Adhyaya 261

Verse 1

वायुना हैहयार्जुनंप्रति देवासुरयुद्धे राहुणा चन्द्रसूर्यपराभवेनान्धकारप्राप्तौ देवानां प्रार्थनया चन्द्रीभूय तमोनिरसनरूपात्रिमहिमोक्तिः।। 1 ।। तथा सवज्रेन्द्रहस्तस्तम्भनेनाश्विनोः सोमपानदापनरूपच्यवनमहिमोक्तिः।। 2 ।। भीष्म उवाच। इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत्। शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः।।

vāyunā haihayārjunaṃprati devāsurayuddhe rāhuṇā candrasūryaparābhavenāndhakāraprāptau devānāṃ prārthanayā candrībhūya tamonirasanarūpātrimahimoktiḥ|| 1 || tathā savajrendrahastastambhanenāśvinoḥ somapānadāpanarūpacyavanamahimoktiḥ|| 2 || bhīṣma uvāca| ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt| śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ||

Verse 2

घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवाः। अविद्यत शरैस्तत्र स्वर्भानुः सोमभास्करौ।।

ghore tamasyayudhyanta sahitā devadānavāḥ| avidyata śaraistatra svarbhānuḥ somabhāskarau||

Verse 3

अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते स्म दानवैः। देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा।।

atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ| devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhistadā||

Verse 4

असुरेर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकसः। अपश्यन्त तपस्यन्तमत्रिं विप्रं तपोधनम्।।

asurervadhyamānāste kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ| apaśyanta tapasyantamatriṃ vipraṃ tapodhanam||

Verse 5

अथैनमब्रुवन्देवाः शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम्। असुरेरिषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ।।

athainamabruvandevāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam| asureriṣubhirviddhau candrādityāvimāvubhau||

Verse 6

वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसा वृते। नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात्त्रायस्व नः प्रभो।।

vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhistamasā vṛte| nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāttrāyasva naḥ prabho||

Verse 7

अत्रिरुवाच। कथं रक्षामि भवतस्तेऽब्रुवंश्चन्द्रमा भव। तिमिरघ्नश्च सविता दस्युहन्ता च नो भव।।

atriruvāca| kathaṃ rakṣāmi bhavataste'bruvaṃścandramā bhava| timiraghnaśca savitā dasyuhantā ca no bhava||

Verse 8

एवमुक्तस्तदात्रिर्वै तमोनुदभवच्छशी। अपश्यत्सौम्यभावाच्च सोमवत्प्रियदर्शनः।।

evamuktastadātrirvai tamonudabhavacchaśī| apaśyatsaumyabhāvācca somavatpriyadarśanaḥ||

Verse 9

दृष्ट्वा नातिप्रभं सोमं तथा सूर्यं च पार्थिव। प्रकाशमकरोदत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे।।

dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva| prakāśamakarodatristapasā svena saṃyuge||

Verse 10

जगद्वितिमिरं चापि प्रदीप्तमकरोत्तदा। व्यजयच्छत्रुसङ्घांश्च देवानां स्वेन तेजसा।।

jagadvitimiraṃ cāpi pradīptamakarottadā| vyajayacchatrusaṅghāṃśca devānāṃ svena tejasā||

Verse 11

अत्रिणा दह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा देवा महासुरान्। पराक्रमैस्तेऽपिं तदा व्यघ्नन्नत्रिसुरक्षिताः। उद्भासितश्च सविता देवास्त्राता हतासुराः।।

atriṇā dahyamānāṃstāndṛṣṭvā devā mahāsurān| parākramaiste'piṃ tadā vyaghnannatrisurakṣitāḥ| udbhāsitaśca savitā devāstrātā hatāsurāḥ||

Verse 12

अत्रिणा त्वथ सोमत्वं कृतमुत्तमतेजसा। द्विजेनाग्निद्वितीयेनि जपता चर्मवाससा।।

atriṇā tvatha somatvaṃ kṛtamuttamatejasā| dvijenāgnidvitīyeni japatā carmavāsasā||

Verse 13

फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम्। तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः। ब्रवीम्यन्यं ब्रूहि वा त्वमत्रितः क्षत्रियं वरम्।।

phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam| tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ| bravīmyanyaṃ brūhi vā tvamatritaḥ kṣatriyaṃ varam||

Verse 14

इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत्। शृणु राजन्महत्कर्म च्यवनस्य महात्मनः।।

ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustato'bravīt| śṛṇu rājanmahatkarma cyavanasya mahātmanaḥ||

Verse 15

अश्विनोः प्रतिसंश्रुत्य च्यवनः पाकशासनम्। प्रोवाच सहितो देवैः सोमपावश्विनौ कुरु।।

aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam| provāca sahito devaiḥ somapāvaśvinau kuru||

Verse 16

इन्द्र उवाच। अस्माभिर्निन्दितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम्। देवैर्न सम्मितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व नः।।

indra uvāca| asmābhirninditāvetau bhavetāṃ somapau katham| devairna sammitāvetau tasmānmaivaṃ vadasva naḥ||

