Adhyaya 265

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति दक्षाध्वरविध्वंसनत्रिपुरदहनादिरूपरुद्रचरित्रपरिकीर्तनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। दुर्वाससः प्रसादात्ते शंकरांशस्य माघव। अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati dakṣādhvaravidhvaṃsanatripuradahanādirūparudracaritraparikīrtanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| durvāsasaḥ prasādātte śaṃkarāṃśasya māghava| avāptamiha vijñānaṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 2

महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः। तत्त्वमो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतांवर।।

mahābhāgyaṃ ca yattasya nāmāni ca mahātmanaḥ| tattvamo jñātumicchāmi sarvaṃ matimatāṃvara||

Verse 3

वासुदेव उवाच। हन्ति ते कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य कपर्दिने। यदवाप्तं मया राजञ्श्रेयो यच्चार्जितं यशः।।

vāsudeva uvāca| hanti te kīrtayiṣyāmi namaskṛtya kapardine| yadavāptaṃ mayā rājañśreyo yaccārjitaṃ yaśaḥ||

Verse 4

प्रयतः प्रातरुत्थाय यस्त्वधीयेद्विशाम्पते। प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं नास्य किञ्चनि दुर्लभम्।।

prayataḥ prātarutthāya yastvadhīyedviśāmpate| prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ nāsya kiñcani durlabham||

Verse 5

शिवः सर्वकतो रुद्रः स्रष्टा यस्त्वं शृणुष्व मे। प्रजापतिस्तमसृजत्तमसोऽन्ते महातपाः। शङ्करस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः।।

śivaḥ sarvakato rudraḥ sraṣṭā yastvaṃ śṛṇuṣva me| prajāpatistamasṛjattamaso'nte mahātapāḥ| śaṅkarastvasṛjattāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ||

Verse 6

नास्ति किञ्चित्परं भूतं महादेवाद्विशाम्पते। इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः।।

nāsti kiñcitparaṃ bhūtaṃ mahādevādviśāmpate| iha triṣvapi lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ||

Verse 7

न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते।।

na caivotsahate sthātuṃ kaścidagre mahātmanaḥ| na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate||

Verse 8

गन्धेनापि हि सङ्ग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः। विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपनेते च पतन्ति च।।

gandhenāpi hi saṅgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ| visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanete ca patanti ca||

Verse 9

घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपम्। श्रुत्वा विशीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे। यं चाक्ष्णा घोररूपेण पश्येद्दग्धः पतेदधः।।

ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopam| śrutvā viśīryeddhṛdayaṃ devānāmapi saṃyuge| yaṃ cākṣṇā ghorarūpeṇa paśyeddagdhaḥ patedadhaḥ||

Verse 10

न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः। कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः।।

na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ| kupite sukhamedhante tasminnapi guhāgatāḥ||

Verse 11

प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ। विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा।।

prajāpateśca dakṣasya yajato vitate kratau| vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadā||

Verse 12

धनुषा वाणमुत्सृज्य सुघोरं विननाद च।।

dhanuṣā vāṇamutsṛjya sughoraṃ vinanāda ca||

Verse 13

ते न शर्म कुतः शान्ति विषादं लेभिरे सुराः। विद्धे च सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे।।

te na śarma kutaḥ śānti viṣādaṃ lebhire surāḥ| viddhe ca sahasā yajñe kupite ca maheśvare||

Verse 14

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः। बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः।।

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ| babhūvuravaśāḥ pārtha viṣeduśca surāsurāḥ||

Verse 15

आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुन्धरः। व्यद्रवग्निरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः।।

āpaścukṣubhire caiva cakampe ca vasundharaḥ| vyadravagnirayaścāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ||

Verse 16

अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे। प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत।।

andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire| pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāśca saha sūryeṇa bhārata||

Verse 17

भृशं भीतास्ततः शान्तिं चत्रुः स्वस्त्ययनानि च। ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिमः।।

bhṛśaṃ bhītāstataḥ śāntiṃ catruḥ svastyayanāni ca| ṛṣayaḥ sarvabhūtānāmātmanaśca hitaiṣimaḥ||

Verse 18

ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्रुद्रो रौद्रपराक्रमः। भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्।।

tataḥ so'bhyadravaddevānrudro raudraparākramaḥ| bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat||

