Adhyaya 270

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्मप्रशंसनम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम्। तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmapraśaṃsanam|| 1 || bhīṣma uvāca| kāryate yacca kriyate saccāsacca kṛtākṛtam| tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset||

Verse 2

काल एवान्तराशक्तिर्निग्रहानुग्रहौ ददत्। बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मौ प्रवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 270 ।।

kāla evāntarāśaktirnigrahānugrahau dadat| buddhimāviśya bhūtānāṃ dharmādharmau pravartate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 270 ||

Verse 3

यदा त्वस्य भवेद्बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात्। तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्।। प्रवर्तते प्रवर्तयति।।

yadā tvasya bhavedbuddhirdharmārthasya pradarśanāt| tadāśvasīta dharmātmā dṛḍhabuddhirna viśvaset|| pravartate pravartayati||

Verse 4

एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम्। कालयुक्तोऽप्युभयविच्छेषं युक्तं समाचरेत्।। धर्मार्थस्य धर्मफलस्य प्रदर्शनात्। यदा धर्म एव श्रेयस्कर इति बुद्धिर्भवेत्तदायं धर्मात्मा धर्मचित्तः धर्मे आश्वसीत विश्वासं कुर्वीत। अदृढबुद्धिस्तु न विश्वसेत् धर्मफले।।

etāvanmātrametaddhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam| kālayukto'pyubhayaviccheṣaṃ yuktaṃ samācaret|| dharmārthasya dharmaphalasya pradarśanāt| yadā dharma eva śreyaskara iti buddhirbhavettadāyaṃ dharmātmā dharmacittaḥ dharme āśvasīta viśvāsaṃ kurvīta| adṛḍhabuddhistu na viśvaset dharmaphale||

Verse 5

यथा ह्युपस्थितैश्वर्याः पूजयन्ति नरा जनान्। एवमेवात्मनाऽऽत्मानं पूजयन्तीह धार्मिकाः।।

yathā hyupasthitaiśvaryāḥ pūjayanti narā janān| evamevātmanā''tmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ||

Verse 6

भावशुद्धिस्तु तपसा देवतानां च मूजया। सनातनेन शुद्ध्या च श्रुतदानजपैरपि। न ह्यशुद्धस्तु तां दद्याद्धर्मकाले कथञ्चन।।

bhāvaśuddhistu tapasā devatānāṃ ca mūjayā| sanātanena śuddhyā ca śrutadānajapairapi| na hyaśuddhastu tāṃ dadyāddharmakāle kathañcana||

Verse 7

न ह्यधर्मतया धर्मं दद्यात्कालः कथञ्चन। तस्माद्विशुद्धमात्मानं जानीयाद्धर्मचारिणम्।। एतावद्धर्मे विश्वासवत्त्वम्। उभयवित्कर्तव्याकर्तव्यवित्।।

na hyadharmatayā dharmaṃ dadyātkālaḥ kathañcana| tasmādviśuddhamātmānaṃ jānīyāddharmacāriṇam|| etāvaddharme viśvāsavattvam| ubhayavitkartavyākartavyavit||

Verse 8

स्प्रष्टुमप्यसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम्। अधर्मः सन्ततो धर्मं कालेन परिरक्षितम्।। धर्मः कदाप्यधर्मो न भवेदित्याह नहीति। अधर्मतया दुःखहेतुतया।।

spraṣṭumapyasamartho hi jvalantamiva pāvakam| adharmaḥ santato dharmaṃ kālena parirakṣitam|| dharmaḥ kadāpyadharmo na bhavedityāha nahīti| adharmatayā duḥkhahetutayā||

Verse 9

कार्यावेतौ हि धर्मोणि धर्मो हि विजयावहः। त्रयाणामपि लोकानामालोकः कारणं भवेत्।। अधर्मसन्ततौ धर्मं कुरुते परकारणात् इति क.पाठः।।

kāryāvetau hi dharmoṇi dharmo hi vijayāvahaḥ| trayāṇāmapi lokānāmālokaḥ kāraṇaṃ bhavet|| adharmasantatau dharmaṃ kurute parakāraṇāt iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 10

न तु कश्चिन्नयेत्प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम्। ऊह्यमानस्तु धर्मेण प्राप्नुयात्परमच्युतम्। विश्वास एव कर्तव्यो बहुधर्मे शुभच्छले।।

na tu kaścinnayetprājño gṛhītvaiva kare naram| ūhyamānastu dharmeṇa prāpnuyātparamacyutam| viśvāsa eva kartavyo bahudharme śubhacchale||

Verse 11

शूद्रोऽहं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने। इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत।। एतौ विशुद्धताऽधर्मास्पर्शौ।।

śūdro'haṃ nādhikāro me cāturāśramyasevane| iti vijñānamapare nātmanyupadadhatyuta|| etau viśuddhatā'dharmāsparśau||

Verse 12

विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिङ्गतः। पञ्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्।।

viśeṣeṇa ca vakṣyāmi cāturvarṇyasya liṅgataḥ| pañcabhūtaśarīrāṇāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām||

Verse 13

लोकधर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम्। यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तरः।।

lokadharme ca dharme ca viśeṣakaraṇaṃ kṛtam| yathaikatvaṃ punaryānti prāṇinastatra vistaraḥ||

Verse 14

अध्रुवो हि कथं लोकः स्मृतो धर्मः कथं ध्रुवः। यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्मः सनातनः।। उच्यमानस्तु धर्मेण धर्मलोकभयच्छले इति झ.पाठः।।

adhruvo hi kathaṃ lokaḥ smṛto dharmaḥ kathaṃ dhruvaḥ| yatra kālo dhruvastāta tatra dharmaḥ sanātanaḥ|| ucyamānastu dharmeṇa dharmalokabhayacchale iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 15

सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम्। कालो धर्मेण संयुक्तः शेष एव स्वयं गुरुः।। विशेषेणेति युग्मम्। सर्वेषां प्राणिनां पाञ्चभौतिकत्वे प्रत्यक्षेपि विशेषकरणमिदं पवित्रमिदमपवित्रमिति व्यवस्थापनं लोकधर्मे शास्त्रीयधर्मे च निमित्ते सति कृतम्।।

sarveṣāṃ tulyadehānāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām| kālo dharmeṇa saṃyuktaḥ śeṣa eva svayaṃ guruḥ|| viśeṣeṇeti yugmam| sarveṣāṃ prāṇināṃ pāñcabhautikatve pratyakṣepi viśeṣakaraṇamidaṃ pavitramidamapavitramiti vyavasthāpanaṃ lokadharme śāstrīyadharme ca nimitte sati kṛtam||

Verse 16

एवं सति न दोषोऽस्ति भूतानां धर्मसेवने। तिर्यग्योनावपि सतां लोक एव मतो गुरुः।। अत्र शङ्कते अध्रुव इति। लोकस्य धर्मस्य च कार्यकारणबावात्कार्यस्याध्रुवत्वं कारणस्य ध्रुवत्वं च न युक्तं तन्तुनाशमन्तरेण पटनाशायोगादित्यर्थः। उत्तरमाह। कालः सङ्कल्पः। निष्कामधर्म एव ध्रुवस्तत्फलं नतु सकामि इत्यर्थः।।

evaṃ sati na doṣo'sti bhūtānāṃ dharmasevane| tiryagyonāvapi satāṃ loka eva mato guruḥ|| atra śaṅkate adhruva iti| lokasya dharmasya ca kāryakāraṇabāvātkāryasyādhruvatvaṃ kāraṇasya dhruvatvaṃ ca na yuktaṃ tantunāśamantareṇa paṭanāśāyogādityarthaḥ| uttaramāha| kālaḥ saṅkalpaḥ| niṣkāmadharma eva dhruvastatphalaṃ natu sakāmi ityarthaḥ||

Verse 17

स्वयं गुरुरिति। धर्मबलात्स्वयमेव च स उदेति शिक्षयेदित्यर्तः।।

svayaṃ gururiti| dharmabalātsvayameva ca sa udeti śikṣayedityartaḥ||