Adhyaya 26

Verse 1

गरुढेन गजकच्छपावासमेत्य चरणाभ्यां तयोर्ग्रहणम्।। 1 ।। तथा तयोर्भक्षणाय नैमिषारण्यस्थमहातरुशाखायां वेगान्निपतनम्।। 2 ।। तथा स्वनिपतनमात्रेण भज्यमानशाखाया अधोभागे लम्बमानमुनिगणावलोकनात्तुण्डेन तच्छाखाग्रहणपूर्वकं पुनरुत्पतनम्।। 3 ।। तथा देवदूतवचनात्समुद्रान्ते शाखाविसर्जनेन तन्निवासिनां कुविन्दानां हननम्।। 4 ।। गरुड उवाच। कथं तौ भगवञ्शक्यौ मया वारणकच्छपौ।। युगपद्गृहीतं तं मे त्वमुपायं वक्तुमर्हसि।।

garuḍhena gajakacchapāvāsametya caraṇābhyāṃ tayorgrahaṇam|| 1 || tathā tayorbhakṣaṇāya naimiṣāraṇyasthamahātaruśākhāyāṃ vegānnipatanam|| 2 || tathā svanipatanamātreṇa bhajyamānaśākhāyā adhobhāge lambamānamunigaṇāvalokanāttuṇḍena tacchākhāgrahaṇapūrvakaṃ punarutpatanam|| 3 || tathā devadūtavacanātsamudrānte śākhāvisarjanena tannivāsināṃ kuvindānāṃ hananam|| 4 || garuḍa uvāca| kathaṃ tau bhagavañśakyau mayā vāraṇakacchapau|| yugapadgṛhītaṃ taṃ me tvamupāyaṃ vaktumarhasi||

Verse 2

कश्यय उवाच। योद्धुकामे गजे तस्मिन्मुहूर्तं स जलेचरः। उत्तिष्ठति जलात्तूर्णं योद्धुकामः पुनःपुनः।।

kaśyaya uvāca| yoddhukāme gaje tasminmuhūrtaṃ sa jalecaraḥ| uttiṣṭhati jalāttūrṇaṃ yoddhukāmaḥ punaḥpunaḥ||

Verse 3

जलजं निर्गतं तात प्रमत्तं चैव वारणम्। ग्रहीष्यसि पतङ्गेश नान्यो योगोऽत्र विद्यते।।

jalajaṃ nirgataṃ tāta pramattaṃ caiva vāraṇam| grahīṣyasi pataṅgeśa nānyo yogo'tra vidyate||

Verse 4

भीष्म उवाच। इत्येमुक्तो विहगस्तद्गत्वा वनमुत्तमम्। ददर्श वारणेन्द्रं तं मेघाचलसमप्रभम्।।

bhīṣma uvāca| ityemukto vihagastadgatvā vanamuttamam| dadarśa vāraṇendraṃ taṃ meghācalasamaprabham||

Verse 5

तां स नागो गिरेर्वीथिं सम्प्राप्त इव भारतः। स तं दृष्ट्वा महाभागः सम्प्रहृष्टतनूरुहः।।

tāṃ sa nāgo girervīthiṃ samprāpta iva bhārataḥ| sa taṃ dṛṣṭvā mahābhāgaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ||

Verse 6

बिभक्षयिषतो राजन्दारुणस्य महात्मनः।। मातङ्गं कच्छपं चैव प्रहर्षः सुमहानभूत्।।

bibhakṣayiṣato rājandāruṇasya mahātmanaḥ|| mātaṅgaṃ kacchapaṃ caiva praharṣaḥ sumahānabhūt||

Verse 7

अथ वेगेन महता खेचरः स महाबलः। सङ्कुच्य सर्वगात्राणि कृच्छ्रेणैवान्वपद्यत।।

atha vegena mahatā khecaraḥ sa mahābalaḥ| saṅkucya sarvagātrāṇi kṛcchreṇaivānvapadyata||

Verse 8

तथा गत्वा तमध्वानं वारणप्रवरो बली। निशश्वास महाश्वासः श्रमाद्विश्रमणाय च।।

tathā gatvā tamadhvānaṃ vāraṇapravaro balī| niśaśvāsa mahāśvāsaḥ śramādviśramaṇāya ca||

Verse 9

तस्य निश्वासवातेन मदगन्धेन चैव ह। उदतिष्ठन्महाकूर्मो वारणप्रतिषेधकः।।

tasya niśvāsavātena madagandhena caiva ha| udatiṣṭhanmahākūrmo vāraṇapratiṣedhakaḥ||

Verse 10

तयोः सुतुमुलं युद्धं ददर्श पतगेश्वरः। कच्छपेन्द्रद्विरदयोरिन्द्रप्रह्वादयोरिव।।

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ dadarśa patageśvaraḥ| kacchapendradviradayorindraprahvādayoriva||

Verse 11

स्पृशन्तमग्रहस्तेन तोयं वारणयूथपम्। दन्तैर्नस्तैश्च जलजो वारयामास भारत।।

spṛśantamagrahastena toyaṃ vāraṇayūthapam| dantairnastaiśca jalajo vārayāmāsa bhārata||

Verse 12

जलजं वारणोऽप्येवं चरणैः पुष्करेण च। प्रत्यषेधन्निमज्जन्तमुन्मज्जन्तं तथैव च।।

jalajaṃ vāraṇo'pyevaṃ caraṇaiḥ puṣkareṇa ca| pratyaṣedhannimajjantamunmajjantaṃ tathaiva ca||

Verse 13

मुहूर्तमभवद्युद्धं तयोर्भीमप्रदर्शनम्। अथ तस्माज्जलाद्राजन्कच्छपः स्थलमास्थितः।।

muhūrtamabhavadyuddhaṃ tayorbhīmapradarśanam| atha tasmājjalādrājankacchapaḥ sthalamāsthitaḥ||

Verse 14

स तु नागः प्रभग्रोऽपि पिपासुर्न न्यवर्तत। तोयगृध्नुः शनैस्तर्षादपासर्पत पृष्ठतः।।

sa tu nāgaḥ prabhagro'pi pipāsurna nyavartata| toyagṛdhnuḥ śanaistarṣādapāsarpata pṛṣṭhataḥ||

Verse 15

तं दृष्ट्वा जलजस्तूर्णमपसर्पन्तमाहवात्। अभिदुद्राव वेगेन वज्रयाणिरिवासुरम्।।

taṃ dṛṣṭvā jalajastūrṇamapasarpantamāhavāt| abhidudrāva vegena vajrayāṇirivāsuram||

Verse 16

तं रोषात्स्थलमुत्तीर्णमसम्प्राप्तं गजोत्तमम्। उभावेव समस्तौ तु जग्राह विनतासुतः।।

taṃ roṣātsthalamuttīrṇamasamprāptaṃ gajottamam| ubhāveva samastau tu jagrāha vinatāsutaḥ||

Verse 17

चरणेन तु सव्येन जग्राह स गजोत्तमम्। प्रस्पन्दमानं बलवान्दक्षिणेन तु कच्छपम्।।

caraṇena tu savyena jagrāha sa gajottamam| praspandamānaṃ balavāndakṣiṇena tu kacchapam||

Verse 18

उत्पपात ततस्तूर्णं पन्नगेन्द्रनिषूदतः। दिवं खं च समुत्पत्य पक्षाभ्यामपराजितः।।

utpapāta tatastūrṇaṃ pannagendraniṣūdataḥ| divaṃ khaṃ ca samutpatya pakṣābhyāmaparājitaḥ||

Verse 19

तेन चोत्पतता तूर्णं सङ्गृहीतौ नखैर्भृशम्। वज्रगर्भैः सुनिशितैः प्राणांस्तूर्णं मुमोचतुः।।

tena cotpatatā tūrṇaṃ saṅgṛhītau nakhairbhṛśam| vajragarbhaiḥ suniśitaiḥ prāṇāṃstūrṇaṃ mumocatuḥ||

Verse 20

तौ गृह्य बलवांस्तूर्णं स्रस्तपादशिरोधरौ। विवल्गन्निव खे क्रीडन्खेचरोऽभिजगाम ह।।

tau gṛhya balavāṃstūrṇaṃ srastapādaśirodharau| vivalganniva khe krīḍankhecaro'bhijagāma ha||

Verse 21

अत्तुकामस्ततो वीरः पृथिव्यां पृथिवीपते। निरैक्षत न चापश्यद्द्रुमं पर्याप्तमासितुम्।।

attukāmastato vīraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate| niraikṣata na cāpaśyaddrumaṃ paryāptamāsitum||

Verse 22

नैमिषं त्वथ सम्प्राप्य देवारण्यं महाद्युतिः। अपश्यत द्रुमं कञ्चिच्छाखास्कन्धसमावृतम्।।

naimiṣaṃ tvatha samprāpya devāraṇyaṃ mahādyutiḥ| apaśyata drumaṃ kañcicchākhāskandhasamāvṛtam||

Verse 23

हिमवच्छिखरप्रख्यं योजनद्वयमुच्छ्रितम्। परिणाहेन राजेन्द्र नल्वमात्रं समन्ततः।।

himavacchikharaprakhyaṃ yojanadvayamucchritam| pariṇāhena rājendra nalvamātraṃ samantataḥ||

Verse 24

तस्य शाखाऽभवत्काचिदायता पञ्चयोजनम्। दृढमूला दृढस्कन्धा वज्रपत्रसमाचिता।।

tasya śākhā'bhavatkācidāyatā pañcayojanam| dṛḍhamūlā dṛḍhaskandhā vajrapatrasamācitā||

