Adhyaya 271

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति देवदेवर्षिगिरिनदीतीर्थक्षेत्रादीनां विस्तरेण पृथङ्नामनिर्देशपूर्वकं प्रातःसायं तत्कीर्तनस्य दुरितनिवृत्तिसुकृतप्राप्तिहेतुत्वोत्कीर्तनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। शरतल्पगतं भीष्मं पाण्डवोऽथ कुरूद्वहः। युधिष्ठिरो हितं प्रेप्सुरपृच्छत्कल्मषापहम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati devadevarṣigirinadītīrthakṣetrādīnāṃ vistareṇa pṛthaṅnāmanirdeśapūrvakaṃ prātaḥsāyaṃ tatkīrtanasya duritanivṛttisukṛtaprāptihetutvotkīrtanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ pāṇḍavo'tha kurūdvahaḥ| yudhiṣṭhiro hitaṃ prepsurapṛcchatkalmaṣāpaham||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच। किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन्सुखमेधते। विपाप्मा स भवेत्केन किं वा कल्मषनाशनम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvansukhamedhate| vipāpmā sa bhavetkena kiṃ vā kalmaṣanāśanam||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। तस्मै शुश्रूषमाणाय भूयः शान्तनवस्तदा। दैवं वंशं यथान्यायमाचष्ट पुरुषर्षभ।।

vaiśampāyana uvāca| tasmai śuśrūṣamāṇāya bhūyaḥ śāntanavastadā| daivaṃ vaṃśaṃ yathānyāyamācaṣṭa puruṣarṣabha||

Verse 4

भीष्म उवाच। अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः। त्रिसन्ध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः।।

bhīṣma uvāca| ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ| trisandhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ||

Verse 5

यदह्ना कुरुते पापमिन्द्रियैः पुरुषश्चरन्। बुद्धिपूर्वमबुद्धिर्वा रात्रौ यच्चापि सन्ध्ययोः।।

yadahnā kurute pāpamindriyaiḥ puruṣaścaran| buddhipūrvamabuddhirvā rātrau yaccāpi sandhyayoḥ||

Verse 6

मुच्यते सर्वपापेभ्यः कीर्तयन्वै शुचिः सदा। नान्धो न बधिरः काले कुरुते स्वस्तिमान्सदा।।

mucyate sarvapāpebhyaḥ kīrtayanvai śuciḥ sadā| nāndho na badhiraḥ kāle kurute svastimānsadā||

Verse 7

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च नरकं सङ्कराणि च। न च दुःखमयं तस्य मरणे स न मुह्यति।।

tiryagyoniṃ na gacchecca narakaṃ saṅkarāṇi ca| na ca duḥkhamayaṃ tasya maraṇe sa na muhyati||

Verse 8

देवासुरगकुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः। अचिन्त्योथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः।।

devāsuragakururdevaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ| acintyothāpyanirdeśyaḥ sarvaprāṇo hyayonijaḥ||

Verse 9

पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती। वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः।।

pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī| vedabhūratha kartā ca viṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ||

Verse 10

उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा। विशाखो हुतभुग्वायुश्चन्द्रसूर्यौ प्रभाकरौ।।

umāpatirvirūpākṣaḥ skandaḥ senāpatistathā| viśākho hutabhugvāyuścandrasūryau prabhākarau||

Verse 11

शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह। वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः।।

śakraḥ śacīpatirdevo yamo dhūmorṇayā saha| varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ||

Verse 12

सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः। सङ्कल्पः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणः।।

saumyā gauḥ surabhirdevī viśravāśca mahānṛṣiḥ| saṅkalpaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo'tha marudgaṇaḥ||

Verse 13

वालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा। नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः।।

vālakhilyāstapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā| nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahāhuhūḥ||

Verse 14

तुम्बुरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः। देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः।।

tumburuścitrasenaśca devadūtaśca viśrutaḥ| devakanyā mahābhāgā divyāścāpsarasāṃ gaṇāḥ||

