Adhyaya 268

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धार्मिकाधार्मिकाणां स्वर्गनरकप्राप्तिप्रतिपादनम्।। 1 ।। तता साध्वसाधुजनकक्षणाभिधानपूर्वकं सामान्यतो नानाधर्मप्रतिपादनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते। ब्रवीतु मे भवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dhārmikādhārmikāṇāṃ svarganarakaprāptipratipādanam|| 1 || tatā sādhvasādhujanakakṣaṇābhidhānapūrvakaṃ sāmānyato nānādharmapratipādanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| ye ca dharmamasūyante ye cainaṃ paryupāsate| bravītu me bhavānetatkva te gacchanti tādṛśāḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः। नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिमो जनाः।।

bhīṣma uvāca| rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ| narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣimo janāḥ||

Verse 3

ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते। सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभूजो नराः।।

ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate| satyārjavaparāḥ santaste vai svargabhūjo narāḥ||

Verse 4

धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत्। देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते।।

dharma eva ratisteṣāmācāryopāsanādbhavet| devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate||

Verse 5

मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै। धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः।।

manuṣyā yadi vā devāḥ śarīramupatāpya vai| dharmiṇaḥ sukhamedhante lobhadveṣavivarjitāḥ||

Verse 6

प्रथमं ब्रह्म्णः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः। धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशिनः।।

prathamaṃ brahmṇaḥ putraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ| dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvamivāśinaḥ||

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच। असाधोः कीदृशं शीलं साधोश्चैव तु कीदृशम्। ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 268 ।।

yudhiṣṭhira uvāca| asādhoḥ kīdṛśaṃ śīlaṃ sādhoścaiva tu kīdṛśam| bravītu me bhavānetatsanto'santaśca kīdṛśāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 268 ||

Verse 8

भीष्म उवाच। दुराधाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः। साधवः शीलसम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम्।।

bhīṣma uvāca| durādhārāśca durdharṣā durmukhāścāpyasādhavaḥ| sādhavaḥ śīlasampannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam||

Verse 9

राजमार्गे गवां मध्ये जनमध्ये च धर्मिणः। नोपसेचन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः।। कीदृशाः किलक्षणाः।।

rājamārge gavāṃ madhye janamadhye ca dharmiṇaḥ| nopasecanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ|| kīdṛśāḥ kilakṣaṇāḥ||

Verse 10

पञ्चानां यजनं कृत्वा शेषमश्नन्ति साधवः। न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः।। सर्गं उत्सर्गम्।।

pañcānāṃ yajanaṃ kṛtvā śeṣamaśnanti sādhavaḥ| na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntyārdrapāṇayaḥ|| sargaṃ utsargam||

Verse 11

चित्रभानुमपां देवं गोष्ठं चैव चतुष्पथम्। ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्धं ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्।।

citrabhānumapāṃ devaṃ goṣṭhaṃ caiva catuṣpatham| brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ vṛddhaṃ ye kurvanti pradakṣiṇam||

Verse 12

वृद्धानां भारतप्रानां स्त्रीणां बालातुरस्य च। ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये।।

vṛddhānāṃ bhārataprānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca| brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca ye||

Verse 13

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च। सामान्यं भोजनं कुर्यात्स्वयं नाग्र्यशनं व्रजेत्।।

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca| sāmānyaṃ bhojanaṃ kuryātsvayaṃ nāgryaśanaṃ vrajet||

Verse 14

न सत्यार्जवधर्मस्य तुल्यमन्यच्च विद्यते। बहुला नाम गौस्तेन गतिमग्र्यां गता किल।।

na satyārjavadharmasya tulyamanyacca vidyate| bahulā nāma gaustena gatimagryāṃ gatā kila||

Verse 15

मुनिशापाद्द्विजः कश्चिद्व्याघ्रतां समुपागतः। बहुलां भक्षणरुचिरास्वाद्य शपथेन तु।।

muniśāpāddvijaḥ kaścidvyāghratāṃ samupāgataḥ| bahulāṃ bhakṣaṇarucirāsvādya śapathena tu||

Verse 16

विमुच्य पीतवत्सां तां दृष्ट्वा स्मृत्वा पुरातनम्। जगाम लोकानमलान्सा स्वराष्ट्रं तथा पुनः।।

vimucya pītavatsāṃ tāṃ dṛṣṭvā smṛtvā purātanam| jagāma lokānamalānsā svarāṣṭraṃ tathā punaḥ||

Verse 17

तस्मात्सत्यार्जवरतो राजन्राष्ट्रं समानवम्। तारयित्वा सुखं स्वर्गं गन्तासि भरतर्षभ।।

tasmātsatyārjavarato rājanrāṣṭraṃ samānavam| tārayitvā sukhaṃ svargaṃ gantāsi bharatarṣabha||

Verse 18

तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः।। सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्।

tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syātsvāgatapradaḥ|| sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam|

Verse 19

नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः।। होमकाले यथा वह्निः काले होमं प्रतीक्षते।

nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsavidhirhi saḥ|| homakāle yathā vahniḥ kāle homaṃ pratīkṣate|

Verse 20

ऋतुकाले तथाऽऽधानं पितरश्च प्रतीक्षते। नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं च तत्स्मृतम्।। पञ्चनां देवपितृभूतातिथिकुटुम्बानाम्।।

ṛtukāle tathā''dhānaṃ pitaraśca pratīkṣate| nānyadā gacchate yastu brahmacaryaṃ ca tatsmṛtam|| pañcanāṃ devapitṛbhūtātithikuṭumbānām||

Verse 21

अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः। तस्मादोब्राह्मणान्नित्यमर्चयेत यथाविधि।।

amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ityetattrayamekataḥ| tasmādobrāhmaṇānnityamarcayeta yathāvidhi||

