Adhyaya 251

Verse 1

महेश्वरेण मुनिगणान्प्रति श्रीकृष्णस्य वंशानुक्रमवर्णनपूर्वकं गुणगणानुवर्णनम्।। 1 ।। ऋषय ऊचुः। पिनाकिन्भगनेत्रघ्न सर्वलोकनमस्कृत। महात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छाम शङ्कर।।

maheśvareṇa munigaṇānprati śrīkṛṣṇasya vaṃśānukramavarṇanapūrvakaṃ guṇagaṇānuvarṇanam|| 1 || ṛṣaya ūcuḥ| pinākinbhaganetraghna sarvalokanamaskṛta| mahātmyaṃ vāsudevasya śrotumicchāma śaṅkara||

Verse 2

ईश्वर उवाच। पितामहादपि वरः शाश्वतः पुरुषो हरिः। कृष्णो जाम्बूनदाभासो व्यभ्रे सूर्य इवोदितः।।

īśvara uvāca| pitāmahādapi varaḥ śāśvataḥ puruṣo hariḥ| kṛṣṇo jāmbūnadābhāso vyabhre sūrya ivoditaḥ||

Verse 3

दशबाहुर्महातेजा देवतारिनिषूदनः। श्रीवत्साङ्को हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः।।

daśabāhurmahātejā devatāriniṣūdanaḥ| śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ||

Verse 4

ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभवः। शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुराऽसुराः।।

brahmā tasyodarabhavastasyāhaṃ ca śirobhavaḥ| śiroruhebhyo jyotīṃṣi romabhyaśca surā'surāḥ||

Verse 5

ऋषयो देहसम्भूतास्तस्य लोकाश्च शाश्वताः। पितामहगृहं साक्षात्सर्वदेवगृहं च सः।।

ṛṣayo dehasambhūtāstasya lokāśca śāśvatāḥ| pitāmahagṛhaṃ sākṣātsarvadevagṛhaṃ ca saḥ||

Verse 6

सोस्याः पृथिव्याः कृत्स्नायाः स्रष्टा त्रिभुवनेश्वरः। संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च।।

sosyāḥ pṛthivyāḥ kṛtsnāyāḥ sraṣṭā tribhuvaneśvaraḥ| saṃhartā caiva bhūtānāṃ sthāvarasya carasya ca||

Verse 7

स हि देववरः साक्षाद्देवनाथः परन्तपः। सर्वज्ञः सर्वसंश्लिष्टः सर्वगः सर्वतोमुखः।।

sa hi devavaraḥ sākṣāddevanāthaḥ parantapaḥ| sarvajñaḥ sarvasaṃśliṣṭaḥ sarvagaḥ sarvatomukhaḥ||

Verse 8

परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः। न तस्मात्परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।।

paramātmā hṛṣīkeśaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ| na tasmātparamaṃ bhūtaṃ triṣu lokeṣu kiñcana||

Verse 9

सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुतः। स सर्वान्पार्तिवान्सङ्ख्ये घातयिष्यति मानदः।।

sanātano vai madhuhā govinda iti viśrutaḥ| sa sarvānpārtivānsaṅkhye ghātayiṣyati mānadaḥ||

Verse 10

सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुरास्थितः। न हि देवगणाः शक्तास्त्रिविक्रमविनाकृताः।।

surakāryārthamutpanno mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ| na hi devagaṇāḥ śaktāstrivikramavinākṛtāḥ||

Verse 11

भुवने देवकार्याणि कर्तुं नायकवर्जिताः। नायकः सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृतः।।

bhuvane devakāryāṇi kartuṃ nāyakavarjitāḥ| nāyakaḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevanamaskṛtaḥ||

Verse 12

एतस्य देवनाथस्य देवकार्यपरस्य च। ब्रह्मभूतस्य सततं ब्रह्मर्षिशरणस्य च।।

etasya devanāthasya devakāryaparasya ca| brahmabhūtasya satataṃ brahmarṣiśaraṇasya ca||

