Adhyaya 263

Verse 1

युधिष्ठिरेण ब्राह्मणमहिमानं पृष्टेन भीष्मेण तंप्रति स्वस्य कुष्ठितेन्द्रियादिशक्तिकतया मुमूर्षानिवेदनपूर्वकं कृष्णात्तदवगमनचोदना।। 1 ।। तथा कृष्णस्य श्रीनारायणात्मकत्वनिवेदनेन तन्महिमानुवर्णनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान्। कं तु धर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि जनाधिप।।

yudhiṣṭhireṇa brāhmaṇamahimānaṃ pṛṣṭena bhīṣmeṇa taṃprati svasya kuṣṭhitendriyādiśaktikatayā mumūrṣānivedanapūrvakaṃ kṛṣṇāttadavagamanacodanā|| 1 || tathā kṛṣṇasya śrīnārāyaṇātmakatvanivedanena tanmahimānuvarṇanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇānarcase rājansatataṃ saṃśitavratān| kaṃ tu dharmodayaṃ dṛṣṭvā tānarcasi janādhipa||

Verse 2

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत। तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 263 ।।

kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata| tānarcasi mahābāho sarvametadvadasva me|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi triṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 263 ||

Verse 3

भीष्म उवाच। एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः। व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्ट्वा व्युष्टिं महाव्रत।। व्युष्टिं फलम्।।

bhīṣma uvāca| eṣa te keśavaḥ sarvamākhyāsyati mahāmatiḥ| vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭvā vyuṣṭiṃ mahāvrata|| vyuṣṭiṃ phalam||

Verse 4

बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा नविशुद्धं ममाद्य। देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चातितूर्णं सविताऽद्य याति।। दृष्टव्युष्टिरिति झ.पाठः।।

balaṃ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca jñānaṃ tathā naviśuddhaṃ mamādya| dehanyāso nāticirānmato me na cātitūrṇaṃ savitā'dya yāti|| dṛṣṭavyuṣṭiriti jha.pāṭhaḥ||

Verse 5

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो राजन्विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च। येये शूद्राणां धर्ममुपासते ते तानेव कृष्णदुपशिक्षस्व पार्थः।।

uktā dharmā ye purāṇe mahānto rājanviprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca| yeye śūdrāṇāṃ dharmamupāsate te tāneva kṛṣṇadupaśikṣasva pārthaḥ||

Verse 6

अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्। अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र सोयं धर्मं वक्ष्यति सर्वमेतत्।।

ahaṃ hyenaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ yo'yaṃ hi yaccāsya balaṃ purāṇam| ameyātmā keśavaḥ kauravendra soyaṃ dharmaṃ vakṣyati sarvametat||

Verse 7

कृष्णः पृथ्वीमसृजत्स्वं दिवं च कृष्णस्यि देहान्मेदिनी सम्बभूव। वराहोऽयं भीमबलः पुराणः स पर्वतान्व्यसृजद्वै दिशश्च।।

kṛṣṇaḥ pṛthvīmasṛjatsvaṃ divaṃ ca kṛṣṇasyi dehānmedinī sambabhūva| varāho'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ sa parvatānvyasṛjadvai diśaśca||

Verse 8

अस्माद्वायुश्चान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रो विदिशश्चतस्रः। सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणः।।

asmādvāyuścāntarikṣaṃ divaṃ ca diśaścatasro vidiśaścatasraḥ| sṛṣṭistathaiveyamanuprasūtā sa nirmame viśvamidaṃ purāṇaḥ||

Verse 9

अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूतं यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः। येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं यत्र तिष्ठन्त्यर्णवास्तच्छयानाः।।

asya nābhyāṃ puṣkaraṃ samprasūtaṃ yatrotpannaḥ svayamevāmitaujāḥ| yenācchinnaṃ tattamaḥ pārtha ghoraṃ yatra tiṣṭhantyarṇavāstacchayānāḥ||

Verse 10

कृते युगे धर्म आसीत्समग्र- स्त्रेताकाले यज्ञमनुप्रपन्नः। बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः कलौ त्वधर्मः क्षितिमेवाजगाम।। न चेति दुःखितस्य दिनं महद्भवतीत्यर्थः।।

kṛte yuge dharma āsītsamagra- stretākāle yajñamanuprapannaḥ| balaṃ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ kalau tvadharmaḥ kṣitimevājagāma|| na ceti duḥkhitasya dinaṃ mahadbhavatītyarthaḥ||

Verse 11

स एव पूर्वं निजघान दैत्या- न्स एव देवश्च बभूव सम्राट्। स भूतानां भावनो भूतभव्यः स विश्वस्यास्य जगतश्चाभिगोप्ताः।।

sa eva pūrvaṃ nijaghāna daityā- nsa eva devaśca babhūva samrāṭ| sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ sa viśvasyāsya jagataścābhigoptāḥ||

Verse 12

यदा धर्मो ग्लाति वंशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु। धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकानपराश्च पाति।। कलौ त्वधर्म एव बलवानिति भावः।।

yadā dharmo glāti vaṃśe surāṇāṃ tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu| dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā parāṃśca lokānaparāśca pāti|| kalau tvadharma eva balavāniti bhāvaḥ||

Verse 13

त्याज्यांस्त्यक्त्वा चासुराणां वधेन कार्याकार्ये कारणं चैव पाति। कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो राहुं सोमं विद्धि च शक्रमेनम्।। ग्लाति ग्लायति।।

tyājyāṃstyaktvā cāsurāṇāṃ vadhena kāryākārye kāraṇaṃ caiva pāti| kṛtaṃ kariṣyatkriyate ca devo rāhuṃ somaṃ viddhi ca śakramenam|| glāti glāyati||

Verse 14

स विश्वकर्मा स हि विश्वरूपः स विश्वबुग्विश्वसृग्विश्वजिच्च। स शूलभृच्छोणितभृत्कराल- स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति।। एनं राहुं सोमं शक्रं च विद्धि।।

sa viśvakarmā sa hi viśvarūpaḥ sa viśvabugviśvasṛgviśvajicca| sa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarāla- staṃ karmabhirviditaṃ vai stuvanti|| enaṃ rāhuṃ somaṃ śakraṃ ca viddhi||

Verse 15

तं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य- मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि। तं राक्षसाश्च परिसंवदन्ति राजन्यानां स विजिगीषुरेकः।।

taṃ gandharvāṇāmapsarasāṃ ca nitya- mupatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni| taṃ rākṣasāśca parisaṃvadanti rājanyānāṃ sa vijigīṣurekaḥ||

Verse 16

तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्च स्तुवन्ति। तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति।।

tamadhvare śaṃsitāraḥ stuvanti rathantare sāmagāśca stuvanti| taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti tasmai haviradhvaryavaḥ kalpayanti||

Verse 17

स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो महीसत्रं भारताग्रे ददर्श। स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च।। शोणितभृच्छरीरि।।

sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa| sa caiva gāmuddadhārāgryakarmā vikṣobhya daityānuragāndānavāṃśca|| śoṇitabhṛccharīri||

Verse 18

तं घोषार्थे गीर्भिरिन्द्राः स्तुवन्ति स चापीशो भारतैकः पशूनाम्। तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति।। महीसत्रं पृथिव्याश्छादनं मज्जनमिति यावत्।।

taṃ ghoṣārthe gīrbhirindrāḥ stuvanti sa cāpīśo bhārataikaḥ paśūnām| tasya bhakṣānvividhānvedayanti tamevājau vāhanaṃ vedayanti|| mahīsatraṃ pṛthivyāśchādanaṃ majjanamiti yāvat||

Verse 19

तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य। स कुम्भे रेतः ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्।। घोषार्थे गोवर्द्धनोद्धरणकाले। पशूनां गवां जीवानां च। वाहनं जयप्रापकम्।।

tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya| sa kumbhe retaḥ sasṛje surāṇāṃ yatrotpannamṛṣimāhurvasiṣṭham|| ghoṣārthe govarddhanoddharaṇakāle| paśūnāṃ gavāṃ jīvānāṃ ca| vāhanaṃ jayaprāpakam||

Verse 20

स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिवान्सविता चादिदेवः। तेनासुरा विजिताः सर्व एव तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि।। सुराणां मित्रावरुणयो रेतः कुम्भे ससृजे।।

sa mātariśvā vibhuraśvavājī sa raśmivānsavitā cādidevaḥ| tenāsurā vijitāḥ sarva eva tadvikrāntairvijitānīha trīṇi|| surāṇāṃ mitrāvaruṇayo retaḥ kumbhe sasṛje||

Verse 21

स देवानां मानुषाणां पितॄणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्। स एव कालं विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे।। विक्रान्तैः पादविक्षेपैः। त्रीणि भुवनानि।।

sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ tamevāhuryajñavidāṃ vitānam| sa eva kālaṃ vibhajannudeti tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve|| vikrāntaiḥ pādavikṣepaiḥ| trīṇi bhuvanāni||

Verse 22

तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनीं भासयन्तः। तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो गामुपयुज्य भाति।। देवानां आत्मेति शेषः। तमेवाहुर्यज्ञविदः पुराणमिति क.थ.पाठः।।

tasyaivordhvaṃ tiryagadhaścaranti gabhastayo medinīṃ bhāsayantaḥ| taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti tasyādityo gāmupayujya bhāti|| devānāṃ ātmeti śeṣaḥ| tamevāhuryajñavidaḥ purāṇamiti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 23

स मासिमास्यध्वरकृद्विधत्ते तमध्वरे वेदविदः पठन्ति। स एवोक्तश्चक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा।। जुषन्ति सेवन्ते।।

sa māsimāsyadhvarakṛdvidhatte tamadhvare vedavidaḥ paṭhanti| sa evoktaścakramidaṃ trinābhi saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā|| juṣanti sevante||

Verse 24

कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि।। विधत्तेऽध्वरमित्यर्थात्। त्रिनाभि शीतोष्णवृष्टिकालगर्भम्। चक्रं संवत्सरम्। त्रिधामेति वर्षवातोष्णप्रकारम्।।

kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāramehi|| vidhatte'dhvaramityarthāt| trinābhi śītoṣṇavṛṣṭikālagarbham| cakraṃ saṃvatsaram| tridhāmeti varṣavātoṣṇaprakāram||

Verse 25

स एकदा कक्षगतो महात्मा तुष्टो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः। स राक्षसानुरगांश्चावजित्य सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति।।

sa ekadā kakṣagato mahātmā tuṣṭo vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ| sa rākṣasānuragāṃścāvajitya sarvatragaḥ sarvamagnau juhoti||

Verse 26

स एव पार्थाय श्वेतमश्वं प्रायच्छ- त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार। सबन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र- स्त्रिवृच्छिराश्चतुरश्वस्त्रिनाभिः।। हंसं सूर्यम्। प्राश्नन्ननश्नंश्च स एव धीरः कृष्णं सदा पार्थेति क.थ.पाठः।।

sa eva pārthāya śvetamaśvaṃ prāyaccha- tsa evāśvānatha sarvāṃścakāra| sabandhurastasya rathastricakra- strivṛcchirāścaturaśvastrinābhiḥ|| haṃsaṃ sūryam| prāśnannanaśnaṃśca sa eva dhīraḥ kṛṣṇaṃ sadā pārtheti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 27

स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्। सोऽरण्यानि व्यसृजत्पर्वतांश्च हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः।। त्रिबन्धुरस्तास्येति क.ध.पाठः।।

sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ sa nirmame gāṃ divamantarikṣam| so'raṇyāni vyasṛjatparvatāṃśca hṛṣīkeśo'mitadīptāgnitejāḥ|| tribandhurastāsyeti ka.dha.pāṭhaḥ||

Verse 28

अलङ्घयद्वै सरितो जिघांस- ञ्शक्रं वज्रं प्रहरन्तं निरास। स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः।। पञ्चनाभिः पञ्चभूतानां नाभिराश्रय इत्यर्थः।।

alaṅghayadvai sarito jighāṃsa- ñśakraṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa| sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare vipraireko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ|| pañcanābhiḥ pañcabhūtānāṃ nābhirāśraya ityarthaḥ||

Verse 29

दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो गृहे राजन्वासयितुं महौजाः। तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान्।।

durvāsā vai tena nānyena śakyo gṛhe rājanvāsayituṃ mahaujāḥ| tamevāhurṛṣimekaṃ purāṇaṃ sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān||

Verse 30

वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्। कामे वेदे लौकिके यत्फलं च विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि।। निरास पराभूतवान्।।

vedāṃśca yo vedayate'dhidevo vidhīṃśca yaścāśrayate purāṇān| kāme vede laukike yatphalaṃ ca viṣvaksenaḥ sarvametatpratīhi|| nirāsa parābhūtavān||

Verse 31

ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च। त्रयोऽग्रयो व्याहृतयश्च तिस्रः सर्वे देवा देवकीपुत्र एव।।

jyotīṃṣi śuklāni hi sarvaloke trayo lokā lokapālāstrayaśca| trayo'grayo vyāhṛtayaśca tisraḥ sarve devā devakīputra eva||

Verse 32

स क्त्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः। मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि।।

sa ktsaraḥ sa ṛtuḥ so'rdhamāsaḥ so'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ| mātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca viṣvaksenaḥ sarvametatpratīhi||

Verse 33

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्। चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्।

candrādityau grahanakṣatratārāḥ sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsam| candrādityau grahanakṣatratārāḥ sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsam|

Verse 34

सर्व कृष्णादृषयश्चैव सप्त।।

sarva kṛṣṇādṛṣayaścaiva sapta||

Verse 35

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व- मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः। आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं ब्रह्म भूत्वा सृजते विश्वसङ्घान्।।

vāyurbhūtvā vikṣipate ca viśva- magnirbhūtvā dahate viśvarūpaḥ| āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ brahma bhūtvā sṛjate viśvasaṅghān||

Verse 36

वेद्यं च यद्वेदयते च वेद्यं विधिश्च यश्च श्रयते विधेयम्। धर्मे च वेदे च बले च सर्वं चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि।। विधिनग्निहोत्रादीन्।।

vedyaṃ ca yadvedayate ca vedyaṃ vidhiśca yaśca śrayate vidheyam| dharme ca vede ca bale ca sarvaṃ carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi|| vidhinagnihotrādīn||

Verse 37

ज्योतिर्भूतः परमोसौ पुरस्ता- त्प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूपः। अपः सृष्ट्वा सर्वभूतात्मयोनिः पुराऽकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम्।।

jyotirbhūtaḥ paramosau purastā- tprakāśate yatprabhayā viśvarūpaḥ| apaḥ sṛṣṭvā sarvabhūtātmayoniḥ purā'karotsarvamevātha viśvam||

Verse 38

ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च। सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गं च विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि।। वेद्यं वेदप्रतिद्यं। वेद्यं ज्ञेयम्।।

ṛtūnutpātānvividhānyadbhutāni meghānvidyutsarvamairāvataṃ ca| sarvaṃ kṛṣṇātsthāvaraṃ jaṅgaṃ ca viśvātmānaṃ viṣṇumenaṃ pratīhi|| vedyaṃ vedapratidyaṃ| vedyaṃ jñeyam||

Verse 39

विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं सङ्कर्षणं जीवभूतं वदन्ति। ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ- माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा।।

viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ saṅkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti| tataḥ pradyumnamaniruddhaṃ caturtha- mājñāpayatyātmayonirmahātmā||

Verse 40

स पञ्चधा पञ्चगुणोपपन्नं सञ्चोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः। ततश्चकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरम्भश्चि तथैव पार्थ।। नक्षत्रमासान्विविधं कार्यजातं विद्युत्संघैरापतन्तश्च मेघाः। सर्वं कृष्णादिति क.थ.पाठः।।

sa pañcadhā pañcaguṇopapannaṃ sañcodayanviśvamidaṃ sisṛkṣuḥ| tataścakārāvanimārutau ca khaṃ jyotirambhaści tathaiva pārtha|| nakṣatramāsānvividhaṃ kāryajātaṃ vidyutsaṃghairāpatantaśca meghāḥ| sarvaṃ kṛṣṇāditi ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 41

स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत- च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा। ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां द्यावापृथिव्यग्निरथाम्बुवायू।। पञ्चधा पञ्चप्रकारं देवासुरमनुष्यश्वापदतिर्यग्रूपेण विश्वं सिसृक्षुराज्ञापयतीति पूर्वेणान्वयः। पञ्चजनोपपन्नमिति झ.पाठः।।

sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivameta- ccaturvidhaṃ lokamimaṃ ca kṛtvā| tato bhūmiṃ vyadadhātpañcabījāṃ dyāvāpṛthivyagnirathāmbuvāyū|| pañcadhā pañcaprakāraṃ devāsuramanuṣyaśvāpadatiryagrūpeṇa viśvaṃ sisṛkṣurājñāpayatīti pūrveṇānvayaḥ| pañcajanopapannamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 42

न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः।।

nsarvānsadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ||

Verse 43

शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि। यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्वं ह्येतत्केशवं त्वं प्रतीहि।।

śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca viṣvaksenātsarvametatpratīhi| yadvartate yacca bhaviṣyatīha sarvaṃ hyetatkeśavaṃ tvaṃ pratīhi||

Verse 44

मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्कृष्णः केशवो देहभाजाम्। भूतं च यच्चेह न विद्म किञ्चि- द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि।।

mṛtyuścaiva prāṇināmantakāle sākṣātkṛṣṇaḥ keśavo dehabhājām| bhūtaṃ ca yacceha na vidma kiñci- dviṣvaksenātsarvametatpratīhi||

Verse 45

यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्। तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतः परम्।। चतुर्विधं जरायुजादि। पञ्चबीजां चतुर्विधभूतग्रामः कर्म च तेषां बीजभूताम्।।

yatpraśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yacca śubhāśubham| tatsarvaṃ keśavo'cintyo viparītamataḥ param|| caturvidhaṃ jarāyujādi| pañcabījāṃ caturvidhabhūtagrāmaḥ karma ca teṣāṃ bījabhūtām||

Verse 46

एतादृशः केशवोऽतश्च भूयो नारायणः परमश्चाव्ययश्च। मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्तुषश्च बुभूषतां प्रभवश्चाव्ययश्च।। अतः केशवात् यत्परं कल्प्यते तद्विपरीतम्। असन्मार्ग इत्यर्थः।।

etādṛśaḥ keśavo'taśca bhūyo nārāyaṇaḥ paramaścāvyayaśca| madhyādyantasya jagatastastuṣaśca bubhūṣatāṃ prabhavaścāvyayaśca|| ataḥ keśavāt yatparaṃ kalpyate tadviparītam| asanmārga ityarthaḥ||