Verse 25

तत्रोपविष्टः सहसा वैनतेयो निगृह्य तौ। अत्तुकामस्ततः शाखा तस्य वेगादवापतत्।।

tatropaviṣṭaḥ sahasā vainateyo nigṛhya tau| attukāmastataḥ śākhā tasya vegādavāpatat||

Verse 26

तां पतन्तीमभिप्रेक्ष्य प्रेक्ष्य चर्षिगणानधः। आसीनान्वसुभिः सार्धं सत्रेण जगतीपते।।

tāṃ patantīmabhiprekṣya prekṣya carṣigaṇānadhaḥ| āsīnānvasubhiḥ sārdhaṃ satreṇa jagatīpate||

Verse 27

वैखानसान्नाम यतीन्वालखिल्यगणानपि। तत्र भीराविशत्तस्य पतगेन्द्रस्य भारत।।

vaikhānasānnāma yatīnvālakhilyagaṇānapi| tatra bhīrāviśattasya patagendrasya bhārata||

Verse 28

तान्दृष्ट्वा स यतींस्तत्र समासीनान्सुरैः सह। तुण्डेन गृह्य तां शाखामुत्पपात खगेश्वरः। तौच पक्षी भुजङ्गाशो व्योम्नि क्रीडन्निवाव्रजत्।।

tāndṛṣṭvā sa yatīṃstatra samāsīnānsuraiḥ saha| tuṇḍena gṛhya tāṃ śākhāmutpapāta khageśvaraḥ| tauca pakṣī bhujaṅgāśo vyomni krīḍannivāvrajat||

Verse 29

तं दृष्ट्वा गुरुसम्भारं प्रगृह्योत्पतितं खगम्। ऋषयस्तेऽब्रुवन्सर्वे गरुडोऽयमिति स्म ह। न त्वन्यः क्षमते कश्चिद्यथाऽयं वीर्यवान्खगः।।

taṃ dṛṣṭvā gurusambhāraṃ pragṛhyotpatitaṃ khagam| ṛṣayaste'bruvansarve garuḍo'yamiti sma ha| na tvanyaḥ kṣamate kaścidyathā'yaṃ vīryavānkhagaḥ||

Verse 30

असौ यच्छति धर्मात्मा गुरुभारसमन्वितः। अयं क्रीडन्निवाकाशे तस्माद्गरुड एव सः।।

asau yacchati dharmātmā gurubhārasamanvitaḥ| ayaṃ krīḍannivākāśe tasmādgaruḍa eva saḥ||

Verse 31

एवं ते समयं सर्वे वसवश्च दिवौकसः। अकार्षुः पक्षिराजस्य गरुडेत्येव नाम ह।।

evaṃ te samayaṃ sarve vasavaśca divaukasaḥ| akārṣuḥ pakṣirājasya garuḍetyeva nāma ha||

Verse 32

स पक्षी पृथिवीं सर्वां परिधावंस्ततस्ततः। मुमुक्षः शाखिनः शाखां न स्म देशमपश्यत।।

sa pakṣī pṛthivīṃ sarvāṃ paridhāvaṃstatastataḥ| mumukṣaḥ śākhinaḥ śākhāṃ na sma deśamapaśyata||

Verse 33

स वाचमशृणोद्दिव्यामुपर्युपरि जल्पतः। देवदूतस्य विस्पष्टमाभाष्य गरुडेति च।।

sa vācamaśṛṇoddivyāmuparyupari jalpataḥ| devadūtasya vispaṣṭamābhāṣya garuḍeti ca||

Verse 34

वैनतेय कुविन्देषु समुद्रान्ते महाबल। पात्यतां शाखिनः शाखा न हि ते धर्मनिश्चयाः।।

vainateya kuvindeṣu samudrānte mahābala| pātyatāṃ śākhinaḥ śākhā na hi te dharmaniścayāḥ||

Verse 35

तच्छ्रुत्वा गरुडस्तूर्णं जगाम लवणाम्भसः। उद्देशं यत्र ते मन्दाः कुविन्दाः पापकर्मिणः।।

tacchrutvā garuḍastūrṇaṃ jagāma lavaṇāmbhasaḥ| uddeśaṃ yatra te mandāḥ kuvindāḥ pāpakarmiṇaḥ||

Verse 36

ततो गत्वा ततः शाखां मुमोच पततांवरः। तया हता ********* दास्तदा षड्विंशतो नृप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षड्विंशोऽध्यायः।। 26 ।।

tato gatvā tataḥ śākhāṃ mumoca patatāṃvaraḥ| tayā hatā ********* dāstadā ṣaḍviṃśato nṛpa|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ|| 26 ||

Verse 37

स देशो राजशार्दूल ख्यातः परमदारुणः। शाखापतग इत्येव कुविन्दानां महात्मनाम्।।

sa deśo rājaśārdūla khyātaḥ paramadāruṇaḥ| śākhāpataga ityeva kuvindānāṃ mahātmanām||