Adhyaya 259

Verse 1

वायुना हैहयंप्रति कश्यपचरित्रकथनम्।। 1 ।। तथा उचथ्योपाख्यानकथनारम्भः।। 2 ।। सोमेन भद्राभिधायाः स्वकन्याया उचथ्याय भार्यात्वेन प्रदानम्।। 3 ।। पूर्वमेव तां कामितवता वरुणेन विजने तस्या अपहरणम्।। 4 ।। नारदात्तच्छ्रुतवतोचथ्येन कोपात्समुद्रे शोषिते भयाद्वरुणेनोचथ्याय पुनर्भद्राप्रत्यर्पणम्।। 5 ।। वायुरुवाच। इमां भूमिं द्विजातिभ्यो दित्सुर्वै दक्षिणां पुरा। अङ्गो नाम नृपो राजंस्ततश्चिन्तां मही ययौ।।

vāyunā haihayaṃprati kaśyapacaritrakathanam|| 1 || tathā ucathyopākhyānakathanārambhaḥ|| 2 || somena bhadrābhidhāyāḥ svakanyāyā ucathyāya bhāryātvena pradānam|| 3 || pūrvameva tāṃ kāmitavatā varuṇena vijane tasyā apaharaṇam|| 4 || nāradāttacchrutavatocathyena kopātsamudre śoṣite bhayādvaruṇenocathyāya punarbhadrāpratyarpaṇam|| 5 || vāyuruvāca| imāṃ bhūmiṃ dvijātibhyo ditsurvai dakṣiṇāṃ purā| aṅgo nāma nṛpo rājaṃstataścintāṃ mahī yayau||

Verse 2

धारिणीं सर्वभूतानामयं प्राप्य वरो नृपः। कथमिच्छति मां दातुं द्विजेभ्यो ब्रह्मणः सुताम्।।

dhāriṇīṃ sarvabhūtānāmayaṃ prāpya varo nṛpaḥ| kathamicchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām||

Verse 3

साहं त्यक्त्वा गमिष्यामि भूमित्वं ब्रह्मणः पदम्। अयं सराष्ट्रो नृपतिर्मार्भूदिति ततोऽगमत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 259 ।।

sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam| ayaṃ sarāṣṭro nṛpatirmārbhūditi tato'gamat|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 259 ||

Verse 4

ततस्तां कश्यपो दृष्ट्वा व्रजन्तीं पृथिवीं तदा। प्रविवेश महीं सद्यो युक्तात्मा सुसमाहितः।।

tatastāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā| praviveśa mahīṃ sadyo yuktātmā susamāhitaḥ||

Verse 5

ऋद्धा सा सर्वतो जज्ञे तृणौषधिसमन्विता। धर्मोत्तरा नष्टभया भूमिरासीत्तमतो नृप।।

ṛddhā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhisamanvitā| dharmottarā naṣṭabhayā bhūmirāsīttamato nṛpa||

Verse 6

एवं वर्षसहस्राणि दिव्यानि विपुलव्रतः। त्रिंशतं कश्यपो राजन्भूमिरासीदतन्द्रितः।।

evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ| triṃśataṃ kaśyapo rājanbhūmirāsīdatandritaḥ||

Verse 7

अथागम्य महाराजन्नमस्कृत्यि च कश्यपम्। पृथवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महात्मनः।।

athāgamya mahārājannamaskṛtyi ca kaśyapam| pṛthavī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ||

Verse 8

एष राजन्नीदृशो वै ब्राह्मणः कश्यपोऽभवत्। अन्यं प्रब्रूहि वा त्वं च कश्यपात्क्षत्रियं वरम्।।

eṣa rājannīdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo'bhavat| anyaṃ prabrūhi vā tvaṃ ca kaśyapātkṣatriyaṃ varam||

Verse 9

तूष्णीं बभूव नृपतिः पवनस्त्वब्रवीद्वचः। शृणु राजन्नुचथ्यस्य जातस्याङ्गिरसे कुले।।

tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanastvabravīdvacaḥ| śṛṇu rājannucathyasya jātasyāṅgirase kule||

Verse 10

भद्रा सोमस्य दुहिता रूपेण परमा मता। तस्यास्तुल्यं पतिं सोम उचथ्यं समपश्यत।।

bhadrā somasya duhitā rūpeṇa paramā matā| tasyāstulyaṃ patiṃ soma ucathyaṃ samapaśyata||

