Adhyaya 257

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणमहिमप्रकाशनाय कार्तवीर्यार्जुनकथाकथनारम्भः।। 1 ।। दत्तात्रेयाद्वरलाभगर्वितेन तेन दिग्जययात्रायां क्वापि पुरुषे स्वसाम्याभावकथने अशरीरवाण्या ब्राह्मणानामुत्कर्षकथनम्।। 2 ।। तेन दर्पात्तदवज्ञाने वायुनापि ब्राह्मणानामेवोत्कर्षे कथते तेन वायुंप्रति तत्प्रकाशनप्रार्थना।। युधिष्ठिर उवाच। कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप। कं वा धर्मोदयं मत्वा तानर्चसि महामते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇamahimaprakāśanāya kārtavīryārjunakathākathanārambhaḥ|| 1 || dattātreyādvaralābhagarvitena tena digjayayātrāyāṃ kvāpi puruṣe svasāmyābhāvakathane aśarīravāṇyā brāhmaṇānāmutkarṣakathanam|| 2 || tena darpāttadavajñāne vāyunāpi brāhmaṇānāmevotkarṣe kathate tena vāyuṃprati tatprakāśanaprārthanā|| yudhiṣṭhira uvāca| kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa| kaṃ vā dharmodayaṃ matvā tānarcasi mahāmate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पवनस्य च संवादमर्जुनस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| pavanasya ca saṃvādamarjunasya ca bhārata||

Verse 3

सहस्रभुजभृच्छ्रीमान्कार्तवीर्योऽभवत्प्रभुः। अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः।।

sahasrabhujabhṛcchrīmānkārtavīryo'bhavatprabhuḥ| asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ||

Verse 4

स तु रत्नाकरवतीं सप्तद्वीपां ससागराम्। शशास पृथिवीं सर्वां हैहयः सत्यविक्रमः।। व्युष्टिं समृद्धिं फलं वा। कं वा कर्मोदयं मत्वा इति ङ.झ. पाठः।।

sa tu ratnākaravatīṃ saptadvīpāṃ sasāgarām| śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ haihayaḥ satyavikramaḥ|| vyuṣṭiṃ samṛddhiṃ phalaṃ vā| kaṃ vā karmodayaṃ matvā iti ṅa.jha. pāṭhaḥ||

Verse 5

स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कर्मणे। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च।। स च रक्षार्थमवनिं सप्तद्वीपां इति क.पाठः।।

svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya karmaṇe| kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutameva ca|| sa ca rakṣārthamavaniṃ saptadvīpāṃ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 6

आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम्। न्यमन्त्रयत संतुष्टो द्विजश्चैनं वरैस्त्रिभिः।।

ārādhayāmāsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim| nyamantrayata saṃtuṣṭo dvijaścainaṃ varaistribhiḥ||

Verse 7

स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनमब्रवीत्। सहस्रबाहुता मेऽस्तु यूपमध्ये ग्रहो यथा।। दत्तात्रेयाय कारणे इति ङ.झ.पाठः।।

sa varaiśchanditastena nṛpo vacanamabravīt| sahasrabāhutā me'stu yūpamadhye graho yathā|| dattātreyāya kāraṇe iti ṅa.jha.pāṭhaḥ||

Verse 8

मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे। विक्रमेणि महीं कृत्स्नां जयेयं संशितव्रत।।

mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe| vikrameṇi mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ saṃśitavrata||

Verse 9

तां च धर्मेण सम्प्राप्य पालयेयमतन्द्रितः। चतुर्थं तु वरं याचे त्वामहं द्विजसत्तम।।

tāṃ ca dharmeṇa samprāpya pālayeyamatandritaḥ| caturthaṃ tu varaṃ yāce tvāmahaṃ dvijasattama||

Verse 10

तं ममानुग्रहकृते दातुमर्हस्यनिन्दित। अनुशाशन्तु मां सन्तो मिथ्यावृत्तं त्वदाश्रयम्।।

taṃ mamānugrahakṛte dātumarhasyanindita| anuśāśantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tvadāśrayam||

Verse 11

इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम्। एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः।।

ityuktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstviti narādhipam| evaṃ samabhavaṃstasya varāste dīptatejasaḥ||

Verse 12

गतः स रथमास्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिम्। अब्रवीद्वीर्यसंमोहात्को वाऽस्ति सदृशो मम।।

gataḥ sa rathamāsthāya jvalanārkasamadyutim| abravīdvīryasaṃmohātko vā'sti sadṛśo mama||

Verse 13

धैर्यैर्वीर्यैर्यशःशौर्यौर्विक्रमेणौजसाऽपि वा। तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वागुवाचाशरीरिणी।।

dhairyairvīryairyaśaḥśauryaurvikrameṇaujasā'pi vā| tadvākyānte cāntarikṣe vāguvācāśarīriṇī||

Verse 14

न त्वं मूढ विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम्। सहितो ब्राह्मणेनेह क्षत्रियः शास्ति वै प्रजाः।।

na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyādvaram| sahito brāhmaṇeneha kṣatriyaḥ śāsti vai prajāḥ||

Verse 15

अर्जुन उवाच। कुर्यां भूतानि तुष्टोऽहं क्रुद्धो नाशं तथा नये। कर्म्णा मनसा वाचा न मत्तोस्ति वरो द्विजः।।

arjuna uvāca| kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye| karmṇā manasā vācā na mattosti varo dvijaḥ||