Verse 22

यजुषां संस्कृतं मांसमुपभुञ्जत दुष्यति। पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम्।।

yajuṣāṃ saṃskṛtaṃ māṃsamupabhuñjata duṣyati| pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tatsamam||

Verse 23

स्वदेशे परदेशे वाऽप्यतिथिं नोपवासयेत्। कर्म वै सफलं कृत्वा गुरुणां प्रतिपादयेत्।। ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते इति झ.पाठः। नचान्यां गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं च तस्य तत् इति क.ट.थ. पाठः।।

svadeśe paradeśe vā'pyatithiṃ nopavāsayet| karma vai saphalaṃ kṛtvā guruṇāṃ pratipādayet|| ṛtukāle tathā nārī ṛtumeva pratīkṣate iti jha.pāṭhaḥ| nacānyāṃ gacchate yastu brahmacaryaṃ ca tasya tat iti ka.ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 24

गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च। गुरुमभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया।।

gurubhyastvāsanaṃ deyamabhivādyābhipūjya ca| gurumabhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā||

Verse 25

वृद्धान्नाभिभवेज्जातु न चैतान्प्रेषयेदिति। नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते।। कर्म अध्ययनम्। प्रतिपादयेत् दक्षिणामिति शेषः।।

vṛddhānnābhibhavejjātu na caitānpreṣayediti| nāsīnaḥ syātsthiteṣvevamāyurasya na riṣyate|| karma adhyayanam| pratipādayet dakṣiṇāmiti śeṣaḥ||

Verse 26

न नग्रामीक्षते नारीं न नग्रान्पुरुषानपि। मैथुनं सततं गुप्तं तपश्चैव समाचरेत्।।

na nagrāmīkṣate nārīṃ na nagrānpuruṣānapi| maithunaṃ satataṃ guptaṃ tapaścaiva samācaret||

Verse 27

तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि। दर्शनानां परं ज्ञानं सन्तोषः परमं सुखम्।।

tīrthānāṃ guravastīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci| darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ santoṣaḥ paramaṃ sukham||

Verse 28

सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः। श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया।।

sāyaṃ prātaśca vṛddhānāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ| śrutamāpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā||

Verse 29

स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्। यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च।। वृद्धान्नातिवदेज्वात्विति क.ट.थ.पाठः।।

svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet| yacchedvāṅmanasī nityamindriyāṇi tathaiva ca|| vṛddhānnātivadejvātviti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 30

संस्कृतं पायसं नित्यं यावकं कृसरं हविः। अष्टकाः पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम्।।

saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yāvakaṃ kṛsaraṃ haviḥ| aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā grahāṇāmabhipūjanam||

Verse 31

श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम्। व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम्।। दक्षिणं पाणिं उद्धरेत् यज्ञोपवीती भवेत्।।

śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānāmabhinandanam| vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣāmabhinandanam|| dakṣiṇaṃ pāṇiṃ uddharet yajñopavītī bhavet||

Verse 32

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महृत्तरम्। त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते। अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत्।। मङ्गत्यं मङ्गलवचनम्। अभिनन्दनं शतं जीवेति वचनेन सुखोत्पादनं च। कुर्यादिति शेषः।।

na jātu tvamiti brūyādāpannopi mahṛttaram| tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate| avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret|| maṅgatyaṃ maṅgalavacanam| abhinandanaṃ śataṃ jīveti vacanena sukhotpādanaṃ ca| kuryāditi śeṣaḥ||

Verse 33

पापमाचरते नित्यं हृदयं पापकर्मणाम्। ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः।।

pāpamācarate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmaṇām| jñānapūrvakṛtaṃ karma cchādayante hyasādhavaḥ||

Verse 34

ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने। न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः।।

jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane| na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ||

Verse 35

पापेनाभिहितः पापः पापमेवाभिजायते।।

pāpenābhihitaḥ pāpaḥ pāpamevābhijāyate||

Verse 36

यथा वार्धुषिको वृद्धिं दिनभेदे प्रतीक्षते। धर्मेण पिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत्।।

yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dinabhede pratīkṣate| dharmeṇa pihitaṃ pāpaṃ dharmamevābhivardhayet||

Verse 37

यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते। प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति।।

yathā lavaṇamambhobhirāplutaṃ pravilīyate| prāyaścittahataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati||

Verse 38

तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते। कृत्वा तु सादुष्वाख्यायाधर्मं प्रशमयन्त्युत।।

tasmātpāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate| kṛtvā tu sāduṣvākhyāyādharmaṃ praśamayantyuta||

Verse 39

आशया सञ्चितं द्रव्यं स्वकाले नोपभुज्यते। अन्ये चैतत्प्रद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः।।

āśayā sañcitaṃ dravyaṃ svakāle nopabhujyate| anye caitatpradyante viyoge tasya dehinaḥ||

Verse 40

तद्धर्मसाधनं नित्यं सङ्कल्पाद्धनमार्जयेत्। मननं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः।

taddharmasādhanaṃ nityaṃ saṅkalpāddhanamārjayet| mananaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ|

Verse 41

तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते।। एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत्। त्वंकारो वा वदस्वेतीति क.ट.थ.पाठः।।

tasmātsarvāṇi bhūtāni dharmameva samāsate|| eka eva careddharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet| tvaṃkāro vā vadasvetīti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 42

धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते।। अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेताऽमायया गुरून्।

dharmavāṇijakā hyete ye dharmamupabhuñjate|| arceddevānadambhena sevetā'māyayā gurūn|

Verse 43

धनं निदध्यात्पात्रेषु परत्रार्थं समावृतम्।।

dhanaṃ nidadhyātpātreṣu paratrārthaṃ samāvṛtam||