Verse 15

उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुषा। विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा।।

urvaśī menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā| viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā||

Verse 16

आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोपि च। धर्मः श्रुतं तपो दीक्षा व्यवसायः पितामहः।।

ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaropi ca| dharmaḥ śrutaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ||

Verse 17

शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा। शुक्रो बृहस्पतिर्भौमो बुधो राहुः शनैश्चरः।।

śarvaryo divasāścaiva mārīcaḥ kaśyapastathā| śukro bṛhaspatirbhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ||

Verse 18

नक्षत्राण्यृतवश्चैव मासाः पक्षाः सवत्सराः। वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा।।

nakṣatrāṇyṛtavaścaiva māsāḥ pakṣāḥ savatsarāḥ| vainateyāḥ samudrāśca kadrujāḥ pannagāstathā||

Verse 19

शतद्रुश्च विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती। सिन्धुश्च देविका चैव प्रभासं पुष्कराणि च।।

śatadruśca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī| sindhuśca devikā caiva prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca||

Verse 20

गङ्गा महानदी वेणा कावेरी नर्मदा तथा। कुलम्पुना विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी।।

gaṅgā mahānadī veṇā kāverī narmadā tathā| kulampunā viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī||

Verse 21

सरयूर्गण्डकी चैव लोहितश्च महानदः। ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा।।

sarayūrgaṇḍakī caiva lohitaśca mahānadaḥ| tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā||

Verse 22

गोदावरी च वेण्या च कृष्णवेणा तथाऽद्रिजा। दृषद्वती च कावेरी चक्षुर्मन्दाकिनी तथा।।

godāvarī ca veṇyā ca kṛṣṇaveṇā tathā'drijā| dṛṣadvatī ca kāverī cakṣurmandākinī tathā||

Verse 23

प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च। तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः।।

prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣameva ca| tacca viśveśvarasthānaṃ yatra tadvimalaṃ saraḥ||

Verse 24

पुण्यतीर्थं सुसलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम्। सिन्धूत्तमं तपो दानं जम्बूमार्गमथापि च।।

puṇyatīrthaṃ susalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam| sindhūttamaṃ tapo dānaṃ jambūmārgamathāpi ca||

Verse 25

हिरण्वती वितस्ता च तथा प्लक्षवती नदी। वेदस्मृतिर्वेदवती मालवाऽथाश्ववत्यपि।।

hiraṇvatī vitastā ca tathā plakṣavatī nadī| vedasmṛtirvedavatī mālavā'thāśvavatyapi||

Verse 26

भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च। ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नद्यः सिन्धुवहास्तथा।।

bhūmibhāgāstathā puṇyā gaṅgādvāramathāpi ca| ṛṣikulyāstathā medhyā nadyaḥ sindhuvahāstathā||

Verse 27

चर्मण्वती नदी पुण्या कौशिकी यमुना तथा। नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी।।

carmaṇvatī nadī puṇyā kauśikī yamunā tathā| nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī||

Verse 28

माहेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती। नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थमहाह्रदः।।

māhendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī| nandā cāparanandā ca tathā tīrthamahāhradaḥ||

Verse 29

गयाऽथ फल्गुतीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम्। तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम्।।

gayā'tha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surairvṛtam| tathā devanadī puṇyā saraśca brahmanirmitam||

Verse 30

पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम्। हिमवान्पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः।।

puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam| himavānparvataścaiva divyauṣadhisamanvitaḥ||

Verse 31

विन्ध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः। मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजतावृतः।।

vindhyo dhātuvicitrāṅgastīrthavānauṣadhānvitaḥ| merurmahendro malayaḥ śvetaśca rajatāvṛtaḥ||

Verse 32

शृङ्गवान्मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा। चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः।।

śṛṅgavānmandaro nīlo niṣadho dardurastathā| citrakūṭo'ñjanābhaśca parvato gandhamādanaḥ||

