Adhyaya 264

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणानां महत्तरत्वे दृष्टान्ततया स्वेन प्रद्युम्नं प्रत्युक्तदुर्वासश्चरित्रप्रतिपादनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन। वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇānāṃ mahattaratve dṛṣṭāntatayā svena pradyumnaṃ pratyuktadurvāsaścaritrapratipādanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana| vettā tvamasya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ||

Verse 2

वासुदेव उवाच। शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ। यथातत्त्वेन वदतो गुणान्वै कुरुसत्तम।।

vāsudeva uvāca| śṛṇuṣvāvahito rājandvijānāṃ bharatarṣabha| yathātattvena vadato guṇānvai kurusattama||

Verse 3

द्वारवत्यां समासीनं पुरा मां कुरुनन्दन। प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः।।

dvāravatyāṃ samāsīnaṃ purā māṃ kurunandana| pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ||

Verse 4

किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन। ईश्वरत्वं कुतस्तेषामिहैव च परत्र च।।

kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣvasti pūjāyāṃ madhusūdana| īśvaratvaṃ kutasteṣāmihaiva ca paratra ca||

Verse 5

सदा द्विजातीन्सम्पूज्य किं फलं तत्र मानद। एतद्ब्रूहि स्फुटं सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे।।

sadā dvijātīnsampūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada| etadbrūhi sphuṭaṃ sarvaṃ sumahānsaṃśayo'tra me||

Verse 6

इत्युक्ते वचने तस्मिन्प्रद्युम्नेन तथा त्वहम्। प्रत्यब्रवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः।।

ityukte vacane tasminpradyumnena tathā tvaham| pratyabravaṃ mahārāja yattacchṛṇu samāhitaḥ||

Verse 7

व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे। एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः।।

vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me| ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ||

Verse 8

अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथाऽमुष्मिंश्च पुत्रक। ब्राह्मणप्रमुखं सौम्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 264 ।।

asmi~lloke raukmiṇeya tathā'muṣmiṃśca putraka| brāhmaṇapramukhaṃ saumyaṃ na me'trāsti vicāraṇā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuḥṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 264 ||

Verse 9

ब्राह्मणप्रभवं सौख्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम्। लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूजकाः।। सौम्यं कल्याणम्।।

brāhmaṇaprabhavaṃ saukhyamāyuḥ kīrtiryaśo balam| lokā lokeśvarāścaiva sarve brāhmaṇapūjakāḥ|| saumyaṃ kalyāṇam||

Verse 10

त्रिवर्गे चापवर्गे च यशःश्रीरोगशान्तिषु। देवतापितृपूजासु सन्तोष्याश्चैव नो द्विजाः।।

trivarge cāpavarge ca yaśaḥśrīrogaśāntiṣu| devatāpitṛpūjāsu santoṣyāścaiva no dvijāḥ||

Verse 11

तान्कथं वै नाद्रियेयमीश्वरोस्मीति पुत्रक। मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति।।

tānkathaṃ vai nādriyeyamīśvarosmīti putraka| mā te manyurmahābāho bhavatvatra dvijānprati||

Verse 12

ब्राह्मणा हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च। भस्म कुर्यर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः।।

brāhmaṇā hi mahadbhūtamasmi~lloke paratra ca| bhasma kuryarjagadidaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ||

Verse 13

हन्युस्तेऽपि सृजेयुस्च लोकान्लोकेश्वरांस्तथा। कथं तेषु न वर्तेरन्सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः।।

hanyuste'pi sṛjeyusca lokānlokeśvarāṃstathā| kathaṃ teṣu na varteransamyagjñānātsutejasaḥ||

Verse 14

अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः। चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुः कृशो महान्।। ब्राह्मणप्रतिपूजायामायुरिति झ. पाठः।।

avasanmadgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ| cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśruḥ kṛśo mahān|| brāhmaṇapratipūjāyāmāyuriti jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

दीर्घभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि। स स्वैरं चरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः।।

dīrghabhyaśca manuṣyebhyaḥ pramāṇādadhiko bhuvi| sa svairaṃ carate lokānye divyā ye ca mānuṣāḥ||