Verse 19

पूषणं चाभिदुद्राव घोरेण वपुषाऽन्वितः। पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्।।

pūṣaṇaṃ cābhidudrāva ghoreṇa vapuṣā'nvitaḥ| puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat||

Verse 20

ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शङ्करम्। पुनश्च सन्दधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्।।

tataḥ praṇemurdevāste vepamānāḥ sma śaṅkaram| punaśca sandadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram||

Verse 21

रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः। ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः।।

rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ| tataḥ prasādayāmāsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ||

Verse 22

जेषुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं तदा। संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः।।

jeṣuśca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tadā| saṃstūyamānastridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ||

Verse 23

रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्। भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे।।

rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tvakalpayan| bhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire||

Verse 24

तेन चैव हि तुष्टेन स यज्ञः सन्धितोऽभवत्। यद्यच्चापहृतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत्।।

tena caiva hi tuṣṭena sa yajñaḥ sandhito'bhavat| yadyaccāpahṛtaṃ tatra tattathaivānvajīvayat||

Verse 25

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि। आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम्।।

asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ divi| āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇamapi cāparam||

Verse 26

नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि। अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः।।

nāśakattāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhairapi| atha sarve'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ||

Verse 27

तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः। रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु।।

tata ūcurmahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ| rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu||

Verse 28

जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद। स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम्।।

jahi daityānsaha purairlokāṃstrāyasva mānada| sa tathoktastathetyuktvā kṛtvā viṣṇuṃ śarottamam||

Verse 29

शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम्। ओङ्कारं च धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमां।।

śalyamagniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam| oṅkāraṃ ca dhanuḥ sarvāñjyāṃ ca sāvitrimuttamāṃ||

Verse 30

ब्रह्माणं सारथिं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः। त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः।।

brahmāṇaṃ sārathiṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ| triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ||

Verse 31

शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा। तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत।।

śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā| te'surāḥ sapurāstatra dagdhā rudreṇa bhārata||

Verse 32

तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः। उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा।।

taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ| umā jijñāsamānā vai ko'yamityabravīttadā||

Verse 33

असूयतश्च शक्रस्य वज्रेणि प्रहरिष्यतः। सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम्।।

asūyataśca śakrasya vajreṇi prahariṣyataḥ| savajraṃ stambhayāmāsa taṃ bāhuṃ parighopamam||

Verse 34

न संयुयुधिरे चैव देवास्तं भुवनेश्वरम्। सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे।।

na saṃyuyudhire caiva devāstaṃ bhuvaneśvaram| saprajāpatayaḥ sarve tasminmumuhurīśvare||

Verse 35

ततो ध्यात्वा च भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम्। अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्।।

tato dhyātvā ca bhagavānbrahmā tamamitaujasam| ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tamumāpatim||

Verse 36

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः। बभूव स तदा बालः प्रययौ तु यथापुरम्।।

tataḥ prasādayāmāsurumāṃ rudraṃ ca te surāḥ| babhūva sa tadā bālaḥ prayayau tu yathāpuram||

Verse 37

स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान्। द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसन्।।

sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān| dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālamupāvasan||

Verse 38

विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि। तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान्।।

viprakārānprayuṅkte sma subahūnmama veśmani| tānudāratayā cāhaṃ cakṣame cātiduḥsahān||

Verse 39

स वै रुद्रः स च शिवः सोग्निः सर्वः स सर्वजित्। स चैवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽस्विनौ स च विद्युतः।।

sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ sogniḥ sarvaḥ sa sarvajit| sa caivendraśca vāyuśca so'svinau sa ca vidyutaḥ||

Verse 40

स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः। स कालः सोन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि च।।

sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaśca saḥ| sa kālaḥ sontako mṛtyuḥ sa yamo rātryahāni ca||

Verse 41

मासार्धमासा ऋतवः सन्ध्ये संवत्सरश्च सः। सधाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्।।

māsārdhamāsā ṛtavaḥ sandhye saṃvatsaraśca saḥ| sadhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit||

Verse 42

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दिशोऽथ प्रदिशस्तथा। विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान्परमद्युतिः।।

nakṣatrāṇi grahāścaiva diśo'tha pradiśastathā| viśvamūrtirameyātmā bhagavānparamadyutiḥ||

Verse 43

एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव हि। शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा।।

ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva hi| śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā||

Verse 44

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः। न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि।।

īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaśca bhagavānataḥ| na hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi||