Adhyaya 252

Verse 1

भीष्मेण हिमवद्गिरौ नारदोदितकृष्णमहिमानुवादः।। 1 ।। तथा पार्थकृष्णयोर्नरनारायणात्मकत्वकथनपूर्वकं कृष्णमहिमप्रशंसनम्।। 2 ।। नारद उवाच। अथ व्योम्नि महाञ्शब्दः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्। मेघैश्च गगनं नीलं संरुद्धमभवद्धनैः।।

bhīṣmeṇa himavadgirau nāradoditakṛṣṇamahimānuvādaḥ|| 1 || tathā pārthakṛṣṇayornaranārāyaṇātmakatvakathanapūrvakaṃ kṛṣṇamahimapraśaṃsanam|| 2 || nārada uvāca| atha vyomni mahāñśabdaḥ savidyutstanayitnumān| meghaiśca gaganaṃ nīlaṃ saṃruddhamabhavaddhanaiḥ||

Verse 2

प्रावृषीव च पर्जन्यो ववृषे निर्मलं पयः। तमश्वैवाभवद्धोरं दिशश्च न चकाशिरे।।

prāvṛṣīva ca parjanyo vavṛṣe nirmalaṃ payaḥ| tamaśvaivābhavaddhoraṃ diśaśca na cakāśire||

Verse 3

ततो देवगिरौ तस्मिन्रम्ये पुण्ये सनातने। न शर्वं भूतसङ्घं वा ददृशुर्मनयस्तदा।।

tato devagirau tasminramye puṇye sanātane| na śarvaṃ bhūtasaṅghaṃ vā dadṛśurmanayastadā||

Verse 4

व्यभ्रं च गगनं सद्यः क्षणेन समपद्यत। तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्चान्ये यथागतम्।।

vyabhraṃ ca gaganaṃ sadyaḥ kṣaṇena samapadyata| tīrthayātrāṃ tato viprā jagmuścānye yathāgatam||

Verse 5

तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन्। शङ्करस्योमया सार्धं संवादं त्वत्कथाश्रयम्।।

tadadbhutamacintyaṃ ca dṛṣṭvā te vismitā'bhavan| śaṅkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ tvatkathāśrayam||

Verse 6

स भवान्पुरुषव्याघ्र ब्रह्मभूतः सनातनः। यदर्थमनुशिष्टा स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना।।

sa bhavānpuruṣavyāghra brahmabhūtaḥ sanātanaḥ| yadarthamanuśiṣṭā smo giripṛṣṭhe mahātmanā||

Verse 7

द्वितीयं त्वद्भुतमिदं त्वत्तेजःकृतमद्य वै। दृष्ट्वा च विस्मिताः कृष्ण सा च नः स्मृतिरागता।।

dvitīyaṃ tvadbhutamidaṃ tvattejaḥkṛtamadya vai| dṛṣṭvā ca vismitāḥ kṛṣṇa sā ca naḥ smṛtirāgatā||

Verse 8

एतत्ते देवदेवस्य माहात्म्यं कथितं प्रभो। कपर्दिनो गिरीशस्य महाबाहो जनार्दन।।

etatte devadevasya māhātmyaṃ kathitaṃ prabho| kapardino girīśasya mahābāho janārdana||

Verse 9

इत्युक्ताः स तदा कृष्णस्तपोवननिवासिभिः। मानयामास तान्सर्वानृषीन्देवकिनन्दनः।।

ityuktāḥ sa tadā kṛṣṇastapovananivāsibhiḥ| mānayāmāsa tānsarvānṛṣīndevakinandanaḥ||

Verse 10

अथर्षयः सम्प्रहृष्टाः पुनस्ते कृष्ममब्रुवन्। पुनःपुनर्दर्शयास्मान्सदैव मधुसूदन।।

atharṣayaḥ samprahṛṣṭāḥ punaste kṛṣmamabruvan| punaḥpunardarśayāsmānsadaiva madhusūdana||

Verse 11

न हि नः सा रति स्वर्गे या च त्वद्दर्शने विभो। तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान्भवः।।

na hi naḥ sā rati svarge yā ca tvaddarśane vibho| tadṛtaṃ ca mahābāho yadāha bhagavānbhavaḥ||

