Adhyaya 266

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति महेश्वरादिनामनिर्वचनपूर्वकं शिवमहिमोक्तिः।। 1 ।। वासुदेव उवाच। युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः। रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati maheśvarādināmanirvacanapūrvakaṃ śivamahimoktiḥ|| 1 || vāsudeva uvāca| yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ| rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me||

Verse 2

वदन्त्युग्रं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम्। एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा।।

vadantyugraṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram| ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā||

Verse 3

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः। घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः।।

dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ| ghorāmanyāṃ śivāmanyāṃ te tanū bahudhā punaḥ||

Verse 4

उग्रा घोरा तनुर्याऽस्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करः। शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापोथ चन्द्रमाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 266 ।।

ugrā ghorā tanuryā'sya so'gnirvidyutsa bhāskaraḥ| śivā saumyā ca yā tvasya dharmastvāpotha candramāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 266 ||

Verse 5

आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते। ब्रह्मचर्यं चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा।।

ātmano'rdhaṃ tu tasyāgniḥ somo'rdhaṃ punarucyate| brahmacaryaṃ caratyekā śivā cāsya tanustathā||

Verse 6

याऽस्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तथा। ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः।।

yā'sya ghoratamā mūrtirjagatsaṃharate tathā| īśvaratvānmahattvācca maheśvara iti smṛtaḥ||

Verse 7

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान्। मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते।।

yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavān| māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate||

Verse 8

देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान्। यच्च विश्वं जगत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः।।

devānāṃ sumahānyacca yaccāsya viṣayo mahān| yacca viśvaṃ jagatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ||

Verse 9

धूम्ररूपा जटा यस्माद्धूर्जटीत्यत उच्यते।।

dhūmrarūpā jaṭā yasmāddhūrjaṭītyata ucyate||

Verse 10

स मेधयति यन्नित्यं सर्वान्वै सर्वकर्मभिः। शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः।।

sa medhayati yannityaṃ sarvānvai sarvakarmabhiḥ| śivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmādeṣa śivaḥ smṛtaḥ||

Verse 11

दहत्यूध्वं स्थितो यच्च प्राणान्नॄणां स्थिरश्च यत्। स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः।।

dahatyūdhvaṃ sthito yacca prāṇānnṝṇāṃ sthiraśca yat| sthiraliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ||

Verse 12

यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा। स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः।।

yadasya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ||

Verse 13

विश्वेदेवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः। सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोपि वा। चक्षुषः प्रभवं तेजः सर्वतश्चक्षुरेव तत्।।

viśvedevāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ| sahasrākṣo'yutākṣo vā sarvatokṣimayopi vā| cakṣuṣaḥ prabhavaṃ tejaḥ sarvataścakṣureva tat||

Verse 14

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते सह। तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः।।

sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate saha| teṣāmadhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ||

Verse 15

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम्। भक्तानुग्रहणार्थाय गूढलिङ्गस्ततः स्मृतः। महयत्यस्य लोकश्च प्रियं ह्येतन्महात्मनः।।

nityena brahmacaryeṇa liṅgamasya yadā sthitam| bhaktānugrahaṇārthāya gūḍhaliṅgastataḥ smṛtaḥ| mahayatyasya lokaśca priyaṃ hyetanmahātmanaḥ||

Verse 16

विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वाऽपि महात्मनः। लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते।।

vigrahaṃ pūjayedyo vai liṅgaṃ vā'pi mahātmanaḥ| liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyamaśnute||

Verse 17

ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा। लिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम्।

ṛṣayaścāpi devāśca gandharvāpsarasastathā| liṅgamevārcayanti sma yattadūrdhvaṃ samāsthitam|

Verse 18

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः। सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः।।

pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥ| sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ||

Verse 19

एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन्। यजन्ते ये जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणः।।

eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nirdahan| yajante ye janāstatra vīrasthānaniṣeviṇaḥ||

Verse 20

विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिह। स च वायुः शरीरेषु प्राणपालः शरीरिणाम्।।

viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇināmiha| sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇapālaḥ śarīriṇām||

Verse 21

तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहुनि च। लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः।।

tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahuni ca| loke yānyasya pūjyante viprāstāni vidurbudhāḥ||

Verse 22

नामधेयानि देवेषु बहून्यस्य यथार्थवत्। निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा।।

nāmadheyāni deveṣu bahūnyasya yathārthavat| nirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā||

Verse 23

वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम्। व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मनः।।

vede cāsya vidurviprāḥ śatarudrīyamuttamam| vyāsenoktaṃ ca yaccāpi upasthānaṃ mahātmanaḥ||

Verse 24

प्रदाता सर्वलोकानां विश्वसाक्षी निरामयः। ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे।।

pradātā sarvalokānāṃ viśvasākṣī nirāmayaḥ| jyeṣṭhabhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā ṛṣayo'pare||

Verse 25

प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निमजीजनत्। ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि।।

prathamo hyeṣa devānāṃ mukhādagnimajījanat| grahairbahuvidhaiḥ prāṇānsaṃruddhānutsṛjatyapi||

Verse 26

विमोक्षयति तुष्टात्मा शरण्यः शरणागतान्। आयुरारोग्यमैश्वर्यं हितं कामांश्च पुष्कलान्।।

vimokṣayati tuṣṭātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān| āyurārogyamaiśvaryaṃ hitaṃ kāmāṃśca puṣkalān||

Verse 27

स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः। शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते।।

sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ| śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryamucyate||

Verse 28

स एव स्थापको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे। ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते।।

sa eva sthāpako nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe| aiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraḥ punarucyate||

Verse 29

महेश्वरश्च लोकानां महातामीश्वरश्च सः। बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत्। तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडंवामुखण्।।

maheśvaraśca lokānāṃ mahātāmīśvaraśca saḥ| bahubhirvividhai rūpairviśvaṃ vyāptamidaṃ jagat| tasya devasya yadvaktraṃ samudre vaḍaṃvāmukhaṇ||