Verse 16

इमां गाथां गायमानश्चत्वरेषु सभासु च। दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे।।

imāṃ gāthāṃ gāyamānaścatvareṣu sabhāsu ca| durvāsasaṃ vāsayetko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe||

Verse 17

रोषणः सर्वभूतानां सूक्ष्मेऽप्यपकृते कृते। परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम्।।

roṣaṇaḥ sarvabhūtānāṃ sūkṣme'pyapakṛte kṛte| paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyātpratiśrayam||

Verse 18

यो मां कश्चिद्वासयीत न स मां कोपयेदिति। यस्मान्नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं समवासयम्।।

yo māṃ kaścidvāsayīta na sa māṃ kopayediti| yasmānnādriyate kaścittato'haṃ samavāsayam||

Verse 19

स सम्भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा। एकदा सोल्पकं भुङ्क्ते नचैवैति पुनर्गृहान्।।

sa sambhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnāmannamekadā| ekadā solpakaṃ bhuṅkte nacaivaiti punargṛhān||

Verse 20

अकस्माच्च प्रहसति तथाऽकस्मात्प्ररोदिति। न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा।।

akasmācca prahasati tathā'kasmātpraroditi| na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyāmabhavattadā||

Verse 21

अथ स्वावसथं गत्वा सशय्यास्तरणानि च। अदहत्स महातेजास्ततश्चाभ्यपतत्स्वयम्।।

atha svāvasathaṃ gatvā saśayyāstaraṇāni ca| adahatsa mahātejāstataścābhyapatatsvayam||

Verse 22

अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः। कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः।।

atha māmabravīdbhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ| kṛṣṇa pāyasamicchāmi bhoktumityeva satvaraḥ||

Verse 23

तदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः। सर्वाण्यन्नानि पानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा।। दीर्घश्मश्रुनखादिमानिति थ.ध.पाठः।।

tadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ| sarvāṇyannāni pānāni bhakṣyāścoccāvacāstathā|| dīrghaśmaśrunakhādimāniti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 24

भवन्तु सत्कृतानीह पूर्वमेव प्रयोचितः। ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्।।

bhavantu satkṛtānīha pūrvameva prayocitaḥ| tato'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam||

Verse 25

तं भुक्त्वैव स तु क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह।।

taṃ bhuktvaiva sa tu kṣipraṃ tato vacanamabravīt| kṣipramaṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha||

Verse 26

अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा। तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शरीरं च समालिपम्।।

avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavānasmi tattathā| tenocchiṣṭena gātrāṇi śarīraṃ ca samālipam||

Verse 27

स ददर्श तदाऽभ्याशे मातरं ते शुभाननाम्। तामपि स्मयमानां स पायसेनाभ्यलेपयत्।।

sa dadarśa tadā'bhyāśe mātaraṃ te śubhānanām| tāmapi smayamānāṃ sa pāyasenābhyalepayat||

Verse 28

मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत्। तमारुद्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम।।

muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇamayojayat| tamārudya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhānmama||

Verse 29

अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत्। प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः।।

agnivarṇo jvalandhīmānsa dvijo rathadhuryavat| pratodenātudadbālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ||

Verse 30

न च मे स्तोकमप्यासीद्दुः खमीर्ष्याकृतं तदा। तथा स राजमार्गेणि महता निर्ययौ बहिः।।

na ca me stokamapyāsīdduḥ khamīrṣyākṛtaṃ tadā| tathā sa rājamārgeṇi mahatā niryayau bahiḥ||

Verse 31

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः। तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम्।।

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ| tatrājalpanmithaḥ kecitsamābhāṣya parasparam||

Verse 32

ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथञ्चन। को ह्येनां रथमास्थाय जीवेदन्य पुमानिह।।

brāhmaṇā eva jāyerannānyo varṇaḥ kathañcana| ko hyenāṃ rathamāsthāya jīvedanya pumāniha||

Verse 33

आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरो द्विजः। ब्रह्माहिविषदिग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः।।

āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇataro dvijaḥ| brahmāhiviṣadigdhasya nāsti kaściccikitsakaḥ||

Verse 34

तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि। अमर्षयंस्तथा श्रीमान्स्मितपूर्वमचोदयम्।।

tasminvrajati durdharṣe prāskhaladrukmiṇī pathi| amarṣayaṃstathā śrīmānsmitapūrvamacodayam||