Verse 12

एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यमरिकर्शन। त्वमेव ह्यर्ततत्त्वज्ञः पृष्टोऽस्मान्पृच्छसे यदा।।

etatte sarvamākhyātaṃ rahasyamarikarśana| tvameva hyartatattvajñaḥ pṛṣṭo'smānpṛcchase yadā||

Verse 13

तदस्माभिरिदं गुह्यं त्वत्प्रियार्थमुदाहृतम्। न च तेऽविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते।।

tadasmābhiridaṃ guhyaṃ tvatpriyārthamudāhṛtam| na ca te'viditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate||

Verse 14

जन्म चैव प्रसूतिश्च यच्चान्यत्कारणं विभो। वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्यधारणे।।

janma caiva prasūtiśca yaccānyatkāraṇaṃ vibho| vayaṃ tu bahucāpalyādaśaktā guhyadhāraṇe||

Verse 15

ततः स्थिते त्वयि विभो लघुत्वात्प्रलपामहे। न हि किञ्चित्तदाश्चर्यं यन्न वेत्ति भवानिह।।

tataḥ sthite tvayi vibho laghutvātpralapāmahe| na hi kiñcittadāścaryaṃ yanna vetti bhavāniha||

Verse 16

दिवि वा भुवि वा देव सर्वं हि विदितं तव। साधयाम वयं कृष्ण बुद्धिं पुष्टिमवाप्नुहि।।

divi vā bhuvi vā deva sarvaṃ hi viditaṃ tava| sādhayāma vayaṃ kṛṣṇa buddhiṃ puṣṭimavāpnuhi||

Verse 17

पुत्रस्ते सदृशस्तात विशिष्टो वा भविष्यति। महाप्रभावसंयुक्तो दीप्तिकीर्तिकरः प्रभुः।।

putraste sadṛśastāta viśiṣṭo vā bhaviṣyati| mahāprabhāvasaṃyukto dīptikīrtikaraḥ prabhuḥ||

Verse 18

भीष्म उवाच। ततः प्रणम्य देवेशं यादवं पुरुषोत्तमम्। प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षयः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ praṇamya deveśaṃ yādavaṃ puruṣottamam| pradakṣiṇamupāvṛtya prajagmuste maharṣayaḥ||

Verse 19

सोयं नारायणः श्रीमन्दीप्त्या परमया युतः। व्रतं यथावत्तच्चीर्त्वा द्वारकां पुनरागमत्।।

soyaṃ nārāyaṇaḥ śrīmandīptyā paramayā yutaḥ| vrataṃ yathāvattaccīrtvā dvārakāṃ punarāgamat||

Verse 20

पूर्णे च दशमे मासि पुत्रोऽस्य परमाद्भुतः। रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधरः प्रभो।।

pūrṇe ca daśame māsi putro'sya paramādbhutaḥ| rukmiṇyāṃ sammato jajñe śūro vaṃśadharaḥ prabho||

Verse 21

स कामः सर्वभूतानां सर्वभावगतो नृप। असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा।।

sa kāmaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhāvagato nṛpa| asurāṇāṃ surāṇāṃ ca caratyantargataḥ sadā||

Verse 22

सोयं पुरुषशार्दूलो मेघवर्णश्चतुर्भुजः। संश्रितः पाण्डवान्प्रेम्णा भवन्तश्चैनमाश्रिताः।।

soyaṃ puruṣaśārdūlo meghavarṇaścaturbhujaḥ| saṃśritaḥ pāṇḍavānpremṇā bhavantaścainamāśritāḥ||

Verse 23

कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिश्चैवक स्वर्गमार्गस्तथैव च। यत्रैष संस्थितस्तत्र देवो विष्णुस्त्रिविक्रमः।।

kīrtirlakṣmīrdhṛtiścaivaka svargamārgastathaiva ca| yatraiṣa saṃsthitastatra devo viṣṇustrivikramaḥ||

Verse 24

सेन्द्रा देवास्त्रयस्त्रिंशदेष नात्र विचारणा। आदिदेवो महादेवः सर्वभूतप्रतिश्रयः।।

sendrā devāstrayastriṃśadeṣa nātra vicāraṇā| ādidevo mahādevaḥ sarvabhūtapratiśrayaḥ||

Verse 25

अनादिनिधनोऽव्यक्तो महात्मा मधुसूदनः। अयं जातो महातेजाः सुराणामर्थसिद्धये।।

anādinidhano'vyakto mahātmā madhusūdanaḥ| ayaṃ jāto mahātejāḥ surāṇāmarthasiddhaye||