Verse 17

अश्विभ्यां सह नेच्छामः सोमं पातुं महाव्रत। यदन्यद्वक्ष्यसे विप्र तत्करिष्याम ते वचः।।

aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ somaṃ pātuṃ mahāvrata| yadanyadvakṣyase vipra tatkariṣyāma te vacaḥ||

Verse 18

च्यवन उवाच। पिबेतामश्विनौ सोमं भवद्भिः सहिताविमौ। उभावेतावपि सुरौ सूर्यपुत्रौ सुरेश्वर।।

cyavana uvāca| pibetāmaśvinau somaṃ bhavadbhiḥ sahitāvimau| ubhāvetāvapi surau sūryaputrau sureśvara||

Verse 19

क्रियतां मद्वचो देवा यथा वै समुदाहृतम्। एतद्वः कुर्वतां श्रेयो भवेन्नैतदकुर्वताम्।।

kriyatāṃ madvaco devā yathā vai samudāhṛtam| etadvaḥ kurvatāṃ śreyo bhavennaitadakurvatām||

Verse 20

इन्द्र उवाच। अश्विभ्यां सह सोमं वै न पास्यामि द्विजोत्तम। पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुमिहोत्सहे।।

indra uvāca| aśvibhyāṃ saha somaṃ vai na pāsyāmi dvijottama| pibantvanye yathākāmaṃ nāhaṃ pātumihotsahe||

Verse 21

च्यवन उवाच। न चेत्करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन। मया प्रमथितः सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे।।

cyavana uvāca| na cetkariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana| mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe||

Verse 22

वायुरुवाच। ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाऽश्विनोः। च्यवनेनि ततो मन्त्रैरभिभूताः सुराऽभवन्।।

vāyuruvāca| tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasā'śvinoḥ| cyavaneni tato mantrairabhibhūtāḥ surā'bhavan||

Verse 23

तत्तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः क्रोधमूर्च्छितः। उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत्।।

tattu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrcchitaḥ| udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat||

Verse 24

तथा वज्रेम भगवानमर्षाकुललोचनः। तमापतन्तं दृष्ट्वैव च्यवनस्तपसाऽन्वितः।।

tathā vajrema bhagavānamarṣākulalocanaḥ| tamāpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanastapasā'nvitaḥ||

Verse 25

अद्भिः सिक्त्वाऽस्तम्ययतं सवज्रं सहपर्वतम्। अथेन्द्रस्य महाघोरं सोऽसृजच्छत्रुमेव हि।।

adbhiḥ siktvā'stamyayataṃ savajraṃ sahaparvatam| athendrasya mahāghoraṃ so'sṛjacchatrumeva hi||

Verse 26

मदं नामाहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनिः। तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयोजनम्।।

madaṃ nāmāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ| tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam||

Verse 27

द्वियोजनशतास्तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः। हनुस्तस्याभवद्भूमावास्यं चास्यास्पृशद्दिवम्।।

dviyojanaśatāstasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ| hanustasyābhavadbhūmāvāsyaṃ cāsyāspṛśaddivam||

Verse 28

जिह्वामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवाः सवासवाः। तिमेरास्यमनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे।।

jihvāmūle sthitāstasya sarve devāḥ savāsavāḥ| timerāsyamanuprāptā yathā matsyā mahārṇave||

Verse 29

ते सम्मन्त्र्य ततो देवा मदस्यास्य समीपगाः। अब्रुवन्सहिताः शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये।।

te sammantrya tato devā madasyāsya samīpagāḥ| abruvansahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye||

Verse 30

अश्विभ्यां सह सोमं च पिबाम विगतज्वराः। ततः स प्रणतः शक्रश्चकार च्यवनस्य तत्।।

aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāma vigatajvarāḥ| tataḥ sa praṇataḥ śakraścakāra cyavanasya tat||

Verse 31

च्यवनः कृतवानेतावश्विनौ सोमपायिनौ। ततः प्रत्याहरत्कर्म मदं च व्यभजन्मुनिः।।

cyavanaḥ kṛtavānetāvaśvinau somapāyinau| tataḥ pratyāharatkarma madaṃ ca vyabhajanmuniḥ||

Verse 32

अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्। एतैर्दोषैर्नरा राजन्क्षयं यान्ति न संशयः।।

akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān| etairdoṣairnarā rājankṣayaṃ yānti na saṃśayaḥ||

Verse 33

तस्मादेतान्नरो नित्यं दूरतः परिवर्जयेतद्।।

tasmādetānnaro nityaṃ dūrataḥ parivarjayetad||

Verse 34

एतत्ते च्यवनस्यापि कर्मि राजन्प्रकीर्तितम्। ब्रवीम्यन्यं ब्रूहि वा त्वं क्षत्रियं ब्राह्मणाद्वरम्।।

etatte cyavanasyāpi karmi rājanprakīrtitam| bravīmyanyaṃ brūhi vā tvaṃ kṣatriyaṃ brāhmaṇādvaram||