Adhyaya 258

Verse 1

कार्तवीर्यार्जुनंप्रति वायुना ब्राह्म्णमहिमप्रशंसके स्ववाक्ये प्रामाण्यनश्चयाय दृष्टान्ततयाऽङ्गिरः प्रभृतिब्राह्मणचरित्रविशेषप्रतिपादनम्।। 1 ।। वायुरुवाच। शृणु मूढ गुणान्कांश्चिद्ब्राह्मणानां महात्मनाम्। ये त्वया कीर्तिता राजंस्तेभ्योऽथ ब्राह्मणो वरः।।

kārtavīryārjunaṃprati vāyunā brāhmṇamahimapraśaṃsake svavākye prāmāṇyanaścayāya dṛṣṭāntatayā'ṅgiraḥ prabhṛtibrāhmaṇacaritraviśeṣapratipādanam|| 1 || vāyuruvāca| śṛṇu mūḍha guṇānkāṃścidbrāhmaṇānāṃ mahātmanām| ye tvayā kīrtitā rājaṃstebhyo'tha brāhmaṇo varaḥ||

Verse 2

त्यक्त्वा महीत्वं भूमिस्तु स्पर्धया काश्यपस्य ह। नाशं जगाम तां विप्रो व्यस्तम्ययत कश्यपः।।

tyaktvā mahītvaṃ bhūmistu spardhayā kāśyapasya ha| nāśaṃ jagāma tāṃ vipro vyastamyayata kaśyapaḥ||

Verse 3

अक्षया ब्राह्मणा राजन्दिवि चेह च नित्यदा। अपिबत्तेजसा ह्यापः स्वयमेवाङ्गिराः पुरा।।

akṣayā brāhmaṇā rājandivi ceha ca nityadā| apibattejasā hyāpaḥ svayamevāṅgirāḥ purā||

Verse 4

स ताः पिबञ्शीरमिव नातृप्यत महातपाः। अपूरयन्महौघेन महीं सर्वां च पार्थिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 258 ।।

sa tāḥ pibañśīramiva nātṛpyata mahātapāḥ| apūrayanmahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 258 ||

Verse 5

तस्मिन्नहं च क्रुद्धे वै जगत्त्यक्त्वा ततो भयात्। व्यतिष्ठमग्निहोत्रे च चिरमङ्गिरसो भयात्।। रसकामः विबन्क्षीरं नाकुप्यत महातपाः इति थ.पाठः।।

tasminnahaṃ ca kruddhe vai jagattyaktvā tato bhayāt| vyatiṣṭhamagnihotre ca ciramaṅgiraso bhayāt|| rasakāmaḥ vibankṣīraṃ nākupyata mahātapāḥ iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 6

अथ शप्तश्च भगवान्गौतमेन पुरंदरः। अहल्यां कामयानो वै धर्मार्थं च न हिंसितः।।

atha śaptaśca bhagavāngautamena puraṃdaraḥ| ahalyāṃ kāmayāno vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ||

Verse 7

तथा समुद्रो नृपते पूर्णो दृष्टश्च वारिणा। ब्राह्मणैरभिशप्तश्च बभूव लवणोदकः।।

tathā samudro nṛpate pūrṇo dṛṣṭaśca vāriṇā| brāhmaṇairabhiśaptaśca babhūva lavaṇodakaḥ||

Verse 8

सुवर्णवर्णो निर्धूमः सङ्गतोर्ध्वशिखः कविः। क्रुद्धेनाङ्गिरसा शप्तो गुणैरेतैर्विवर्जितः।। अहं वायुः।।

suvarṇavarṇo nirdhūmaḥ saṅgatordhvaśikhaḥ kaviḥ| kruddhenāṅgirasā śapto guṇairetairvivarjitaḥ|| ahaṃ vāyuḥ||

Verse 9

महतश्चूर्णितान्पश्य ये हासन्त महोदधिम्। सुवर्णिधारिणा नित्यमवशप्ता द्विजातिना।। कविः अग्निः।।

mahataścūrṇitānpaśya ye hāsanta mahodadhim| suvarṇidhāriṇā nityamavaśaptā dvijātinā|| kaviḥ agniḥ||

Verse 10

सम्मतत्वं द्विजातिभ्यः श्रेष्ठं विद्धि नराधिप। गर्भस्थान्ब्राह्मणाञ्शश्वन्नमस्यति किल प्रभुः।।

sammatatvaṃ dvijātibhyaḥ śreṣṭhaṃ viddhi narādhipa| garbhasthānbrāhmaṇāñśaśvannamasyati kila prabhuḥ||