Verse 26

सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कर्ता च माधवः। तव पार्थ जयः कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथाऽतुला।।

sudustarārthatattvasya vaktā kartā ca mādhavaḥ| tava pārtha jayaḥ kṛtsnastava kīrtistathā'tulā||

Verse 27

तवेयं पृथिवी देवी कृत्स्ना नारायणाश्रयात्। अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गतिः।।

taveyaṃ pṛthivī devī kṛtsnā nārāyaṇāśrayāt| ayaṃ nāthastavācintyo yasya nārāyaṇo gatiḥ||

Verse 28

स भवांस्त्वमुपाध्वर्यू रणाग्नौ हुतवान्नृपान्। कृष्णस्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै।।

sa bhavāṃstvamupādhvaryū raṇāgnau hutavānnṛpān| kṛṣṇasruveṇa mahatā yugāntāgnisamena vai||

Verse 29

दुर्योधनश्च शोच्योसौ सपुत्रभ्रातृबान्धवः। कृतवान्योऽबुधः क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम्।।

duryodhanaśca śocyosau saputrabhrātṛbāndhavaḥ| kṛtavānyo'budhaḥ krodhāddharigāṇḍīvivigraham||

Verse 30

दैतेया दानवेन्द्राश्च महाकाया महाबलाः। चक्राग्नौ क्षयमापन्ना दावाग्नौ शलभा इव।।

daiteyā dānavendrāśca mahākāyā mahābalāḥ| cakrāgnau kṣayamāpannā dāvāgnau śalabhā iva||

Verse 31

प्रतियोद्धुं न शक्यो हि मानुषैरेव संयुगे। विहीनैः पुरुषव्याघ्र सत्त्वशक्तिबलादिभिः।।

pratiyoddhuṃ na śakyo hi mānuṣaireva saṃyuge| vihīnaiḥ puruṣavyāghra sattvaśaktibalādibhiḥ||

Verse 32

जयो योगी युगान्ताभः सव्यसाची रणाग्रगः। तेजसा हतवान्सर्वं सुयोधनवलं नृप।।

jayo yogī yugāntābhaḥ savyasācī raṇāgragaḥ| tejasā hatavānsarvaṃ suyodhanavalaṃ nṛpa||

Verse 33

यत्तु गोवृषभाङ्केन मुनिभ्यः समुदाहृतम्। पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदतः शृणु।।

yattu govṛṣabhāṅkena munibhyaḥ samudāhṛtam| purāṇaṃ himavatpṛṣṭhe tanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 34

यावत्तस्य भवेत्पुष्टिस्तेजो जीप्तिः पराक्रमः। प्रभावः सन्नतिर्जन्म कृष्णे तत्त्रिगुणं विभो।।

yāvattasya bhavetpuṣṭistejo jīptiḥ parākramaḥ| prabhāvaḥ sannatirjanma kṛṣṇe tattriguṇaṃ vibho||

Verse 35

कः शक्नोत्यन्यथा कर्तुं तद्यदि स्यात्तथा शृणु। यत्रः कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा।।

kaḥ śaknotyanyathā kartuṃ tadyadi syāttathā śṛṇu| yatraḥ kṛṣṇo hi bhagavāṃstatra puṣṭiranuttamā||

Verse 36

वयं त्विहाल्पमतयः परतन्त्राः सुविक्लबाः। ज्ञानपूर्वं प्रपन्नाः स्मो मृत्योः पन्थानमव्ययम्।।

vayaṃ tvihālpamatayaḥ paratantrāḥ suviklabāḥ| jñānapūrvaṃ prapannāḥ smo mṛtyoḥ panthānamavyayam||

Verse 37

भवांश्चाप्यार्जवपरः पूर्वं कृत्वा प्रतिश्रयम्। राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रतः।।

bhavāṃścāpyārjavaparaḥ pūrvaṃ kṛtvā pratiśrayam| rājavṛttaṃ na labhate pratijñāpālane rataḥ||

Verse 38

अत्येवात्मवधं लोके राजंस्त्वं बहु मन्यसे। न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम।।

atyevātmavadhaṃ loke rājaṃstvaṃ bahu manyase| na hi pratijñā yā dattā tāṃ prahātumariṃdama||

