Adhyaya 273

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीष्मसंस्कारोपयोगिसम्भारप्रस्थापनपूर्वकं कृष्णधृतराष्ट्रादिभिःसह भीष्मसमीपं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। युधिष्ठिरेणाभिवादनपूर्वकं कृष्णाद्यागमनं निवेदितेन भीष्मेण स्वस्य कृष्णयाथात्म्यज्ञानप्रकाशनेन तत्प्रणामस्तुतिपूर्वकं व्यासकृष्णधृतराष्ट्रादिभ्यः स्वस्य प्राणोत्सर्गाभ्यनुज्ञानप्रार्थना।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम्। पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति।।

yudhiṣṭhireṇa bhīṣmasaṃskāropayogisambhāraprasthāpanapūrvakaṃ kṛṣṇadhṛtarāṣṭrādibhiḥsaha bhīṣmasamīpaṃ pratyāgamanam|| 1 || yudhiṣṭhireṇābhivādanapūrvakaṃ kṛṣṇādyāgamanaṃ niveditena bhīṣmeṇa svasya kṛṣṇayāthātmyajñānaprakāśanena tatpraṇāmastutipūrvakaṃ vyāsakṛṣṇadhṛtarāṣṭrādibhyaḥ svasya prāṇotsargābhyanujñānaprārthanā|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam| pūjayitvā yathānyāyamanujajñe gṛhānprati||

Verse 2

सान्त्वयामास नारीश्च हतपुत्रा हतेश्वराः। विपुलैरर्थदानैः स तदा पाण्डुसुतो नृपः।।

sāntvayāmāsa nārīśca hataputrā hateśvarāḥ| vipulairarthadānaiḥ sa tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ||

Verse 3

सोभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः। अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तथा।।

sobhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ| avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīstathā||

Verse 4

द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः। प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तथा धर्मभृतांवरः।।

dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaśca sarvaśaḥ| pratigṛhyāśiṣo mukhyāstathā dharmabhṛtāṃvaraḥ||

Verse 5

उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे। समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः।।

uṣitvā śarvarīḥ śrīmānpañcāśannagarottame| samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ||

Verse 6

स निर्ययौ जगपुराद्यजकैः परिवारितः। दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम्।।

sa niryayau jagapurādyajakaiḥ parivāritaḥ| dṛṣṭvā nivṛttamādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam||

Verse 7

घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः। चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालगरूणि च।।

ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ| candanāgarumukhyāni tathā kālagarūṇi ca||

Verse 8

प्रस्थाप्यच पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै। माल्यानि च वरार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।

prasthāpyaca pūrvaṃ kaunteyo bhīṣmasaṃskaraṇāya vai| mālyāni ca varārhāṇi ratnāni vividhāni ca||

Verse 9

धृतराष्ट्रं पुरुस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्। मातरं च पृथां धामान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षंभान्।।

dhṛtarāṣṭraṃ puruskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm| mātaraṃ ca pṛthāṃ dhāmānbhrātṝṃśca puruṣarṣaṃbhān||

Verse 10

जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता। युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो।।

janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā| yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho||

Verse 11

महता राजभोगेन पारिबर्हेण संवृतः। स्तूयमानो महातेजा भीष्मिस्याग्नीननुव्रजन्।।

mahatā rājabhogena pāribarheṇa saṃvṛtaḥ| stūyamāno mahātejā bhīṣmisyāgnīnanuvrajan||

Verse 12

निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा। आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृपः।।

niścakrāma purāttasmādyathā devapatistathā| āsasāda kurukṣetre tataḥ śāntanavaṃ nṛpaḥ||

Verse 13

उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता। नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च।।

upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā| nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca||

Verse 14

हतशिष्टैर्नृपैस्चान्यैर्नानादेशसमागतैः। रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः।।

hataśiṣṭairnṛpaiscānyairnānādeśasamāgataiḥ| rakṣibhiśca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ||

Verse 15

शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः। ततो रथादवारोहद्धातृभिः सह धर्मराट्।।

śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatistataḥ| tato rathādavārohaddhātṛbhiḥ saha dharmarāṭ||

Verse 16

अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम्। द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः।।

abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmahamariṃdamam| dvaipāyanādīnviprāṃśca taiśca pratyabhinanditaḥ||

Verse 17

ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिः सह धर्मजः। आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम्।।

ṛtvigbhirbrahmakalpaiśca bhrātṛbhiḥ saha dharmajaḥ| āsādya śaratalpasthamṛṣibhiḥ parivāritam||

Verse 18

अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सह कौरव्यः शयानं निम्नगासुतम्।।

abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṛbhiḥ saha kauravyaḥ śayānaṃ nimnagāsutam||

Verse 19

युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत। शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते।।

yudhiṣṭhiro'haṃ nṛpate namaste jāhnavīsuta| śṛṇoṣi cenmahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te||

Verse 20

प्राप्तोस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो। आचार्यान्ब्राह्मणांश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे।।

prāptosmi samaye rājannagnīnādāya te vibho| ācāryānbrāhmaṇāṃścaiva ṛtvijo bhrātaraśca me||

Verse 21

पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान्।।

putraśca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaśca vīryavān||

Verse 22

हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः। तान्पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने।।

hataśiṣṭāśca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ| tānpaśya naraśārdūla samunmīlaya locane||

Verse 23

यच्चेह किञ्चित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया। यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम्।।

yacceha kiñcitkartavyaṃ tatsarvaṃ prāpitaṃ mayā| yathoktaṃ bhavatā kāle sarvameva ca tatkṛtam||

Verse 24

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता। ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्सम्परिवार्य ह।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā| dadarśa bhāratānsarvānsthitānsamparivārya ha||

Verse 25

ततश्चलवपुर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम्। ओघमेघस्वरो वाग्मी काले वचनमब्रवीत्।।

tataścalavapurbhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam| oghameghasvaro vāgmī kāle vacanamabravīt||

Verse 26

दिष्ट्या प्राप्तोसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर। परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः।।

diṣṭyā prāptosi kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira| parivṛtto hi bhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ||

Verse 27

अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः। शरेषु निशिताग्नेषु यथा वर्षशतं तथा।।

aṣṭapañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ| śareṣu niśitāgneṣu yathā varṣaśataṃ tathā||

Verse 28

माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर। त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 273 ।।

māgho'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira| tribhāgaśeṣaḥ pakṣo'yaṃ śuklo bhavitumarhati|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi bhīṣmasvargārohaṇaparvaṇi trisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 273 ||

Verse 29

एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत्।।

evamuktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram| dhṛtarāṣṭramathāmantrya kāle vacanamabravīt||

Verse 30

भीष्म उवाच। राजन्विदितधर्मोसि सुनिर्णीतार्थसंशयः। बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः।।

bhīṣma uvāca| rājanviditadharmosi sunirṇītārthasaṃśayaḥ| bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ||

Verse 31

वेद शास्त्राणि सूक्ष्माणि धर्मांश्च मनुजेश्वर। वेदांश्च चतुरः सर्वान्षडङ्गैरुपबृंहितान्।।

veda śāstrāṇi sūkṣmāṇi dharmāṃśca manujeśvara| vedāṃśca caturaḥ sarvānṣaḍaṅgairupabṛṃhitān||

Verse 32

न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा। श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि।।

na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tattathā| śrutaṃ devarahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanādapi||

Verse 33

यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः। तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्।।

yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃstathaiva tava dharmataḥ| tānpālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān||

Verse 34

धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव। आनृशंस्यपरं ह्येन जानामि गुरुवत्सलम्।।

dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava| ānṛśaṃsyaparaṃ hyena jānāmi guruvatsalam||

Verse 35

तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः। ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि।।

tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ| īrṣyābhibhūtā durvṛttāstānna śocitumarhasi||

Verse 36

वैशम्पायन उवाच। एतावधुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्। वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषय कौरवः।।

vaiśampāyana uvāca| etāvadhuktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam| vāsudevaṃ mahābāhumabhyabhāṣaya kauravaḥ||

