥ sa jāto'sya vaśānugaḥ||

Verse 36

एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा। क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ।।

evaṃ tau tatra sambhūtāvubhau śūdramunī tadā| krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāvubhau||

Verse 37

अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिष्ठितः। कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः। साङ्ख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत।। बृसीं चरमशैर्षिकीं आसनकूर्चं पश्चिमाग्रम्।।

atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniṣṭhitaḥ| kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ| sāṅkhye caiva parā prītistasya caivaṃ vyavardhata|| bṛsīṃ caramaśairṣikīṃ āsanakūrcaṃ paścimāgram||

Verse 38

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिवः। अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः।।

pitaryuparate cāpi kṛtaśaucastu pārthivaḥ| abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ||

Verse 39

अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः।।

abhiṣiktena sa ṛṣirabhiṣiktaḥ purohitaḥ||

Verse 40

स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभः। राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्।।

sa taṃ purodhāya sukhamavasadbharatarṣabhaḥ| rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāśca paripālayan||

Verse 41

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्। उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम्। एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत्।।

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt| utsmayanprāhasaccāpi dṛṣṭvā rājā purohitam| evaṃ sa bahuśo rājanpurodhasamupāhasat||

Verse 42

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्। उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वा तं मन्युमानभूत्।।

lakṣayitvā purodhāstu bahuśastaṃ narādhipam| utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvā taṃ manyumānabhūt||

Verse 43

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः। कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्योरचयत्।। वेदे ऋग्वेदादित्रये। कल्पप्रयोगे सूत्रोक्तयज्ञप्रयोगे।।

atha śūnye purodhāstu saha rājñā samāgataḥ| kathābhiranukūlābhī rājānaṃ cābhyoracayat|| vede ṛgvedāditraye| kalpaprayoge sūtroktayajñaprayoge||

Verse 44

ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ। वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते।।

tato'bravīnnarendraṃ sa purodhā bharatarṣabha| varamicchāmyahaṃ tvekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute||

Verse 45

राजोवाच। वराणां ते शतं दद्यां किं बतैकं द्विजोत्तम। स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव।।

rājovāca| varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kiṃ bataikaṃ dvijottama| snehācca bahumānācca nāstyadeyaṃ hi me tava||

Verse 46

पुरोहित उवाच। एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टिसि पार्थिव। प्रतिजानीहि तावत्त्वं सत्यं यद्वद नानृतम्।।

purohita uvāca| ekaṃ vai varamicchāmi yadi tuṣṭisi pārthiva| pratijānīhi tāvattvaṃ satyaṃ yadvada nānṛtam||

Verse 47

भीष्म उवाचि। बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर। यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे।।

bhīṣma uvāci| bāḍhamityeva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira| yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānanna tu saṃvade||

Verse 48

पुरोहित उवाच। पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्। शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य मां।।

purohita uvāca| puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt| śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya māṃ||

Verse 49

सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया। कामया शापितो राजन्नान्यथावक्तुमर्हसि।।

savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā| kāmayā śāpito rājannānyathāvaktumarhasi||

Verse 50

भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम्। कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथमस्व मे।।

bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyamakāraṇam| kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathamasva me||

Verse 51

राजोवाच। एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि। अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज।।

rājovāca| evamukte tvayā vipra yadavācyaṃ bhavedapi| avaśyameva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija||

Verse 52

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम। जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु।।

pūrvadehe yathā vṛttaṃ tannibodha dvijottama| jātiṃ smarāmyahaṃ brahmannavadhānena me śṛṇu||

Verse 53

शुद्रोऽहमभवं पूर्वं तपसे कृतनिश्चयः। ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाऽभूर्द्विजसत्तम।।

śudro'hamabhavaṃ pūrvaṃ tapase kṛtaniścayaḥ| ṛṣirugratapāstvaṃ ca tadā'bhūrdvijasattama||

Verse 54

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना। पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ।।

prīyatā hi tadā brahmanmamānugrahabuddhinā| pitṛkārye tvayā pūrvamupadeśaḥ kṛto'nagha||

