Adhyaya 30

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणाय प्रतिश्रुतार्थाप्रदानस्यानर्थहेतुतायां दृष्टान्ततया सृगालवानरसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मणानां तु ये लोके प्रतिश्रुत्य पितामह। न प्रयच्छन्ति लोभात्ते के भवन्ति महामते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇāya pratiśrutārthāpradānasyānarthahetutāyāṃ dṛṣṭāntatayā sṛgālavānarasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha| na prayacchanti lobhātte ke bhavanti mahāmate||

Verse 2

एतन्मे तत्वतो ब्रूहि धर्मे धर्मभृतांवर। प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छन्ति ये नराः।।

etanme tatvato brūhi dharme dharmabhṛtāṃvara| pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु। आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव प्रजाफलम्।।

bhīṣma uvāca| yo na dadyātpratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu| āśāstasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam||

Verse 4

यां रात्रिं जायते पापो यां च रात्रिं विनश्यति। एतस्मिन्नन्तरे यद्यत्सुकृतं तस्य भारत।।

yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati| etasminnantare yadyatsukṛtaṃ tasya bhārata||

Verse 5

यच्च तस्य हुतं किञ्चिद्दत्तं वा भरतर्षभ। तपस्तप्तमथो वाऽपि सर्वं तस्योपहन्यते।।

yacca tasya hutaṃ kiñciddattaṃ vā bharatarṣabha| tapastaptamatho vā'pi sarvaṃ tasyopahanyate||

Verse 6

अथैतद्वचनं प्राहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः। निशास्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः।। 30 ।।

athaitadvacanaṃ prāhurdharmaśāstravido janāḥ| niśāsya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi triṃśo'dhyāyaḥ|| 30 ||

Verse 7

अपि चोदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदो जनाः। अश्वानां श्यामकर्णानां सहस्रेण स मुच्यते।।

api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ| aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate||

Verse 8

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत।।

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata||

Verse 9

तौ सखायौ पुरा ह्यास्तां मानुषत्वे परंतप। अन्यां योनिं समापन्नौ सृगालीं वानरीं तथा। सम्भाषणात्ततः सख्यं तत्रतत्र परस्परम्।।

tau sakhāyau purā hyāstāṃ mānuṣatve paraṃtapa| anyāṃ yoniṃ samāpannau sṛgālīṃ vānarīṃ tathā| sambhāṣaṇāttataḥ sakhyaṃ tatratatra parasparam||

Verse 10

ततः परासून्खादन्तं सृगालं वानरोऽब्रवीत्। श्मशानमध्ये सम्प्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्।। निशाम्य विचार्य।।

tataḥ parāsūnkhādantaṃ sṛgālaṃ vānaro'bravīt| śmaśānamadhye samprekṣya pūrvajātimanusmaran|| niśāmya vicārya||

Verse 11

किं त्वया पापकं पूर्वं कृतं कर्म सुदारुणम्। यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिकानत्सि कुत्सितान्।।

kiṃ tvayā pāpakaṃ pūrvaṃ kṛtaṃ karma sudāruṇam| yastvaṃ śmaśāne mṛtakānpūtikānatsi kutsitān||

Verse 12

एवमुक्तः प्रत्युवाच सृगालो वानरं तदा। ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य न मया तदुपाहृतम्।।

evamuktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā| brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tadupāhṛtam||

Verse 13

तत्कृते पापिकां योनिमापन्नोस्मि प्लवङ्गम। तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः।।

tatkṛte pāpikāṃ yonimāpannosmi plavaṅgama| tasmādevaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ||

Verse 14

भीष्म उवाच। सृगालो वानरं प्राह पुनरेव नरोत्तम। किं त्वया पातकं कर्म कृतं येनासि वानरः।।

bhīṣma uvāca| sṛgālo vānaraṃ prāha punareva narottama| kiṃ tvayā pātakaṃ karma kṛtaṃ yenāsi vānaraḥ||

Verse 15

वानर उवाच। स चाप्याह फलाहारो ब्राह्मणानां प्लवङ्गमः। तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्त्तव्यं विदुषा सदा। सीमाविवादे मोक्तव्यं दातव्यं च प्रतिश्रुतम्।।

vānara uvāca| sa cāpyāha phalāhāro brāhmaṇānāṃ plavaṅgamaḥ| tasmānna brāhmaṇasvaṃ tu harttavyaṃ viduṣā sadā| sīmāvivāde moktavyaṃ dātavyaṃ ca pratiśrutam||