Verse 37

भीष्म उवाच। भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत। त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर।।

bhīṣma uvāca| bhagavandevadeveśa surāsuranamaskṛta| trivikrama namastubhyaṃ śaṅkhacakragadādhara||

Verse 38

वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुषः सविता विराद्। जीवभूतोऽनुरूपस्त्वं परमात्मा सनातनः।।

vāsudevo hiraṇyātmā puruṣaḥ savitā virād| jīvabhūto'nurūpastvaṃ paramātmā sanātanaḥ||

Verse 39

त्वद्भक्तं त्वद्गतिं शान्तमुदारमपरिग्रहम्। त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यशः। अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम।।

tvadbhaktaṃ tvadgatiṃ śāntamudāramaparigraham| trāyasva puṇḍarīkākṣa puruṣottama nityaśaḥ| anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama||

Verse 40

रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्येषां परायणम्। उक्तवानस्मि दुर्बद्धिं मन्दं दुर्योधनं तदा।।

rakṣyāśca te pāṇḍaveyā bhavānyeṣāṃ parāyaṇam| uktavānasmi durbaddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ tadā||

Verse 41

यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः। वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः।।

yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ| vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ||

Verse 42

सन्धानस्य परः कालस्तवेति च पुनःपुनः। न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः। घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः।।

sandhānasya paraḥ kālastaveti ca punaḥpunaḥ| na ca me tadvaco mūḍhaḥ kṛtavānsa sumandadhīḥ| ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ||

Verse 43

त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम्। नरेण सहितं देव बदर्यां सुचिरोषितम्।।

tvāṃ tu jānāmyahaṃ devaṃ purāṇamṛṣisattamam| nareṇa sahitaṃ deva badaryāṃ suciroṣitam||

Verse 44

तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः। नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति।।

tathā me nāradaḥ prāha vyāsaśca sumahātapāḥ| naranārāyaṇāvetau sambhūtau manujeṣviti||

Verse 45

स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम्। त्वयाऽहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्।।

sa māṃ tvamanujānīhi kṛṣṇa mokṣye kalevaram| tvayā'haṃ samanujñāto gaccheyaṃ paramāṃ gatim||

Verse 46

वासुदेव उवाच। अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्प्राप्नुहि पार्थिव। न तेऽस्ति वृजिनं किञ्चिच्छुद्धात्मैश्वर्यसंयुतः।।

vāsudeva uvāca| anujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūnprāpnuhi pārthiva| na te'sti vṛjinaṃ kiñcicchuddhātmaiśvaryasaṃyutaḥ||

Verse 47

पितृभक्तोसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः। तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः।।

pitṛbhaktosi rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ| tena mṛtyustava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ||

Verse 48

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत्। धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वांश्च सुहृदस्तथा।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktastu gāṅgeyaḥ pāṇḍavānidamabravīt| dhṛtarāṣṭramukhāṃścāpi sarvāṃśca suhṛdastathā||

Verse 49

प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ। सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम्।।

prāṇānutsraṣṭumicchāmi tatrānujñātumarhatha| satyeṣu yatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam||

Verse 50

आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः। ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनित्यैश्च भारताः।।

ānṛśaṃsyaparairbhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ| brahmaṇyairdharmaśīlaiśca taponityaiśca bhāratāḥ||

Verse 51

इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वांस्तथा सम्पूज्य चैव ह। धनं बहुविधं राजन्दत्त्वा नित्यं द्विजातिषु। पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः।।

ityuktvā suhṛdaḥ sarvāṃstathā sampūjya caiva ha| dhanaṃ bahuvidhaṃ rājandattvā nityaṃ dvijātiṣu| punarevābravīddhīmānyudhiṣṭhiramidaṃ vacaḥ||

Verse 52

ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः। आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया जनाधिप।।

brāhmaṇāścaiva te nityaṃ prājñāścaiva viśeṣataḥ| ācāryā ṛtvijaścaiva pūjanīyā janādhipa||