Verse 13

ब्रह्मा वसति गर्भस्थः शरीरे सुखसंस्थितः। शर्वः सुखं संश्रितश्च् शरीरे सुखसंस्थितः।।

brahmā vasati garbhasthaḥ śarīre sukhasaṃsthitaḥ| śarvaḥ sukhaṃ saṃśritaśc śarīre sukhasaṃsthitaḥ||

Verse 14

सर्वाः सुखं संश्रिताश्च शरीरे तस्य देवताः। स देवः पुण्डरीकाक्षः श्रीगर्भः श्रीसहोषितः।।

sarvāḥ sukhaṃ saṃśritāśca śarīre tasya devatāḥ| sa devaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīgarbhaḥ śrīsahoṣitaḥ||

Verse 15

शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वज। उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च।।

śārṅgacakrāyudhaḥ khaḍgī sarvanāgaripudhvaja| uttamena sa śīlena damena ca śamena ca||

Verse 16

पराक्रमेण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च। आरोहेणि प्रमाणेन धैर्येणार्जवसम्पदा।।

parākrameṇa vīryeṇa vapuṣā darśanena ca| āroheṇi pramāṇena dhairyeṇārjavasampadā||

Verse 17

आनृशंस्येन रूपेण बलेन न समन्वितः। अस्त्रैः समुदितः सर्वैर्दिव्यैरद्भुतदर्शनैः।।

ānṛśaṃsyena rūpeṇa balena na samanvitaḥ| astraiḥ samuditaḥ sarvairdivyairadbhutadarśanaiḥ||

Verse 18

योगमायः सहस्राक्षो निरपायो महामनाः। वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रियः।।

yogamāyaḥ sahasrākṣo nirapāyo mahāmanāḥ| vīro mitrajanaślāghī jñātibandhujanapriyaḥ||

Verse 19

क्षमावांश्चानहंवादी ब्रह्मण्यो ब्रह्मनायकः। भयहर्ता भयार्तानां मित्राणां नन्दिवर्धनः।।

kṣamāvāṃścānahaṃvādī brahmaṇyo brahmanāyakaḥ| bhayahartā bhayārtānāṃ mitrāṇāṃ nandivardhanaḥ||

Verse 20

शरण्यः सर्वभूतानां दीनानां पालने रतः। श्रुतवानर्थसम्पन्नः सर्वभूतनमस्कृतः।।

śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ dīnānāṃ pālane rataḥ| śrutavānarthasampannaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ||

Verse 21

समाश्रितानां वरदः शत्रूणामपि धर्मवित्। नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः।।

samāśritānāṃ varadaḥ śatrūṇāmapi dharmavit| nītijño nītisampanno brahmavādī jitendriyaḥ||

Verse 22

भवार्थमिह देवानां बुद्ध्या परमया युतः। प्राजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते।।

bhavārthamiha devānāṃ buddhyā paramayā yutaḥ| prājāpatye śubhe mārge mānave dharmasaṃskṛte||

Verse 23

समुत्पत्स्यति गोविन्दो मनोर्वंशे महात्मनः। अङ्गो नाम मनोः पुत्रो अन्तर्धामा ततः परः।।

samutpatsyati govindo manorvaṃśe mahātmanaḥ| aṅgo nāma manoḥ putro antardhāmā tataḥ paraḥ||

Verse 24

अन्तर्धाम्नो हविर्धामा प्रजापतिरनिन्दितः। प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्नः सुतो महान्।।

antardhāmno havirdhāmā prajāpatiraninditaḥ| prācīnabarhirbhavitā havirdhāmnaḥ suto mahān||

Verse 25

तस्य प्रचेतःप्रमुखा भविष्यन्ति दशात्मजाः। प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापतिः।।

tasya pracetaḥpramukhā bhaviṣyanti daśātmajāḥ| prācetasastathā dakṣo bhaviteha prajāpatiḥ||

Verse 26

दाक्षायण्यास्तथाऽऽदित्यो मनुरादित्यतस्तथा। मनोश्च वंशज इला सुद्युम्नश्च भविष्यति।।

dākṣāyaṇyāstathā''dityo manurādityatastathā| manośca vaṃśaja ilā sudyumnaśca bhaviṣyati||

Verse 27

बुधात्पुरूरवाश्चापि तस्मादायुर्भविष्यति। नहुषो भविता तस्माद्ययातिस्तस्य चात्मजः।।

budhātpurūravāścāpi tasmādāyurbhaviṣyati| nahuṣo bhavitā tasmādyayātistasya cātmajaḥ||

Verse 28

यदुस्तस्मान्महासत्वः क्रोष्टा तस्माद्भविष्यति। क्रोष्टुश्चैव महान्पुत्रो वृजिनीवान्भविष्यति।।

yadustasmānmahāsatvaḥ kroṣṭā tasmādbhaviṣyati| kroṣṭuścaiva mahānputro vṛjinīvānbhaviṣyati||

Verse 29

वृजिनीवतश्च भविता उषङ्गुरपराजितः। उषङ्गोर्भविता पुत्रः शूरश्चित्ररथस्तथा। तस्य त्ववरजः पुत्रः शूरो नाम भविष्यति।।

vṛjinīvataśca bhavitā uṣaṅguraparājitaḥ| uṣaṅgorbhavitā putraḥ śūraścitrarathastathā| tasya tvavarajaḥ putraḥ śūro nāma bhaviṣyati||

Verse 30

तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम्। यज्वनां सुविशुद्धानां वंशे ब्राह्मणसम्मते।।

teṣāṃ vikhyātavīryāṇāṃ caritraguṇaśālinām| yajvanāṃ suviśuddhānāṃ vaṃśe brāhmaṇasammate||

Verse 31

स शूरः क्षत्रियश्रेष्ठो महावीर्यो महायशाः। स्ववंशविस्तरकरं जनयिष्यति मानदः। वसुदेव इति ख्यातं पुत्रमानकदुन्दुभिम्।।

sa śūraḥ kṣatriyaśreṣṭho mahāvīryo mahāyaśāḥ| svavaṃśavistarakaraṃ janayiṣyati mānadaḥ| vasudeva iti khyātaṃ putramānakadundubhim||

Verse 32

तस्य पुत्रश्चतुर्बाहुर्वासुदेवो भविष्यति।। दाता ब्राह्मणसत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजप्रियः।

tasya putraścaturbāhurvāsudevo bhaviṣyati|| dātā brāhmaṇasatkartā brahmabhūto dvijapriyaḥ|

Verse 33

राज्ञो मागधसंरुद्धान्मोक्षयिष्यति यादवः।।

rājño māgadhasaṃruddhānmokṣayiṣyati yādavaḥ||

Verse 34

जरासन्धं तु राजानं निर्जित्य गिरिगह्वरे। सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्।।

jarāsandhaṃ tu rājānaṃ nirjitya girigahvare| sarvapārthivaratnāḍhyo bhaviṣyati sa vīryavān||

Verse 35

पृथिव्यामप्रतिहतो वीर्येण च भविष्यति। विक्रमेण च सम्पन्नः सर्वपार्थिवपार्थिवः।।

pṛthivyāmapratihato vīryeṇa ca bhaviṣyati| vikrameṇa ca sampannaḥ sarvapārthivapārthivaḥ||

Verse 36

शूरसेनेषु भूत्वा स द्वारकायां वसन्प्रभुः। पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित्सदा।।

śūraseneṣu bhūtvā sa dvārakāyāṃ vasanprabhuḥ| pālayiṣyati gāṃ devīṃ vijitya nayavitsadā||

Verse 37

तं भवन्तः समासाद्य वाङ्भाल्यैरर्हणैर्वरैः। अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।।

taṃ bhavantaḥ samāsādya vāṅbhālyairarhaṇairvaraiḥ| arcayantu yathānyāyaṃ brahmāṇamiva śāśvatam||

Verse 38

यो हि मां द्रष्टुमिच्छेत ब्रह्माणं च पितामहम्। द्रष्टव्यस्तेन भगवान्वासुदेवः प्रतापवान्।।

yo hi māṃ draṣṭumiccheta brahmāṇaṃ ca pitāmaham| draṣṭavyastena bhagavānvāsudevaḥ pratāpavān||

Verse 39

दृष्टे तस्मिन्नहं दृष्टो न मेऽत्रास्ति विचारणा। पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधनाः।।

dṛṣṭe tasminnahaṃ dṛṣṭo na me'trāsti vicāraṇā| pitāmaho vā deveśa iti vitta tapodhanāḥ||

Verse 40

स यस्य पुण्डरीकाक्षः प्रीतियुक्तो भविष्यति। तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति।।

sa yasya puṇḍarīkākṣaḥ prītiyukto bhaviṣyati| tasya devagaṇaḥ prīto brahmapūrvo bhaviṣyati||

Verse 41

यश्च तं मानवे लोके संश्रयिष्यति केशवम्। तस्य कीर्तिर्जयश्चैव स्वर्गश्चैव भविष्यति।।

yaśca taṃ mānave loke saṃśrayiṣyati keśavam| tasya kīrtirjayaścaiva svargaścaiva bhaviṣyati||

Verse 42

धर्माणां देशिकः साक्षात्स भविष्यति धऱ्मिभाक्। धर्मवद्भिः स देवेशो नमस्कार्यः सदोद्यतैः।।

dharmāṇāṃ deśikaḥ sākṣātsa bhaviṣyati dhaṟmibhāk| dharmavadbhiḥ sa deveśo namaskāryaḥ sadodyataiḥ||

Verse 43

धर्म एव परो हि स्यात्तस्मिन्नभ्यर्चिते विभौ। सहि देवो महातेजाः प्रजाहितचिकीर्षया।।

dharma eva paro hi syāttasminnabhyarcite vibhau| sahi devo mahātejāḥ prajāhitacikīrṣayā||

Verse 44

धर्मार्थं पुरुषव्याघ्र ऋषिकोटीः ससर्ज ह। ताः सृष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने।।

dharmārthaṃ puruṣavyāghra ṛṣikoṭīḥ sasarja ha| tāḥ sṛṣṭāstena vibhunā parvate gandhamādane||

Verse 45

सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसाऽन्विताः। तस्मात्स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुङ्गवाः।।

sanatkumārapramukhāstiṣṭhanti tapasā'nvitāḥ| tasmātsa vāgmī dharmajño namasyo dvijapuṅgavāḥ||

Verse 46

दिवि श्रेष्ठो हि भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः। वन्दितो हि स वन्देत मानितो मानयीत च। अर्हितश्चार्हयेन्नित्यं पूजितः प्रतिपूजयेत्।।

divi śreṣṭho hi bhagavānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ| vandito hi sa vandeta mānito mānayīta ca| arhitaścārhayennityaṃ pūjitaḥ pratipūjayet||

Verse 47

दृष्टः पश्येदहरहः संश्रितः प्रतिसंश्रयेत्। अर्चितश्चार्चयेन्नित्यं स देवो द्विजसत्तमाः।।

dṛṣṭaḥ paśyedaharahaḥ saṃśritaḥ pratisaṃśrayet| arcitaścārcayennityaṃ sa devo dvijasattamāḥ||

Verse 48

एतत्तस्यानवद्यस्य विष्णोर्वै परमं व्रतम्। आदिदेवस्य महतः सज्जनाचरितं सदा।।

etattasyānavadyasya viṣṇorvai paramaṃ vratam| ādidevasya mahataḥ sajjanācaritaṃ sadā||

Verse 49

भुवनेऽभ्यर्चितो नित्यं देवैरपि सनातनः। अभयेनानुरूपेणि युज्यन्ते तमनुव्रताः।।

bhuvane'bhyarcito nityaṃ devairapi sanātanaḥ| abhayenānurūpeṇi yujyante tamanuvratāḥ||

Verse 50

कर्मणा मनसा वाचा स नमस्यो द्विजैः सदा। यत्नवद्भिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुतः।।

karmaṇā manasā vācā sa namasyo dvijaiḥ sadā| yatnavadbhirupasthāya draṣṭavyo devakīsutaḥ||

Verse 51

एष वोऽभिहितो मार्गो मया वै मुनिसत्तमाः। तं दृष्ट्वा सर्वशो देवं दृष्टाः स्युः सुरसत्तमाः।।

eṣa vo'bhihito mārgo mayā vai munisattamāḥ| taṃ dṛṣṭvā sarvaśo devaṃ dṛṣṭāḥ syuḥ surasattamāḥ||

Verse 52

महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम्। अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम्।।

mahāvarāhaṃ taṃ devaṃ sarvalokapitāmaham| ahaṃ caiva namasyāmi nityameva jagatpatim||

Verse 53

तत्र च त्रितयं दृष्टं भविष्यति न संशयः। समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे।।

tatra ca tritayaṃ dṛṣṭaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ| samastā hi vayaṃ devāstasya dehe vasāmahe||

Verse 54

तस्य चैवाग्रजो भ्राता सिताद्रिनिचयप्रभः। हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधरः।।

tasya caivāgrajo bhrātā sitādrinicayaprabhaḥ| halī bala iti khyāto bhaviṣyati dharādharaḥ||

Verse 55

त्रिशिरास्तस्य दिव्यश्च सातकुम्भमयो द्रुमः। ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्य भविष्यति रथाश्रितः।।

triśirāstasya divyaśca sātakumbhamayo drumaḥ| dhvajastṛṇendro devasya bhaviṣyati rathāśritaḥ||

Verse 56

शिरो नागैर्महाभोगैः परिकीर्णं महात्मभिः। भविष्यति महाबाहोः सर्वलोकेश्वरस्य च।।

śiro nāgairmahābhogaiḥ parikīrṇaṃ mahātmabhiḥ| bhaviṣyati mahābāhoḥ sarvalokeśvarasya ca||

Verse 57

चिन्तितानि समेष्यन्ति शस्त्राण्यस्त्राणि चैव ह। अनन्तश्च स अवोक्तो भगवान्हरिरव्ययः।।

cintitāni sameṣyanti śastrāṇyastrāṇi caiva ha| anantaśca sa avokto bhagavānhariravyayaḥ||

Verse 58

समादिष्टश्च विबुधैर्दर्शय त्वमिति प्रभो। सुपर्णो यस्य वीर्येण कश्यपस्यात्मजो बली। अन्तं नैवाशकद्द्रष्टुं देवस्य परमात्मनः।।

samādiṣṭaśca vibudhairdarśaya tvamiti prabho| suparṇo yasya vīryeṇa kaśyapasyātmajo balī| antaṃ naivāśakaddraṣṭuṃ devasya paramātmanaḥ||

Verse 59

स च शेषो विचरते परया वै मुदा युतः। अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम्।।

sa ca śeṣo vicarate parayā vai mudā yutaḥ| antarvasati bhogena parirabhya vasundharām||

Verse 60

य एव विष्णुः सोऽनन्तो भगवान्वसुधाधरः। यो रामः स हृषीकेशो योच्युतः स धराधरः।।

ya eva viṣṇuḥ so'nanto bhagavānvasudhādharaḥ| yo rāmaḥ sa hṛṣīkeśo yocyutaḥ sa dharādharaḥ||

Verse 61

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ दिव्यपराक्रमौ। द्रष्टव्यौ माननीयौ च चक्रलाङ्गलधारिणौ।।

tāvubhau puruṣavyāghrau divyau divyaparākramau| draṣṭavyau mānanīyau ca cakralāṅgaladhāriṇau||

Verse 62

एष वोऽनुग्रहः प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधनाः। यद्भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयुः प्रयत्नतः।।

eṣa vo'nugrahaḥ prokto mayā puṇyastapodhanāḥ| yadbhavanto yaduśreṣṭhaṃ pūjayeyuḥ prayatnataḥ||