Verse 55

वृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम। एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः।।

vṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama| etena karmadoṣeṇa purodhāstvamajāyathāḥ||

Verse 56

अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्। मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयाऽवाप्तमिदं फलम्।।

ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam| matkṛtasyopadeśasya tvayā'vāptamidaṃ phalam||

Verse 57

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम। न त्वां परिभवन्ब्रह्मनप्रहसामि गुरुर्भवान्।।

etasmātkāraṇādbrahmanprahase tvāṃ dvijottama| na tvāṃ paribhavanbrahmanaprahasāmi gururbhavān||

Verse 58

विपर्ययेण मे मन्युस्तेन सन्तप्यते मनः। जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै।। मत्कृतस्य मह्यं कृतस्य।।

viparyayeṇa me manyustena santapyate manaḥ| jātiṃ smarāmyahaṃ tubhyamatastvāṃ prahasāmi vai|| matkṛtasya mahyaṃ kṛtasya||

Verse 59

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्। पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे।। विपर्ययेण वैपरीत्येन मन्युर्दैन्यम्।।

evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam| purohitatvamutsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave|| viparyayeṇa vaiparītyena manyurdainyam||

Verse 60

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज। गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम।।

itastvamadhamāmanyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija| gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama||

Verse 61

भीष्म उवाच। ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः। ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः।।

bhīṣma uvāca| tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānānyanekaśaḥ| brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃśca sarvaśaḥ||

Verse 62

कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमैः। तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च।।

kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaiḥ| tīrthāni cāpi gatvā vai dānāni vividhāni ca||

Verse 63

दत्त्वा गाश्चैव विप्रेभ्यः पूतात्माऽभवदात्मवान्। तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः।। भवे भवनिमित्तम्।।

dattvā gāścaiva viprebhyaḥ pūtātmā'bhavadātmavān| tameva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ|| bhave bhavanimittam||

Verse 64

ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम। सम्मतस्चाभवत्तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्।।

tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama| sammatascābhavatteṣāmāśrame tannivāsinām||

Verse 65

एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः सन्नृपसत्तम। ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने।।

evaṃ prāpto mahatkṛcchramṛṣiḥ sannṛpasattama| brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmādvarṇāvare jane||

Verse 66

वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप। उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्।।

varjayedupadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa| upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchramavāpnuyāt||

Verse 67

नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम। न च प्रवक्तव्यमिह किञ्चिद्वर्णावरे नरे।।

neṣitavyaṃ sadā vācā dvijena nṛpasattama| na ca pravaktavyamiha kiñcidvarṇāvare nare||

Verse 68

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः। एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ| eteṣu kathayanrājanbrāhmaṇo na praduṣyati||

Verse 69

तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतः। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः।।

tasmātsadbhirna vaktavyaṃ kasyacitkiṃcidagrataḥ| sūkṣmā gatirhi dharmasya durjñeyā hyakṛtātmabhiḥ||

Verse 70

तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः। दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नाभाषन्ते च किञ्चन।।

tasmānmaunena munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ| duruktasya bhayādrājannābhāṣante ca kiñcana||

Verse 71

धार्मिका गुणसम्पन्नाः सत्यार्जवसमन्विताः। दुरुक्तवाचाभिहितैः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्।।

dhārmikā guṇasampannāḥ satyārjavasamanvitāḥ| duruktavācābhihitaiḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam||

Verse 72

उपदेशो न कर्तव्यो ह्यज्ञात्वा यस्यकस्य चित्। उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात्।।

upadeśo na kartavyo hyajñātvā yasyakasya cit| upadeśāddhi tatpāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt||

Verse 73

विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता। सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि।।

vimṛśya tasmātprājñena vaktavyaṃ dharmamicchatā| satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti hi||

Verse 74

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चयविपर्ययम्। स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्।।

vaktavyamiha pṛṣṭena viniścayaviparyayam| sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmamavāpnuyāt||

Verse 75

एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया। महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह।।

etatte sarvamākhyātamupadeśakṛte mayā| mahānkleśo hi bhavati tasmānnopadiśediha||