Verse 39

कालेनायं जनः सर्वो निहतो रणमूर्धनि। वयं च कालेन हताः कालो हि परमेश्वरः।।

kālenāyaṃ janaḥ sarvo nihato raṇamūrdhani| vayaṃ ca kālena hatāḥ kālo hi parameśvaraḥ||

Verse 40

न हि कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हसि। कालो लोहितरक्ताक्षः कृष्णो दण्डी सनातनः।।

na hi kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhasi| kālo lohitaraktākṣaḥ kṛṣṇo daṇḍī sanātanaḥ||

Verse 41

तस्मात्कुन्तीसुत ज्ञातीन्नेह शोचितुमर्हसि। व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन।।

tasmātkuntīsuta jñātīnneha śocitumarhasi| vyapetamanyurnityaṃ tvaṃ bhava kauravanandana||

Verse 42

माधवस्यास्य महात्म्यं श्रुतं यत्कथितं मया। तदेव तावत्पर्याप्तं सज्जनस्य निदर्शनम्।।

mādhavasyāsya mahātmyaṃ śrutaṃ yatkathitaṃ mayā| tadeva tāvatparyāptaṃ sajjanasya nidarśanam||

Verse 43

व्यासस्य वचनं श्रुत्वा नारदस्य च धीमतः। स्वयं चैव महाराज कृष्णस्यार्हतमस्य वै।।

vyāsasya vacanaṃ śrutvā nāradasya ca dhīmataḥ| svayaṃ caiva mahārāja kṛṣṇasyārhatamasya vai||

Verse 44

प्रभावश्चर्षिपूगस्य कथितः सुमहान्मया। महेश्वरस्य संवादं शैलपुत्र्याश्च भारत।।

prabhāvaścarṣipūgasya kathitaḥ sumahānmayā| maheśvarasya saṃvādaṃ śailaputryāśca bhārata||

Verse 45

धारयिष्यति यश्चैनं महापुरुषसम्भवम्। शृणुयात्कथयेद्वा यः स श्रेयो लभते परम्।।

dhārayiṣyati yaścainaṃ mahāpuruṣasambhavam| śṛṇuyātkathayedvā yaḥ sa śreyo labhate param||

Verse 46

भवितारश्च तस्याथ सर्वे कामा यथेप्सिताः। प्रेत्य स्वर्गं च लभते नरो नास्त्यत्र संशयः।।

bhavitāraśca tasyātha sarve kāmā yathepsitāḥ| pretya svargaṃ ca labhate naro nāstyatra saṃśayaḥ||

Verse 47

न्याय्यं श्रेयोभिकामेन प्रतिपत्तुं जनार्दनः। एष एवाक्षयो विप्रैः स्तुतो राजञ्जनार्दनः।।

nyāyyaṃ śreyobhikāmena pratipattuṃ janārdanaḥ| eṣa evākṣayo vipraiḥ stuto rājañjanārdanaḥ||

Verse 48

महेश्वरमुखोत्सृष्टा ये च धर्मगुणाः स्मृताः। ते त्वया मनसा धार्याः कुरुराज दिवानिशम्।।

maheśvaramukhotsṛṣṭā ye ca dharmaguṇāḥ smṛtāḥ| te tvayā manasā dhāryāḥ kururāja divāniśam||

Verse 49

एवं ते वर्तमानस्य सम्यग्दण्डधरस्य च। प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति।।

evaṃ te vartamānasya samyagdaṇḍadharasya ca| prajāpālanadakṣasya svargaloko bhaviṣyati||

Verse 50

धर्मोणापि सदा राजन्प्रजा रक्षितुमर्हसि। यस्तस्य विपुलो दण्डः सम्यग्धर्मः स कीर्त्यते।।

dharmoṇāpi sadā rājanprajā rakṣitumarhasi| yastasya vipulo daṇḍaḥ samyagdharmaḥ sa kīrtyate||

Verse 51

य एष कथितो राजन्मया सज्जनसन्निधौ। शङ्करस्योमया सार्धं संवादो धर्मसंहितः।।

ya eṣa kathito rājanmayā sajjanasannidhau| śaṅkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādo dharmasaṃhitaḥ||

Verse 52

श्रुत्वा वा श्रोतुकामो वाऽप्यर्चयेद्वृषभध्वजम्। विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः।।

śrutvā vā śrotukāmo vā'pyarcayedvṛṣabhadhvajam| viśuddheneha bhāvena ya icchedbhūtimātmanaḥ||

