Adhyaya 274

Verse 1

भीष्मेण भगवद्ध्यानपूर्वकं स्वशरीरमूर्धमध्योद्भेदनेन तेजो ज्वालारूपेण सर्वापरोक्षमाकाशप्रवेशनेन क्षणादन्तर्धानम्।। 1 ।। ततो धृतराष्ट्रयुधिष्ठिरादिबी राजवैभवेन चितारोपणेन विधिवदग्निना समुद्दीपनम्।। 2 ।। ततो गङ्गामवगाह्य कृतोदकेषु युधिष्ठिरादिषु मूर्तीभूय जलादुद्गत्य भीष्मंप्रति सकरुणं विलापेन शोचन्तीं गङ्गांप्रति कृष्णादिभिराश्वासनम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शान्तनवस्तदा। तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तमरिंदम।।

bhīṣmeṇa bhagavaddhyānapūrvakaṃ svaśarīramūrdhamadhyodbhedanena tejo jvālārūpeṇa sarvāparokṣamākāśapraveśanena kṣaṇādantardhānam|| 1 || tato dhṛtarāṣṭrayudhiṣṭhirādibī rājavaibhavena citāropaṇena vidhivadagninā samuddīpanam|| 2 || tato gaṅgāmavagāhya kṛtodakeṣu yudhiṣṭhirādiṣu mūrtībhūya jalādudgatya bhīṣmaṃprati sakaruṇaṃ vilāpena śocantīṃ gaṅgāṃprati kṛṣṇādibhirāśvāsanam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| evamuktvā kurūnsarvānbhīṣmaḥ śāntanavastadā| tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtamariṃdama||

Verse 2

धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम्। तस्योर्ध्वमगमन्प्राणाः सन्निरुद्धा महात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्रिकायां संहितायां वैयासिक्यां अनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 274 ।।

dhārayāmāsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam| tasyordhvamagamanprāṇāḥ sanniruddhā mahātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasrikāyāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ anuśāsanaparvaṇi bhīṣmasvargārohaṇaparvaṇi catuḥsaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 274 ||

Verse 3

इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम्। सहितैर्ऋषिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिः प्रभो।।

idamāścaryamāsīcca madhye teṣāṃ mahātmanām| sahitairṛṣibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhiḥ prabho||

Verse 4

यद्यन्मुञ्चति गात्रं हि स शन्तनुसुतस्तदा। तत्तद्विशल्यमभवद्योगयुक्तस्य वै क्रमात्। क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सोऽभवत्तदा।।

yadyanmuñcati gātraṃ hi sa śantanusutastadā| tattadviśalyamabhavadyogayuktasya vai kramāt| kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so'bhavattadā||

Verse 5

तद्दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः। सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप।।

taddṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ| saha tairmunibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhirnṛpa||

Verse 6

सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च। जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह।।

sanniruddhastu tenātmā sarveṣvāyataneṣu ca| jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divamabhyutpapāta ha||

Verse 7

देवदुन्दुभिनादश्च पुष्पवर्षैः सहाभवत्। सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव सादुसाध्विति हर्षिताः।।

devadundubhinādaśca puṣpavarṣaiḥ sahābhavat| siddhā brahmarṣayaścaiva sādusādhviti harṣitāḥ||

Verse 8

महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप। निःसृकत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत।।

maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśājjanādhipa| niḥsṛkatyākāśamāviśya kṣaṇenāntaradhīyata||

Verse 9

एवं स राजशार्दूल नृपः शान्तनवस्तदा। समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः।।

evaṃ sa rājaśārdūla nṛpaḥ śāntanavastadā| samayujyata lokaiḥ svairbharatānāṃ kulodvahaḥ||

Verse 10

ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून्। चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा। युयुत्सुश्चापि कौरव्यं प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन्।।

tatastvādāya dārūṇi gandhāṃśca vividhānbahūn| citāṃ cakrurmahātmānaḥ pāṇḍavā vidurastathā| yuyutsuścāpi kauravyaṃ prekṣakāstvitare'bhavan||

Verse 11

युधिष्ठिरश्च गाङ्गेयं धृतराष्ट्रश्च दुःखितौ। छादयामासतुरुभौ क्षौमेर्माल्यैश्च कौरवम्।।

yudhiṣṭhiraśca gāṅgeyaṃ dhṛtarāṣṭraśca duḥkhitau| chādayāmāsaturubhau kṣaumermālyaiśca kauravam||

Verse 12

धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम्। चामरे व्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ। उष्णीषे परिगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तथा।। समादधत्स्वमात्मानं धारणानुक्रमस्थितः। इति क.ध.पाठः।।

dhārayāmāsa tasyātha yuyutsuśchatramuttamam| cāmare vyajane śubhre bhīmasenārjunāvubhau| uṣṇīṣe parigṛhṇītāṃ mādrīputrāvubhau tathā|| samādadhatsvamātmānaṃ dhāraṇānukramasthitaḥ| iti ka.dha.pāṭhaḥ||

Verse 13

युधिष्ठिरेण सहितो धृतराष्ट्रश्च पादतः। वृद्धा स्त्रियः कौरवाणां भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्। तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वशः।।

yudhiṣṭhireṇa sahito dhṛtarāṣṭraśca pādataḥ| vṛddhā striyaḥ kauravāṇāṃ bhīṣmaṃ kurukulodvaham| tālavṛntānyupādāya paryavījanta sarvaśaḥ||

Verse 14

ततोस्य विदिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः। याजका जुहुवुश्चाग्नौ जगुः सामानि समागाः।।

tatosya vidivaccakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ| yājakā juhuvuścāgnau jaguḥ sāmāni samāgāḥ||

Verse 15

ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालीयकैरपि। कालागुरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावच्चैस्तथा।।

tataścandanakāṣṭhaiśca tathā kālīyakairapi| kālāguruprabhṛtibhirgandhaiścoccāvaccaistathā||

Verse 16

समवच्छाद्य गाङ्गेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम्। अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्चिताम्।।

samavacchādya gāṅgeyaṃ samprajvālya hutāśanam| apasavyamakurvanta dhṛtarāṣṭramukhāścitām||

Verse 17

संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः। जग्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहाः।।

saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ| jagmurbhāgīrathīṃ puṇyāmṛṣijuṣṭāṃ kurūdvahāḥ||

Verse 18

अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च। कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः।।

anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca| kṛṣṇena bharatastrībhirye ca paurāḥ samāgatāḥ||

Verse 19

उदकं चक्रिरे सर्वे गाङ्गेयस्य महात्मनः। विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा।।

udakaṃ cakrire sarve gāṅgeyasya mahātmanaḥ| vidhivatkṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janastadā||

Verse 20

ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते। उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकविह्वला। परिदेवयती तत्र कौरकवानभ्यभाषत।।

tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte| utthāya salilāttasmādrudatī śokavihvalā| paridevayatī tatra kaurakavānabhyabhāṣata||

Verse 21

निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मया नृपाः। राजवृत्तेन सम्पन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च। सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः।। उष्णीषे किरीटशिरोवेष्टे।।

nibodhata yathāvṛttamucyamānaṃ mayā nṛpāḥ| rājavṛttena sampannaḥ prajñayābhijanena ca| satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ|| uṣṇīṣe kirīṭaśiroveṣṭe||

Verse 22

जामदग्न्येन रामेण यः पुरा न पराजितः। दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना।।

jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ purā na parājitaḥ| divyairastrairmahāvīryaḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā||

Verse 23

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः। अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यन्न दीर्यति मेऽद्य वै।। समर्थः कुरुवृद्धानामिति ट.थ.पाठः।।

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ| apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yanna dīryati me'dya vai|| samarthaḥ kuruvṛddhānāmiti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 24

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंपरे। विजित्यैकरथेनाजौ कन्याश्चायं जहारह।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃpare| vijityaikarathenājau kanyāścāyaṃ jahāraha||

Verse 25

यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन। हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः।।

yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyāmapi kaścana| hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yanna dīryati me manaḥ||

Verse 26

जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना। पीडितो नातियत्नेन स हतोऽद्य शिखण्डिना।।

jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā| pīḍito nātiyatnena sa hato'dya śikhaṇḍinā||

Verse 27

एवंविधं बहु तदा विलन्पतीं नहानदीम्। आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः।।

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilanpatīṃ nahānadīm| āśvāsayāmāsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ||

Verse 28

समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने। गतः स परमं लोकं तव पुत्रो न संशयः।।

samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane| gataḥ sa paramaṃ lokaṃ tava putro na saṃśayaḥ||

Verse 29

वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने। मानुषत्वमनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि।।

vasureṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane| mānuṣatvamanuprāpto nainaṃ śocitumarhasi||

Verse 30

स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे। धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना।।

sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire| dhanaṃjayena nihato naiṣa devi śikhaṇḍinā||

Verse 31

भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषु महारणे। न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः।।

bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlamudyateṣu mahāraṇe| na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣādapi śatakratuḥ||

Verse 32

स्वच्छन्दतस्तव सुतो गतः स्वर्गं शुभानने। न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः।।

svacchandatastava suto gataḥ svargaṃ śubhānane| na śaktā vinihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ||

Verse 33

तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्य कुरुनन्दनम्। वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव।।

tasmānmā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasya kurunandanam| vasūneṣa gato devi putraste vijvarā bhava||

Verse 34

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा। त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktā sā tu kṛṣṇena vyāsena tu saridvarā| tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāryavatatāra ha||

Verse 35

सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृप। अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः।। दृष्टाप्येवंविधं पुत्रं न दीर्यति सहस्रधेति क.ट.थ.पाठः।।

satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇamukhā nṛpa| anujñātāstayā sarve nyavartanta janādhipāḥ|| dṛṣṭāpyevaṃvidhaṃ putraṃ na dīryati sahasradheti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||