Verse 16

भीष्म उवाच। इत्येतद्ब्रुवतो राजन्ब्राह्मणस्य मया श्रुतम्। कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम्।। ततः पुरा सखायं तं सृगालमिति थ.ध.पाठः।।

bhīṣma uvāca| ityetadbruvato rājanbrāhmaṇasya mayā śrutam| kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm|| tataḥ purā sakhāyaṃ taṃ sṛgālamiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 17

श्रुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशांपते। कथां कथयतः पूर्वं ब्राह्मणं प्रति पाण्डव।। ब्रुवतोऽध्यापकस्य कथां कथयतो मुखात् श्रुतम्।।

śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃpate| kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava|| bruvato'dhyāpakasya kathāṃ kathayato mukhāt śrutam||

Verse 18

न हर्तव्यं विप्रधनं क्षन्तव्यं तेषु नित्यशः। बालाश्च नावमन्तव्या दरिद्राः कृपणा अपि।।

na hartavyaṃ vipradhanaṃ kṣantavyaṃ teṣu nityaśaḥ| bālāśca nāvamantavyā daridrāḥ kṛpaṇā api||

Verse 19

एवमेव च मां नित्यं ब्राह्मणाः संदिशन्ति वै। प्रतिश्रुतं भवेद्देयं नाशा कार्या द्विजोत्तमे।। कृष्णस्य व्यासस्य। नृगकथां कथयतो वासुदेवस्य वा मुखात्।।

evameva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai| pratiśrutaṃ bhaveddeyaṃ nāśā kāryā dvijottame|| kṛṣṇasya vyāsasya| nṛgakathāṃ kathayato vāsudevasya vā mukhāt||

Verse 20

ब्राह्मणो ह्याशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते। सुसमिद्धो यता दीप्तः पावकस्तद्विधः स्मृतः।।

brāhmaṇo hyāśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate| susamiddho yatā dīptaḥ pāvakastadvidhaḥ smṛtaḥ||

Verse 21

यं निरीक्षेत सङ्क्रुद्ध आशया पूर्वजातया। प्रदहेच्च हितं राजन्कक्षमक्षय्यभुग्यथा।। आशा वन्ध्याशा।।

yaṃ nirīkṣeta saṅkruddha āśayā pūrvajātayā| pradahecca hitaṃ rājankakṣamakṣayyabhugyathā|| āśā vandhyāśā||

Verse 22

स एव हि यदा तुष्टो वचसा प्रतिनन्दति। भवत्यगदसंकाशो विषये तस्य भारत।। अक्षय्यं पित्रर्थमुद्दिष्टं दानं भुङ्क्ते इत्यक्षय्यभुगग्निः।।

sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati| bhavatyagadasaṃkāśo viṣaye tasya bhārata|| akṣayyaṃ pitrarthamuddiṣṭaṃ dānaṃ bhuṅkte ityakṣayyabhugagniḥ||

Verse 23

पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव बान्धवान्सचिवांस्तथा। पुरं जनपदं चैव शान्तिरिष्टेन पोषयेत्।। अगदसंकाशः चिकित्सकतुल्यः।।

putrānpautrānpaśūṃścaiva bāndhavānsacivāṃstathā| puraṃ janapadaṃ caiva śāntiriṣṭena poṣayet|| agadasaṃkāśaḥ cikitsakatulyaḥ||

Verse 24

एतद्धि परमं तेजो ब्राह्मणस्येह दृश्यते। सहस्रकिरणस्येव सवितुर्धरणीतले।।

etaddhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate| sahasrakiraṇasyeva saviturdharaṇītale||

Verse 25

तस्माद्दातव्यमेवेह प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिर। यदीच्छेच्छोभनां जातिं प्राप्तुं भरतसत्तम।।

tasmāddātavyameveha pratiśrutya yudhiṣṭhira| yadīcchecchobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama||

Verse 26

ब्राह्मणस्य हि दत्तेन ध्रुवं स्वर्गो ह्यनुत्तमः। शक्यः प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती क्रिया।।

brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hyanuttamaḥ| śakyaḥ prāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā||

Verse 27

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्था। तस्माद्दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विजानता।।

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarasthā| tasmāddānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā||

Verse 28

महद्धि भरतश्रेष्ठ ब्राह्मणस्तीर्थमुच्यते। वेलायां न तु कस्यां चिद्गच्छेद्विप्रो ह्यपूजितः।।

mahaddhi bharataśreṣṭha brāhmaṇastīrthamucyate| velāyāṃ na tu kasyāṃ cidgacchedvipro hyapūjitaḥ||

Verse 30

शान्तिरिष्टेन शान्त्याहितेन क्षेमेण।।

śāntiriṣṭena śāntyāhitena kṣemeṇa||