Adhyaya 269

Verse 1

भीष्मेणि युधिष्ठिरंप्रत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सुकृतदुष्कृतयोः सदृष्टान्तप्रदर्शनं सुखदुःखकारणत्वोपपादनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। नाभागधेयः प्राप्नोति धनं सुबलवानपि। भागधेयान्वितस्त्वर्थान्कृशो बालश्च विन्दति।।

bhīṣmeṇi yudhiṣṭhiraṃpratyanvayavyatirekābhyāṃ sukṛtaduṣkṛtayoḥ sadṛṣṭāntapradarśanaṃ sukhaduḥkhakāraṇatvopapādanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| nābhāgadheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavānapi| bhāgadheyānvitastvarthānkṛśo bālaśca vindati||

Verse 2

नालाभकाले लभते प्रयत्नेऽपि कृते सति। लाभकालेऽप्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्।।

nālābhakāle labhate prayatne'pi kṛte sati| lābhakāle'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam||

Verse 3

कृतयत्नाफलाश्चैव दृश्यन्ते शतशो नराः। अयत्नेनैधमानाश्च दृश्यन्ते बहवो जनाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 269 ।।

kṛtayatnāphalāścaiva dṛśyante śataśo narāḥ| ayatnenaidhamānāśca dṛśyante bahavo janāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 269 ||

Verse 4

यदि यत्नो भवेन्मर्त्यः स सर्वं फलमाप्नुयात्। नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम।। कृतो यत्नोऽफलो येषां ते कृतयत्नाफलाः।।

yadi yatno bhavenmartyaḥ sa sarvaṃ phalamāpnuyāt| nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama|| kṛto yatno'phalo yeṣāṃ te kṛtayatnāphalāḥ||

Verse 5

प्रयत्नं कृतवन्तोपि दृश्यन्ते ह्यफला नराः। मार्गत्यागशतैरर्थानमार्गश्चापरः सुखी।। भवेत्समर्थः स्यात्।।

prayatnaṃ kṛtavantopi dṛśyante hyaphalā narāḥ| mārgatyāgaśatairarthānamārgaścāparaḥ sukhī|| bhavetsamarthaḥ syāt||

Verse 6

अकार्यमसकृत्कृत्वा दृश्यन्ते ह्यधना नराः। धनयुक्ताः स्वकर्मस्था दृश्यन्ते चापरेऽधनाः।।

akāryamasakṛtkṛtvā dṛśyante hyadhanā narāḥ| dhanayuktāḥ svakarmasthā dṛśyante cāpare'dhanāḥ||

Verse 7

अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते। अनभिज्ञश्च साचिव्यं गमितः केन हेतुना।।

adhītya nītiśāstrāṇi nītiyukto na dṛśyate| anabhijñaśca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā||

Verse 8

विद्यायुक्तो ह्यविद्यश्च धनवान्दुर्मतिस्तथा। यदि विद्यामुपाश्रित्य नरः सुखमवाप्नुयात्।।

vidyāyukto hyavidyaśca dhanavāndurmatistathā| yadi vidyāmupāśritya naraḥ sukhamavāpnuyāt||

Verse 9

न विद्वान्विद्यया हीनं वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत्। यथा पिपासां जयति पुरुषः प्राप्य वै जलम्।।

na vidvānvidyayā hīnaṃ vṛttyarthamupasaṃśrayet| yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam||

Verse 10

इष्टार्थो विद्यया ह्येव न विद्यां प्रजहेन्नरः।।

iṣṭārtho vidyayā hyeva na vidyāṃ prajahennaraḥ||

Verse 11

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि। तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति।।

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi| tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati||

Verse 12

भीष्म उवाच। ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्। उग्रं तपः समारोहेन्न ह्यनुप्तं प्ररोहति।।

bhīṣma uvāca| īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam| ugraṃ tapaḥ samārohenna hyanuptaṃ prarohati||

Verse 13

दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया। अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः।। आयशतैः उपायशतैः। सुखी धनेन ।।

dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā| ahiṃsayā ca dīrghāyuriti prāhurmanīṣiṇaḥ|| āyaśataiḥ upāyaśataiḥ| sukhī dhanena ||

Verse 14

तस्माद्दद्यान्न याचेत पूजयेद्धार्मिकानपि। सुभाषी प्रियकृच्छान्तः सर्वसत्वाविहिंसकः।।

tasmāddadyānna yāceta pūjayeddhārmikānapi| subhāṣī priyakṛcchāntaḥ sarvasatvāvihiṃsakaḥ||

Verse 15

यदा प्रमाणं प्रसवः स्वभावश्च सुखासुखे। दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिष्ठिर।। तपसेह भोगी भवतीति ट.थ.पाठः।।

yadā pramāṇaṃ prasavaḥ svabhāvaśca sukhāsukhe| daṃśakīṭapipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira|| tapaseha bhogī bhavatīti ṭa.tha.pāṭhaḥ||