Verse 16

पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः। त्वयोक्तौ हेतुयुक्तौ तौ विशेषस्तत्र दृश्यते।। सहस्रबाहुर्भूयां वै चमूमध्ये गृहेऽन्यथा इति ङ.झ.पाठः।।

pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ| tvayoktau hetuyuktau tau viśeṣastatra dṛśyate|| sahasrabāhurbhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe'nyathā iti ṅa.jha.pāṭhaḥ||

Verse 17

ब्राह्मणाः संश्रिताः क्षत्रं न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम्। श्रिता ब्रह्मोपधा विप्राः खादन्ति क्षत्रियान्भुवि।। पूर्वो वादो ब्रह्मोत्तरः ब्राह्मणाधिक्यवचनं पूर्वपक्षः क्षत्रियाधिक्यं सिद्धान्त इत्यर्थः। हेतुयुक्तौ प्रजापालनेन हेतुना युक्तौ सहितौ तौ ब्राह्मणक्षत्रियौ पूर्वं ब्रह्मोत्तरो वादः क्षत्रियः क्षत्रियोत्तरः मयोक्तो हेतुयुक्तौ चेति क.पाठः।।

brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam| śritā brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyānbhuvi|| pūrvo vādo brahmottaraḥ brāhmaṇādhikyavacanaṃ pūrvapakṣaḥ kṣatriyādhikyaṃ siddhānta ityarthaḥ| hetuyuktau prajāpālanena hetunā yuktau sahitau tau brāhmaṇakṣatriyau pūrvaṃ brahmottaro vādaḥ kṣatriyaḥ kṣatriyottaraḥ mayokto hetuyuktau ceti ka.pāṭhaḥ||

Verse 18

क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्मः प्रजानां परिपालनम्। क्षत्राद्वृत्तिर्ब्राह्मणानां तैः कथं ब्राह्मणो वरः।।

kṣatriyeṣvāśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam| kṣatrādvṛttirbrāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ||

Verse 19

सर्वभूतप्रधानांस्तान्भैक्षवृत्तीनहं सदा। आत्मसम्भावितान्विप्रान्स्थापयाम्यात्मनो वशे।।

sarvabhūtapradhānāṃstānbhaikṣavṛttīnahaṃ sadā| ātmasambhāvitānviprānsthāpayāmyātmano vaśe||

Verse 20

कथितं त्वनयाऽसत्यं गायन्त्या कन्यया दिवि। विजेष्याम्यवशान्सर्वान्ब्राह्मणांश्चर्मवाससः।। ब्रह्मा वेदो यज्ञश्च अध्यापनयाजनार्थ एव उपधा च्छलं येषां ते तथा क्षत्रियान्खादन्ति उपजीवन्ति।।

kathitaṃ tvanayā'satyaṃ gāyantyā kanyayā divi| vijeṣyāmyavaśānsarvānbrāhmaṇāṃścarmavāsasaḥ|| brahmā vedo yajñaśca adhyāpanayājanārtha eva upadhā cchalaṃ yeṣāṃ te tathā kṣatriyānkhādanti upajīvanti||

Verse 21

न च मां च्यावयेद्राष्ट्रात्त्रिषु लोकेषु कश्चन। देवो वा मानुषो वाऽपि तस्माज्ज्येष्ये द्विजानहम्।।

na ca māṃ cyāvayedrāṣṭrāttriṣu lokeṣu kaścana| devo vā mānuṣo vā'pi tasmājjyeṣye dvijānaham||

Verse 22

अद्य ब्रह्मोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियोत्तरम्। नहि मे संयुगे कश्चित्सोढुमुत्सहते बलम्।। चर्मवाससः अजिनवस्त्रान्। गायत्र्या कन्यया दिवीति झ.पाठः।।

adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram| nahi me saṃyuge kaścitsoḍhumutsahate balam|| carmavāsasaḥ ajinavastrān| gāyatryā kanyayā divīti jha.pāṭhaḥ||

Verse 23

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्ताऽभून्निशाचरी। अथैनमन्तरिक्षस्थस्ततो वायुरभाषत।। ब्रह्मोत्तरं सन्तम्।।

arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastā'bhūnniśācarī| athainamantarikṣasthastato vāyurabhāṣata|| brahmottaraṃ santam||

Verse 24

त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु। एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो भविष्यति।।

tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru| eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho bhaviṣyati||

Verse 25

अथ च त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजाः। निरसिष्यन्ति ते राष्ट्राद्धतोत्साहा महाबलाः।।

atha ca tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ| nirasiṣyanti te rāṣṭrāddhatotsāhā mahābalāḥ||

Verse 26

तं राजा कस्त्वमित्याह ततस्तं प्राह मारुतः। वायुर्वै देवदूतोस्मि हितं त्वां प्रब्रवीम्यहम्।।

taṃ rājā kastvamityāha tatastaṃ prāha mārutaḥ| vāyurvai devadūtosmi hitaṃ tvāṃ prabravīmyaham||

Verse 27

अर्जुन उवाच। अहो त्वयाऽयं विप्रेषु भक्तिरागः प्रदर्शितः। यादृशं पृथिवीभूतं तादृशं ब्रूहि मे द्विजम्।। निशाचरी अन्तर्हिता सरस्वती।।

arjuna uvāca| aho tvayā'yaṃ vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ| yādṛśaṃ pṛthivībhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi me dvijam|| niśācarī antarhitā sarasvatī||

Verse 28

वायोर्वा सदृशं किञ्चिद्ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम्। अपां वै सदृशं वह्नेः सूर्यस्य नभसोऽपि वा।।

vāyorvā sadṛśaṃ kiñcidbrūhi tvaṃ brāhmaṇottamam| apāṃ vai sadṛśaṃ vahneḥ sūryasya nabhaso'pi vā||