Adhyaya 267

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्मप्रमाणनिरूपणम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तवति तद्वाक्यं कृष्णे देवकिनन्दने। भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmapramāṇanirūpaṇam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| ityuktavati tadvākyaṃ kṛṣṇe devakinandane| bhīṣmaṃ śāntanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 2

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदांवर। प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 267 ।।

nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmavidāṃvara| pratyakṣamāgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 267 ||

Verse 3

भीष्म उवाच। नास्त्यत्रि संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः। शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वं मेऽनुपृच्छसि।।

bhīṣma uvāca| nāstyatri saṃśayaḥ kaściditi me vartate matiḥ| śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyaktvaṃ me'nupṛcchasi||

Verse 4

संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः। दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शन्।। श्रुतिप्रत्यक्षयोः किं बलवदिति प्रश्नः।।

saṃśayaḥ sugamastatra durgamastasya nirṇayaḥ| dṛṣṭaṃ śrutamanantaṃ hi yatra saṃśayadarśan|| śrutipratyakṣayoḥ kiṃ balavaditi praśnaḥ||

Verse 5

प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हैतुकं प्राज्ञमानिनः। नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यमागममेव वा।।

pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ haitukaṃ prājñamāninaḥ| nāstītyevaṃ vyavasyanti satyamāgamameva vā||

Verse 6

तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः। अथ सञ्चिन्त्यमेवैकं कारणं किं भवेदिति।। श्रुत्यपेक्षया प्रत्यक्षं प्रबलं क्वचित्प्रत्यक्षापेक्षया श्रुतिरित्यर्थः।।

tadayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ| atha sañcintyamevaikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhavediti|| śrutyapekṣayā pratyakṣaṃ prabalaṃ kvacitpratyakṣāpekṣayā śrutirityarthaḥ||

Verse 7

शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनामन्त्रितेन च। प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत।।

śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenāmantritena ca| prāṇayātrāmanekāṃ ca kalpayānena bhārata||

Verse 8

तत्परेणैव नान्येन शक्यते तत्तु कारणम्। हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्।। यदि त्वमपि एकमसंहतं ब्रह्म कारणं कथं भवेदिति संशयवानसि तर्हि दीर्घकालसेवनादिनाऽयमर्थो युक्तेन योगेन वेदितुं शक्यः।।

tatpareṇaiva nānyena śakyate tattu kāraṇam| hetūnāmantamāsādya vipulaṃ jñānamuttamam|| yadi tvamapi ekamasaṃhataṃ brahma kāraṇaṃ kathaṃ bhavediti saṃśayavānasi tarhi dīrghakālasevanādinā'yamartho yuktena yogena vedituṃ śakyaḥ||

Verse 9

ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते। न त्वेव गमनं राजन्हेतुतो गमनं तथा। अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्।। हेतूनामन्त्रिते वापि धर्मशास्त्रेण चोत्तमम् इति क.ट.थ.पाठः।।

jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate| na tveva gamanaṃ rājanhetuto gamanaṃ tathā| agrāhyamanibaddhaṃ ca vācā samparivarjayet|| hetūnāmantrite vāpi dharmaśāstreṇa cottamam iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। प्रत्यिक्षं लोकतः सिद्धिर्लोकश्चागमपूर्वकः। शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामहः।। लोकस्य प्रकाशं प्रतिपद्यत इति। तत्वागमसमे राजन्हेत्वन्तगमने तथेति च क.ट.थ.पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| pratyikṣaṃ lokataḥ siddhirlokaścāgamapūrvakaḥ| śiṣṭācāro bahuvidhastanme brūhi pitāmahaḥ|| lokasya prakāśaṃ pratipadyata iti| tatvāgamasame rājanhetvantagamane tatheti ca ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 11

भीष्म उवाच। धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः। संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते।। लोकतः सिद्धिरनुमानं आगमपूर्वः शिष्टचारश्चेति प्रमाणानि एतेषां मध्ये किं प्रबलमिति प्रश्नार्थः।।

bhīṣma uvāca| dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ| saṃsthā yatnairapi kṛtā kālena pratibhidyate|| lokataḥ siddhiranumānaṃ āgamapūrvaḥ śiṣṭacāraśceti pramāṇāni eteṣāṃ madhye kiṃ prabalamiti praśnārthaḥ||

Verse 12

अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः। ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर।। धर्मस्य प्रीयमाणस्य बलवद्भिर्महात्मभिः इति, काले विपरिविद्यत इति च क.ट.थ.पाठः।।

adharmo dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ| tatastairbhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira|| dharmasya prīyamāṇasya balavadbhirmahātmabhiḥ iti, kāle viparividyata iti ca ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 13

अवृत्त्या ये तु निन्दनि श्रुतत्यागपरायणाः। धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः।। वृत्तं शिष्टाचारः।।

avṛttyā ye tu nindani śrutatyāgaparāyaṇāḥ| dharmavidveṣiṇo mandā ityuktasteṣu saṃśayaḥ|| vṛttaṃ śiṣṭācāraḥ||

Verse 14

अतृप्यन्तस्तु साधूनां यावदागमबुद्धयः। परमित्येव सन्तुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च।। निन्दन्ति वृत्तम्। तेषु प्रत्यक्षानुमानाचारेषु।।

atṛpyantastu sādhūnāṃ yāvadāgamabuddhayaḥ| paramityeva santuṣṭāstānupāssva ca pṛccha ca|| nindanti vṛttam| teṣu pratyakṣānumānācāreṣu||

Verse 15

कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ। धर्म इत्येव सम्बुद्धस्तानुपास्स्व च पृच्छ च।।

kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau| dharma ityeva sambuddhastānupāssva ca pṛccha ca||

Verse 16

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च। आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः।। अतृप्यन्तो नित्यं सोत्कण्ठाः। आगमजन्या बुद्धयो येषां ते। परं श्रेष्ठं प्रमाणमित्यन्वयः।।

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñāḥ svādhyāyakarma ca| ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaścaikastrayaṃ punaḥ|| atṛpyanto nityaṃ sotkaṇṭhāḥ| āgamajanyā buddhayo yeṣāṃ te| paraṃ śreṣṭhaṃ pramāṇamityanvayaḥ||

Verse 17

युधिष्ठिर उवाच। पुनरेव हि मे बुद्धि संशये परिमुह्यति। अपरो मज्जमानस्य परं तीरमपश्यतः।।

yudhiṣṭhira uvāca| punareva hi me buddhi saṃśaye parimuhyati| aparo majjamānasya paraṃ tīramapaśyataḥ||

Verse 18

वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि। पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैतत्त्रयं कथम्।।

vedaḥ pratyakṣamācāraḥ pramāṇaṃ tattrayaṃ yadi| pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaścaitattrayaṃ katham||

Verse 19

भीष्म उवाच। धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः। यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा।। वृत्तं शीलम्। आचारः शौचादिः। कारणं वेदः। त्रयं मिलित्वा एको धर्मः। स धर्मः साधानीय इत्यर्थः। येनैषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः। मूलावारस्तु साधूनां यज्ञस्वाध्यायवृत्तत इति क.ट.थ.पाठः।।

bhīṣma uvāca| dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ| yadyevaṃ manyase rājaṃstridhā dharmavicāraṇā|| vṛttaṃ śīlam| ācāraḥ śaucādiḥ| kāraṇaṃ vedaḥ| trayaṃ militvā eko dharmaḥ| sa dharmaḥ sādhānīya ityarthaḥ| yenaiṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ| mūlāvārastu sādhūnāṃ yajñasvādhyāyavṛttata iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 20

एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम्। पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा।। हे राजन्, यद्येवं धर्मत्रयं मन्यसे तन्नेति शेषः। किन्तु ह्रियमाणस्यैकस्यैव धर्मस्य त्रिधा त्रिप्रकारा विचारणा। एकएव प्रमाणत्रयुसंवादेन परीक्षणीय इत्यर्थः।।

eka eveti jānīhi tridhā dharmasya darśanam| pṛthaktve ca na me buddhistrayāṇāmapi vai tathā|| he rājan, yadyevaṃ dharmatrayaṃ manyase tanneti śeṣaḥ| kintu hriyamāṇasyaikasyaiva dharmasya tridhā triprakārā vicāraṇā| ekaeva pramāṇatrayusaṃvādena parīkṣaṇīya ityarthaḥ||

Verse 21

[उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर। जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्।।

[ukto mārgastrayāṇāṃ ca tattathaiva samācara| jijñāsā na tu kartavyā dharmasya paritarkaṇāt||

Verse 22

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः। अन्धो जड इवाशङ्की यद्ब्रवीमि तदाचर।। त्रिधेत्यस्य व्याख्यानं एकएवेति। त्रयाणां प्रमाणानां पृथक्त्वे प्रत्येकं स्वातन्त्र्येण धर्मप्रतिपादकत्वे मम बुद्धिर्न च। एवमेव विजानीहि इति क.ट.थ.पाठः।।

sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūdatra saṃśayaḥ| andho jaḍa ivāśaṅkī yadbravīmi tadācara|| tridhetyasya vyākhyānaṃ ekaeveti| trayāṇāṃ pramāṇānāṃ pṛthaktve pratyekaṃ svātantryeṇa dharmapratipādakatve mama buddhirna ca| evameva vijānīhi iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 23

अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम्। अजातशत्रो सेवस्य धर्म एष सनातनः।।]

ahiṃsā satyamakrodho dānametaccatuṣṭayam| ajātaśatro sevasya dharma eṣa sanātanaḥ||]

Verse 24

ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता। तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः।।

brāhmaṇeṣu ca vṛttiryā pitṛpaitāmahocitā| tāmanvehi mahābāho dharmasyaite hi deśikāḥ||

Verse 25

प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः। न स प्रमाणतामर्हो विषादजननो हि सः।।

pramāṇamapramāṇaṃ vai yaḥ kuryādabudho janaḥ| na sa pramāṇatāmarho viṣādajanano hi saḥ||

Verse 26

ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमान्य च। एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान्।।

brāhmaṇāneva sevasva satkṛtya bahumānya ca| eteṣveva tvime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān||