Adhyaya 256

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणमहिमप्रशंसनपूर्वकं तेषां पूज्यत्वादिकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। के पूज्याः के नमस्कार्या कथं वर्तेत केषु च। किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 256 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇamahimapraśaṃsanapūrvakaṃ teṣāṃ pūjyatvādikathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| ke pūjyāḥ ke namaskāryā kathaṃ varteta keṣu ca| kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭpañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 256 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। ब्राह्मणानां परिभवः सादयेदपि देवताः। ब्राह्मणांस्तु नमस्कृत्य युधिष्ठिर न रिष्यते।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayedapi devatāḥ| brāhmaṇāṃstu namaskṛtya yudhiṣṭhira na riṣyate||

Verse 3

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत्। ते हि लोकानिमान्सर्वान्धारयन्ति मनीषिणः।।

te pūjyāste namaskāryā vartethāsteṣu putravat| te hi lokānimānsarvāndhārayanti manīṣiṇaḥ||

Verse 4

ब्राह्मणाः सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतवः।। धनत्यागाभिरामास्चि वाक्सङ्गमधुराश्च ये।।

brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ|| dhanatyāgābhirāmāsci vāksaṅgamadhurāśca ye||

Verse 5

रमणीयाश्च भूतानां नियमेन धृतव्रताः। प्रणेतारश्च कोशानां शास्त्राणां च यशस्विनः।।

ramaṇīyāśca bhūtānāṃ niyamena dhṛtavratāḥ| praṇetāraśca kośānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ||

Verse 6

तपो येषां धनं नित्यं वाक्चैव विपुलं बलम्। प्रसवाश्चैव धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः।।

tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vākcaiva vipulaṃ balam| prasavāścaiva dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ||

Verse 7

धर्मकामाः स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेवतः। यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः।।

dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtairdharmasevataḥ| yānsamāśritya tiṣṭhanti prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ||

Verse 8

पन्थानः सर्वनेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः। पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्वहन्ति धुरं सदा।।

panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ| pitṛpaitāmahīṃ gurvīmudvahanti dhuraṃ sadā||

Verse 9

धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद्धया इव। पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिनः।।

dhuri ye nāvasīdanti viṣame saddhayā iva| pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ||

Verse 10

भोजनादेव लोकांस्त्रींस्त्रायन्ते महतो भयात्। दीपः सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्चक्षुष्मतामपि।।

bhojanādeva lokāṃstrīṃstrāyante mahato bhayāt| dīpaḥ sarvasya lokasya cakṣuścakṣuṣmatāmapi||

Verse 11

सर्वशिल्पादिनिधयो निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः। गतिज्ञाः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः।।

sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ| gatijñāḥ sarvabhūtānāmadhyātmagaticintakāḥ||

Verse 12

आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशयाः। परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम्।।

ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraśchinnasaṃśayāḥ| parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim||

Verse 13

विमुक्ता धूतपाप्मानो निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः। मानार्हा मानिता नित्यं ज्ञानविद्भिर्महात्मभिः।।

vimuktā dhūtapāpmāno nirdvandvā niṣparigrahāḥ| mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhirmahātmabhiḥ||

Verse 14

चन्दने मलपङ्के च भोजनेऽभोजने समाः। समं येषां दुकूलं च शाणक्षौमाजिनानि च।।

candane malapaṅke ca bhojane'bhojane samāḥ| samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca||

Verse 15

तिष्ठेयुरप्यभुञ्जाना बहूनि दिवसान्यपि। शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाः।।

tiṣṭheyurapyabhuñjānā bahūni divasānyapi| śoṣayeyuśca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ||

Verse 16

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम्। लोकानन्यान्सृजेयुस्ते लोकपालांश्च कोपिताः।। किमाचारः कथं धर्मः कीदृशेषु न रिष्यते इति क.पाठः।।

adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam| lokānanyānsṛjeyuste lokapālāṃśca kopitāḥ|| kimācāraḥ kathaṃ dharmaḥ kīdṛśeṣu na riṣyate iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 17

अपेयः सागरो येषामपि सापान्महात्मनाम्। येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति।।

apeyaḥ sāgaro yeṣāmapi sāpānmahātmanām| yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati||

Verse 18

देवानामपि ये देवाः कारणं कारणस्य च। प्रमामस्य प्रमाणं च तस्मान्नाभिभवेद्बुधः।।

devānāmapi ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca| pramāmasya pramāṇaṃ ca tasmānnābhibhavedbudhaḥ||

Verse 19

तेषां वृद्धाश्च बालाश्च सर्वे सन्मार्गदर्शिनः। तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम्।।

teṣāṃ vṛddhāśca bālāśca sarve sanmārgadarśinaḥ| tapovidyāviśeṣāttu mānayanti parasparam||

Verse 20

अविद्वान्ब्राह्मणो देवः पात्रं वै पावनं महत्। विद्वान्भूयस्तरो देवः पूर्णसागरसन्निभः।।

avidvānbrāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat| vidvānbhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasannibhaḥ||

Verse 21

अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत्। प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत्।।

avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat| praṇītaścāpraṇītaśca yathā'gnirdaivataṃ mahat||

Verse 22

श्मशाने ह्यपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति। हविर्यज्ञे च विधिवद्भूय एवाभिशोभते।।

śmaśāne hyapi tejasvī pāvako naiva duṣyati| haviryajñe ca vidhivadbhūya evābhiśobhate||

Verse 23

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु। सर्वथा ब्राह्मणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम्।।

evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu| sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tatparam||