Verse 11

सा च तीव्रं तपस्तेपे महाभागा यशस्विनी। उचथ्यं तु महाभागं तत्कृते वरयत्तदा।। भूमित्वं त्यक्त्वा ब्रह्मणः पदं गमिष्यामीति सम्बन्धः।।

sā ca tīvraṃ tapastepe mahābhāgā yaśasvinī| ucathyaṃ tu mahābhāgaṃ tatkṛte varayattadā|| bhūmitvaṃ tyaktvā brahmaṇaḥ padaṃ gamiṣyāmīti sambandhaḥ||

Verse 12

तत आहूय चोचथ्यं ददामीति यशस्विनीम्। भार्यार्थे स च जग्राह विधिवद्भूरिदक्षिणः।। उचथ्यार्थे तु चार्वङ्गी परं नियममास्थिता। इति झ.पाठः।।

tata āhūya cocathyaṃ dadāmīti yaśasvinīm| bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivadbhūridakṣiṇaḥ|| ucathyārthe tu cārvaṅgī paraṃ niyamamāsthitā| iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

तां त्वकामयत श्रीमान्वरुणः पूर्वमेव ह। स चागम्य वनप्रस्थं यमुनायां जहार ताम्।।

tāṃ tvakāmayata śrīmānvaruṇaḥ pūrvameva ha| sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām||

Verse 14

जलेश्वरस्तु हृत्वा तामनयस्त्वं पुरं प्रति। परमाद्भुतसङ्काशं षट्सहस्रशतह्रदम्।।

jaleśvarastu hṛtvā tāmanayastvaṃ puraṃ prati| paramādbhutasaṅkāśaṃ ṣaṭsahasraśatahradam||

Verse 15

न हि रम्यतरं किञ्चित्तस्मादन्यत्पुरोत्तमम्। वासादैरप्सरोभिश्च दिव्यैः कामैश्च शोभितम्।।

na hi ramyataraṃ kiñcittasmādanyatpurottamam| vāsādairapsarobhiśca divyaiḥ kāmaiśca śobhitam||

Verse 16

तत्र देवस्तया सार्धं रेमे राजञ्जलेश्वरः। तदाख्यातमुचथ्याय ततः पत्न्यवमर्दनम्।। सोमः ददामीत्युक्त्वा ददावित्यध्याहारेण योजना। ददावत्रिर्यशस्विनीमिति झ.पाठः। अत्रिः सोमपिता।।

tatra devastayā sārdhaṃ reme rājañjaleśvaraḥ| tadākhyātamucathyāya tataḥ patnyavamardanam|| somaḥ dadāmītyuktvā dadāvityadhyāhāreṇa yojanā| dadāvatriryaśasvinīmiti jha.pāṭhaḥ| atriḥ somapitā||

Verse 17

तच्छ्रुत्वा नारदात्सर्वमुचथ्यो नारदं तदा। प्रोवाच गच्छ ब्रूहि त्वं वरुणं परुषं वचः।।

tacchrutvā nāradātsarvamucathyo nāradaṃ tadā| provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ||

Verse 18

मद्वाक्यान्मुञ्च मे भार्यां कस्मात्तां हृतवानसि। लोकपालोसि लोकानां न लोकस्य विलोपकः।।

madvākyānmuñca me bhāryāṃ kasmāttāṃ hṛtavānasi| lokapālosi lokānāṃ na lokasya vilopakaḥ||

Verse 19

सोमेन दत्ता भार्या मे त्वया चापहृताऽद्य वै। इत्युक्तो वचनात्तस्य नारदेन जलेश्वरः।।

somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtā'dya vai| ityukto vacanāttasya nāradena jaleśvaraḥ||

Verse 20

मुञ्च भार्यामुचथ्यस्य कस्मात्त्वं हृतवानसि। इति श्रुत्वा वचस्तस्य सोऽथ तं वरुणोऽब्रवीत्।।

muñca bhāryāmucathyasya kasmāttvaṃ hṛtavānasi| iti śrutvā vacastasya so'tha taṃ varuṇo'bravīt||

Verse 21

ममैषा सुप्रिया भार्या नैनामुत्स्रष्टुमुत्सहे। इत्युक्तो वरुणेनाथ नारदः प्राप्य तं मुनिम्। उचथ्यमब्रवीद्वाक्यं नातिहृष्टमना इव।।

mamaiṣā supriyā bhāryā naināmutsraṣṭumutsahe| ityukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim| ucathyamabravīdvākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva||

Verse 22

गले गृहीत्वा क्षिप्तोस्मि वरुणेन महामुने। न प्रयच्छति ते भार्यां यत्ते कार्यं कुरुष्व तत्।।

gale gṛhītvā kṣiptosmi varuṇena mahāmune| na prayacchati te bhāryāṃ yatte kāryaṃ kuruṣva tat||

Verse 23

नारदस्य वचः श्रुत्वा क्रुद्धः प्राज्वलदङ्गिराः। अपिबत्तेजसा वारि विष्टभ्य सुमहातपाः।।

nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvaladaṅgirāḥ| apibattejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ||

Verse 24

पीयमाने तु सर्वस्मिंस्तोयेऽपि सलिलेश्वरः। सुहृद्भिर्भिक्षमाणोऽपि नैवामुञ्चत तां तदा।।

pīyamāne tu sarvasmiṃstoye'pi salileśvaraḥ| suhṛdbhirbhikṣamāṇo'pi naivāmuñcata tāṃ tadā||

Verse 25

ततः क्रुद्धोऽब्रवीद्भूमिमुचथ्यो ब्राह्मणोत्तमः। दर्शय स्वस्थलं भद्रे षट्सहस्रशतह्रदम्।। देवो वरुणः। तया भद्रकया।।

tataḥ kruddho'bravīdbhūmimucathyo brāhmaṇottamaḥ| darśaya svasthalaṃ bhadre ṣaṭsahasraśatahradam|| devo varuṇaḥ| tayā bhadrakayā||

Verse 26

ततस्तदीरणं जातं समुद्रस्यावसर्पतः। तस्माद्देशान्नदीं चैव प्रोवाचासौ द्विजोत्तमः।। दर्शयस्व बिलं भद्रे इति क.पाठः।।

tatastadīraṇaṃ jātaṃ samudrasyāvasarpataḥ| tasmāddeśānnadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ|| darśayasva bilaṃ bhadre iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 27

अदृश्या गच्छ भीरु त्वं सरस्वति मरून्प्रति। अणुण्यभूषो भवतु देशस्त्यक्तस्तया शुभे।। ईरिणं ऊषरप्रवेशः। समुद्रश्चापसर्पतेति क.पाठः।।

adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati marūnprati| aṇuṇyabhūṣo bhavatu deśastyaktastayā śubhe|| īriṇaṃ ūṣarapraveśaḥ| samudraścāpasarpateti ka.pāṭhaḥ||

Verse 28

ततश्चूर्णीकृते देशेक भद्रामादाय वारिपः। अददाच्छरणं गत्वा भार्यामाङ्गिरसाय वै।।

tataścūrṇīkṛte deśeka bhadrāmādāya vāripaḥ| adadāccharaṇaṃ gatvā bhāryāmāṅgirasāya vai||

Verse 29

प्रतिगृह्य तु तां भार्यामुचथ्यः सुमनाऽभवत्। मुमोच च जगद्दुःखान्मरुतश्चैव निर्मलाः।। अपुण्य एष भवित्विति झ.पाठः।।

pratigṛhya tu tāṃ bhāryāmucathyaḥ sumanā'bhavat| mumoca ca jagadduḥkhānmarutaścaiva nirmalāḥ|| apuṇya eṣa bhavitviti jha.pāṭhaḥ||

Verse 30

ततः स लब्ध्वा तां भार्यां वरुणं प्राह धर्मवित्। उचथ्यः सुमहातेजा यत्तुच्छृणु नराधिप।।

tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit| ucathyaḥ sumahātejā yattucchṛṇu narādhipa||

Verse 31

मयैषा तपसा प्राप्ता क्रोशतस्ते जलाधिप। इत्युक्त्वा तामुपादाय स्वमेव भवनं ययौ।।

mayaiṣā tapasā prāptā krośataste jalādhipa| ityuktvā tāmupādāya svameva bhavanaṃ yayau||

Verse 32

एष राजन्नीदृशो वै उचथ्यो ब्राह्मणर्षभः। ब्रवीमि हान्यं ब्रूहि त्वमुचथ्यात्क्षत्रियं वरम्।।

eṣa rājannīdṛśo vai ucathyo brāhmaṇarṣabhaḥ| bravīmi hānyaṃ brūhi tvamucathyātkṣatriyaṃ varam||