Verse 53

एष तस्यानवद्यस्य नारदस्य महात्मनः। संदेशो देवपूजार्थं तं तथा कुरु पाण्डव।।

eṣa tasyānavadyasya nāradasya mahātmanaḥ| saṃdeśo devapūjārthaṃ taṃ tathā kuru pāṇḍava||

Verse 54

एतदत्यद्भुतं वृत्तं पुण्ये हि भवति प्रभो। वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्चैव स्वभावजम्।।

etadatyadbhutaṃ vṛttaṃ puṇye hi bhavati prabho| vāsudevasya kaunteya sthāṇoścaiva svabhāvajam||

Verse 55

दशवर्शसहस्राणि बदर्यामेष शाश्वतः। तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्वना।।

daśavarśasahasrāṇi badaryāmeṣa śāśvataḥ| tapaścacāra vipulaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 56

त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ। विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव।।

triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau| viditau nāradādetau mama vyāsācca pārthiva||

Verse 57

बाल एव महाबाहुश्चकार कदनं महत्। कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्रामार्थकारणात्।।

bāla eva mahābāhuścakāra kadanaṃ mahat| kaṃsasya puṇḍarīkākṣo jñātitrāmārthakāraṇāt||

Verse 58

कर्मणामस्य कौन्तेय नान्तं सङ्ख्यातुमुत्सहे। शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर।।

karmaṇāmasya kaunteya nāntaṃ saṅkhyātumutsahe| śāśvatasya purāṇasya puruṣasya yudhiṣṭhira||

Verse 59

ध्रुवं श्रेयः परं तात भविष्यति तवोत्तमम्। यस्य ते पुरुषव्याघ्रः सखा चायं जनार्दनः।।

dhruvaṃ śreyaḥ paraṃ tāta bhaviṣyati tavottamam| yasya te puruṣavyāghraḥ sakhā cāyaṃ janārdanaḥ||

Verse 60

दुर्योधनं तु शोचामि प्रेत्य लोकेऽपि दुर्मतिम्। यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा।।

duryodhanaṃ tu śocāmi pretya loke'pi durmatim| yatkṛte pṛthivī sarvā vinaṣṭā sahayadvipā||

Verse 61

दुर्योधनापराधेन कर्णस्य शकुनेस्तथा। दुःशासनवतुर्थानां कुरवो निधनं गताः।।

duryodhanāparādhena karṇasya śakunestathā| duḥśāsanavaturthānāṃ kuravo nidhanaṃ gatāḥ||

Verse 62

वैशम्पायन उवाच। एवं सम्भाषमाणे तु गाङ्गेये पुरुषर्षभे। तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम्।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ sambhāṣamāṇe tu gāṅgeye puruṣarṣabhe| tūṣṇīṃ babhūva kauravyo madhye teṣāṃ mahātmanām||

Verse 63

तच्छ्रुत्वा विस्मयं जग्मुर्धृतराष्ट्रादयो नृपाः। सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राञ्जलयऽभवन्।।

tacchrutvā vismayaṃ jagmurdhṛtarāṣṭrādayo nṛpāḥ| sampūjya manasā kṛṣṇaṃ sarve prāñjalaya'bhavan||

Verse 64

ऋषयश्चापि ते सर्वे नारदप्रमुखास्तदा। प्रतिगृह्याभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं प्रतिपूज्य च।।

ṛṣayaścāpi te sarve nāradapramukhāstadā| pratigṛhyābhyanandanta tadvākyaṃ pratipūjya ca||

Verse 65

इत्येतदखिलं सर्वैः पाण्डवो भ्रातृभिः सह। श्रुतवान्सुमहाश्चर्यं पुण्यं भीष्मानुशासनम्।।

ityetadakhilaṃ sarvaiḥ pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha| śrutavānsumahāścaryaṃ puṇyaṃ bhīṣmānuśāsanam||

Verse 66

वैशम्पायन उवाच। युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विश्रान्तं भूरिदक्षिणम्। पुनरेव महाबुद्धिः पर्यपृच्छन्महीपतिः।।

vaiśampāyana uvāca| yudhiṣṭhirastu gāṅgeyaṃ viśrāntaṃ bhūridakṣiṇam| punareva mahābuddhiḥ paryapṛcchanmahīpatiḥ||