Verse 35

ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः। पदातिरुत्पथेनैव प्राद्रवद्दक्षिणामुखः।।

tataḥ paramasaṃkruddho rathātpraskandya sa dvijaḥ| padātirutpathenaiva prādravaddakṣiṇāmukhaḥ||

Verse 36

तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम्। तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति।।

tamutpathena dhāvantamanvadhāvaṃ dvijottamam| tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavanniti||

Verse 37

ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह। जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज।।

tato vilokya tejasvī brāhmaṇo māmuvāca ha| jitaḥ krodhastvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja||

Verse 38

न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत। प्रीतोस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान्।।

na te'parādhamiha vai dṛṣṭavānasmi suvrata| prītosmi tava govinda vṛṇu kāmānyathepsitān||

Verse 39

प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिं यथाविधाम्।।

prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭiṃ yathāvidhām||

Verse 40

यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति। यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति।।

yāvadeva manuṣyāṇāmanne bhāvo bhaviṣyati| yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati||

Verse 41

यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति। त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे। सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन।।

yāvacca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtirbhaviṣyati| triṣu lokeṣu tāvacca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase| supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana||

Verse 42

यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किञ्चिद्विनाशितम्। सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं जनार्दन।।

yatte bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yacca kiñcidvināśitam| sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ janārdana||

Verse 43

यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन। अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छसि चाच्युत।।

yāvadetatpraliptaṃ te gātreṣu madhusūdana| ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvadicchasi cācyuta||

Verse 44

न तु पादतले लिप्ते तस्मात्ते मृत्युरत्र वै। नैतन्मे प्रियमित्येवं स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा।। जन इति इति शेषपूर्त्या सम्बन्धः।।

na tu pādatale lipte tasmātte mṛtyuratra vai| naitanme priyamityevaṃ sa māṃ prīto'bravīttadā|| jana iti iti śeṣapūrtyā sambandhaḥ||

Verse 45

इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वं ददर्श श्रीसमायुतम्।

ityukto'haṃ śarīraṃ svaṃ dadarśa śrīsamāyutam|

Verse 46

रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः। कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने।।

rukmiṇīṃ cābravītprītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ| kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane||

Verse 47

न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि। स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि।।

na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini| sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇamārādhayiṣyasi||

Verse 48

षोडशानां सहस्राणां बधूनां केशवस्य ह। वरिष्ठा च सलोक्या च केशवस्य भविष्यसि।।

ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ badhūnāṃ keśavasya ha| variṣṭhā ca salokyā ca keśavasya bhaviṣyasi||

Verse 49

तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत्। प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासाऽग्निरिव ज्वलन्।।

tava mātaramityuktvā tato māṃ punarabravīt| prasthitaḥ sumahātejā durvāsā'gniriva jvalan||

Verse 50

एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव। इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत।।

eṣaiva te buddhirastu brāhmaṇānprati keśava| ityuktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata||

Verse 51

तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशु व्रतमाचरम्। यत्किञ्चिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो।।

tasminnantarhite cāhamupāṃśu vratamācaram| yatkiñcidbrāhmaṇo brūyātsarvaṃ kuryāmiti prabho||

Verse 52

एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक। ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च।।

etadvratamahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka| tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛhameva ca||

Verse 53

प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम्। यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक।।

praviṣṭamātraśca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tannavam| yadbhinnaṃ yacca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka||

Verse 54

ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम्। अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय सदा द्विजान्।।

tato'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham| apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya sadā dvijān||

Verse 55

इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ। माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा।।

ityahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha| māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvamākhyātavāṃstadā||

Verse 56

तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो। पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा।।

tathā tvamapi kaunteya brāhmaṇānsatataṃ prabho| pūjayasva mahābhāgānvāgbhirdānaiśca nityadā||

Verse 57

एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणस्य प्रसादजाम्। यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ।।

evaṃ vyuṣṭimahaṃ prāpto brāhmaṇasya prasādajām| yacca māmāha bhīṣmo'yaṃ tatsatyaṃ bharatarṣabha||