Verse 33

पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः। दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः।।

puṇyaḥ somagiriścaiva tathaivānye mahīdharāḥ| diśaśca vidiśaścaiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ||

Verse 34

विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा। पान्तु नः सततं देवाः कीर्तिताऽकीर्तिता मया।।

viśvedevā nabhaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā| pāntu naḥ satataṃ devāḥ kīrtitā'kīrtitā mayā||

Verse 35

कीर्तयानो नरो ह्येतान्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः। स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात्।।

kīrtayāno naro hyetānmucyate sarvakilbiṣaiḥ| stuvaṃśca pratinandaṃśca mucyate sarvato bhayāt||

Verse 36

सर्वसङ्करपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः। देवतानन्तरं विप्रांस्तपःसिद्धांस्तपोधिकान्।।

sarvasaṅkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ| devatānantaraṃ viprāṃstapaḥsiddhāṃstapodhikān||

Verse 37

कीर्तितान्कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान्। यवक्रीतोऽथ रैम्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा।।

kīrtitānkīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān| yavakrīto'tha raimyaśca kakṣīvānauśijastathā||

Verse 38

भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः। बर्ही च गुणसम्पन्नः प्राचीं दिशमुपाश्रिताः।।

bhṛgvaṅgirāstathā kaṇvo medhātithiratha prabhuḥ| barhī ca guṇasampannaḥ prācīṃ diśamupāśritāḥ||

Verse 39

भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा। मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान्।।

bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucustathā| mumucuśca mahābhāgaḥ svastyātreyaśca vīryavān||

Verse 40

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान्। दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ।।

mitrāvaruṇayoḥ putrastathā'gastyaḥ pratāpavān| dṛḍhāyuścordhvabāhuśca viśrutāvṛṣisattamau||

Verse 41

पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान्। उषङ्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान्।।

paścimāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān| uṣaṅguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaśca vīryavān||

Verse 42

ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः काश्यपस्तथा। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महानृषिः।।

ṛṣirdīrghatamāścaiva gautamaḥ kāśyapastathā| ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva mahānṛṣiḥ||

Verse 43

अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः। उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान्।

atreḥ putraśca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ| uttarāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān|

Verse 44

अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान्। विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च।।

atrirvasiṣṭhaḥ śaktiśca pārāśaryaśca vīryavān| viśvāmitro bharadvājo jamadagnistathaiva ca||

Verse 45

ऋचीकपुत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा। श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा।।

ṛcīkaputro rāmaśca ṛṣirauddālakistathā| śvetaketuḥ kohalaśca vipulo devalastathā||

Verse 46

देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च। लोमशो नाचिकेतश्च लोमहर्षण एव च।।

devaśarmā ca dhaumyaśca hastikāśyapa eva ca| lomaśo nāciketaśca lomaharṣaṇa eva ca||

Verse 47

ऋषिरुग्रश्रवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा। एष वै समवायश्च ऋषिदेवसमन्वितः।।

ṛṣirugraśravāścaiva bhārgavaścyavanastathā| eṣa vai samavāyaśca ṛṣidevasamanvitaḥ||

Verse 48

आद्यः प्रकीर्तितो राजन्सर्वपापप्रमोचनः। नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान्।।

ādyaḥ prakīrtito rājansarvapāpapramocanaḥ| nṛgo yayātirnahuṣo yaduḥ pūruśca vīryavān||

Verse 49

धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान्। कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा।।

dhundhumāro dilīpaśca sagaraśca pratāpavān| kṛśāśvo yauvanāśvaśca citrāśvaḥ satyavāṃstathā||

Verse 50

दुष्यन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः। पवनो जनकश्चैव तथा दृष्टरथो नृपः।।

duṣyanto bharataścaiva cakravartī mahāyaśāḥ| pavano janakaścaiva tathā dṛṣṭaratho nṛpaḥ||

Verse 51

रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः। रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः।।

raghurnaravaraścaiva tathā daśaratho nṛpaḥ| rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindurbhagīrathaḥ||

Verse 52

हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च तथा द?ढरथो नृपः। महोदर्यो ह्यलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः।।

hariścandro maruttaśca tathā da?ḍharatho nṛpaḥ| mahodaryo hyalarkaśca ailaścaiva narādhipaḥ||

Verse 53

करंधमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः। दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रैवतश्च महायशाः।।

karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraśca narādhipaḥ| dakṣo'mbarīṣaḥ kukuro raivataśca mahāyaśāḥ||

Verse 54

कुरु संवरणश्चैव मांधाता सत्यविक्रमः। मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्जह्नुर्जाह्नविसेवितः।।

kuru saṃvaraṇaścaiva māṃdhātā satyavikramaḥ| mucukundaśca rājarṣirjahnurjāhnavisevitaḥ||

Verse 55

आदिराजः पृथुर्वैन्यो मित्रभानुः प्रियङ्करः। त्रसद्दस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः।।

ādirājaḥ pṛthurvainyo mitrabhānuḥ priyaṅkaraḥ| trasaddasyustathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ||

Verse 56

महाभिषश्च विख्यातो निमी राजा तथाऽष्टकः। आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुस्च नराधिपः।।

mahābhiṣaśca vikhyāto nimī rājā tathā'ṣṭakaḥ| āyuḥ kṣupaśca rājarṣiḥ kakṣeyusca narādhipaḥ||

Verse 57

प्रतर्दनो दिवोदासः सुदासः कोसलेश्वरः। ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः।।

pratardano divodāsaḥ sudāsaḥ kosaleśvaraḥ| ailo nalaśca rājarṣirmanuścaiva prajāpatiḥ||

Verse 58

हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शान्तनुस्तथा। अजः प्राचीनबर्हिश्च तथैक्ष्वाकुर्महायशाः।।

havidhraśca pṛṣadhraśca pratīpaḥ śāntanustathā| ajaḥ prācīnabarhiśca tathaikṣvākurmahāyaśāḥ||

Verse 59

अनरण्यो नरपतिर्जानुजङ्घस्तथैव च। कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये चानुकीर्तिताः।।

anaraṇyo narapatirjānujaṅghastathaiva ca| kakṣasenaśca rājarṣirye cānye cānukīrtitāḥ||

Verse 60

कल्यमुत्थाय यो नित्यं सन्ध्ये द्वेऽस्तमयोदये। पठेच्छुचिरनावृत्तः स धर्मफलभाग्भवेत्।।

kalyamutthāya yo nityaṃ sandhye dve'stamayodaye| paṭhecchuciranāvṛttaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet||

Verse 61

देवा देवर्षयश्चैव स्तुता राजर्षयस्तथा। पुष्टिमायुर्यशः स्वर्गं विधास्यन्ति ममेश्वराः।।

devā devarṣayaścaiva stutā rājarṣayastathā| puṣṭimāyuryaśaḥ svargaṃ vidhāsyanti mameśvarāḥ||

Verse 62

मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः। ध्रुवो जयो मे नित्यः स्यात्परत्र च शुभा गतिः।।

mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ| dhruvo jayo me nityaḥ syātparatra ca śubhā gatiḥ||

Verse 63

पालय त्वं प्रजाः सर्वाः शान्तात्मा त्वनुशासिता। द्वैपायनः स्वयंचक्षुः कृष्णस्तेऽस्तु परायणम्।।

pālaya tvaṃ prajāḥ sarvāḥ śāntātmā tvanuśāsitā| dvaipāyanaḥ svayaṃcakṣuḥ kṛṣṇaste'stu parāyaṇam||

Verse 64

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वोपासनार्थाय विरराम महामतिः।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvopāsanārthāya virarāma mahāmatiḥ||