Verse 11

दण्डकानां महद्राज्यं ब्राह्मणेन विनाशितम्। तालजङ्घं महाक्षत्रमौर्वेणैकेन नाशितम्।।

daṇḍakānāṃ mahadrājyaṃ brāhmaṇena vināśitam| tālajaṅghaṃ mahākṣatramaurveṇaikena nāśitam||

Verse 12

त्वया च विपुलं राज्यं बलं धर्मं श्रुतं तथा। दत्तात्रेयप्रसादेन प्रप्तं परमदुर्लभम्।।

tvayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaṃ śrutaṃ tathā| dattātreyaprasādena praptaṃ paramadurlabham||

Verse 13

अग्निं त्वं यजसे नित्यं कस्माद्ब्राह्मणमर्जन। स हि सर्वस्य लोकस्य हव्यवाट् किं न वेत्सि तम्।। महतः सगरपुत्रान् आसन्त उपासन्त। सुवर्णधारिणा शोभनो ब्राह्मणवर्णस्तस्य धारिणा धर्त्रा द्विजातिना कपिलेन मरुतश्चूर्णितान्पश्य। यौर्हि पूर्णो महोदधिरिति क.थ.पाठः।।

agniṃ tvaṃ yajase nityaṃ kasmādbrāhmaṇamarjana| sa hi sarvasya lokasya havyavāṭ kiṃ na vetsi tam|| mahataḥ sagaraputrān āsanta upāsanta| suvarṇadhāriṇā śobhano brāhmaṇavarṇastasya dhāriṇā dhartrā dvijātinā kapilena marutaścūrṇitānpaśya| yaurhi pūrṇo mahodadhiriti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 14

अथवा ब्राह्मणश्रेष्ठमनुभूतानुपालकम्। कर्तारं जवलोकस्य कस्माज्जानन्विमुह्यसे।। अग्निं ब्राह्मणमित्यन्वयः ।।

athavā brāhmaṇaśreṣṭhamanubhūtānupālakam| kartāraṃ javalokasya kasmājjānanvimuhyase|| agniṃ brāhmaṇamityanvayaḥ ||

Verse 15

तथा प्रजापतिर्ब्राह्मा अव्यक्तप्रभवोऽव्ययः। येनेदं विपुलं विश्वं जनितं स्थावरं चरम्।।

tathā prajāpatirbrāhmā avyaktaprabhavo'vyayaḥ| yenedaṃ vipulaṃ viśvaṃ janitaṃ sthāvaraṃ caram||

Verse 16

अण्डजातं तु ब्रह्माणं केचिदिच्छिन्त्यपण्डिताः। अण्डाद्भिन्नाद्बभुः शैला दिशोंऽभः पृथिवी दिवम्।। अनुभूतं प्रतिभूतम्। अनुपालकं पोषकम्।।

aṇḍajātaṃ tu brahmāṇaṃ kecidicchintyapaṇḍitāḥ| aṇḍādbhinnādbabhuḥ śailā diśoṃ'bhaḥ pṛthivī divam|| anubhūtaṃ pratibhūtam| anupālakaṃ poṣakam||

Verse 17

दृष्टवानेतदेवं हि कथं जायेदजो हि सः। स्थानमाकाशमण्डं तु यस्माज्जातः पितामहः।। ननु ब्रह्माण्डे जातत्वात्कथमण्डमजनयदित्यत्राह अण्डेति।।

dṛṣṭavānetadevaṃ hi kathaṃ jāyedajo hi saḥ| sthānamākāśamaṇḍaṃ tu yasmājjātaḥ pitāmahaḥ|| nanu brahmāṇḍe jātatvātkathamaṇḍamajanayadityatrāha aṇḍeti||

Verse 18

तिष्ठेत्कथमिति ब्रूयान्न किञ्चिद्धि तदा भवेत्। अहङ्कार इति प्रोक्तः सर्वतेजोगतः प्रभुः।।

tiṣṭhetkathamiti brūyānna kiñciddhi tadā bhavet| ahaṅkāra iti proktaḥ sarvatejogataḥ prabhuḥ||

Verse 19

नास्त्यन्तमस्ति तु ब्रह्मा स राजा लोकभावनः। इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत्।।

nāstyantamasti tu brahmā sa rājā lokabhāvanaḥ| ityuktaḥ sa tadā tūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt||