Adhyaya 246

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति योगनिरूपणपूर्वकं तत्फलप्रतिपादनम्।। 1 ।। महेश्वर उवाच। साङ्ख्यज्ञाने नियुक्तानां यथावत्कीर्तितं मया। योगधर्मं पुनः कृत्स्नं कीर्तयिष्यामि ते शृणु।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati yoganirūpaṇapūrvakaṃ tatphalapratipādanam|| 1 || maheśvara uvāca| sāṅkhyajñāne niyuktānāṃ yathāvatkīrtitaṃ mayā| yogadharmaṃ punaḥ kṛtsnaṃ kīrtayiṣyāmi te śṛṇu||

Verse 2

स च योगो द्विधा भिन्नो ब्रह्मिदेवर्षिसम्मतः। समानमुभयत्रापि वृत्तं शास्त्रप्रचोदितम्।।

sa ca yogo dvidhā bhinno brahmidevarṣisammataḥ| samānamubhayatrāpi vṛttaṃ śāstrapracoditam||

Verse 3

च चाष्टगुणमैश्वर्यमधिकृत्य विधीयते। सायुज्यं सर्वदेवानां योगधर्मं परं श्रिताः।।

ca cāṣṭaguṇamaiśvaryamadhikṛtya vidhīyate| sāyujyaṃ sarvadevānāṃ yogadharmaṃ paraṃ śritāḥ||

Verse 4

ज्ञानं सर्वस्य योगस्य मूलमित्यवधारय। व्रतोपवासनियमैस्तत्सर्वं चापि बृंहयेत्।।

jñānaṃ sarvasya yogasya mūlamityavadhāraya| vratopavāsaniyamaistatsarvaṃ cāpi bṛṃhayet||

Verse 5

ऐकात्म्यं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः। आत्मनो वेदितं प्राज्ञे ज्ञानमेतत्तु योगिनाम्।।

aikātmyaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ| ātmano veditaṃ prājñe jñānametattu yoginām||

Verse 6

अर्चयेद्ब्राह्मणानग्निं देवतायतनानि च। वर्जयेदशिवं भावं सर्वसत्त्वमुपाश्रितः।।

arcayedbrāhmaṇānagniṃ devatāyatanāni ca| varjayedaśivaṃ bhāvaṃ sarvasattvamupāśritaḥ||

Verse 7

दानमध्ययनं श्रुद्धा व्रतानि नियमास्तथा। सत्यमाहारशुद्धिश्च शौचमिन्द्रियनिग्रहः। एतैश्च वर्धते तेजः पापं चाप्यवधूयते।।

dānamadhyayanaṃ śruddhā vratāni niyamāstathā| satyamāhāraśuddhiśca śaucamindriyanigrahaḥ| etaiśca vardhate tejaḥ pāpaṃ cāpyavadhūyate||

Verse 8

निर्धूतपापस्तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। अमोधो निर्मलो दान्तः पश्चाद्योगं समाचरेत्।।

nirdhūtapāpastejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ| amodho nirmalo dāntaḥ paścādyogaṃ samācaret||

Verse 9

अवरुध्यात्मनः पूर्वं मत्स्यघात इवामिषम्। एकान्ते विजने देशे सर्वतः संवृते शुचौ। कल्पयेदासनं तत्र स्वास्तीर्णं मृदुभिः कुशैः।।

avarudhyātmanaḥ pūrvaṃ matsyaghāta ivāmiṣam| ekānte vijane deśe sarvataḥ saṃvṛte śucau| kalpayedāsanaṃ tatra svāstīrṇaṃ mṛdubhiḥ kuśaiḥ||

Verse 10

उपविश्यासने तस्मिन्नृजुकायशिरोधरः। अव्यग्रः सुखमासीनः स्वाङ्गानि न विकम्पयेत्। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्।।

upaviśyāsane tasminnṛjukāyaśirodharaḥ| avyagraḥ sukhamāsīnaḥ svāṅgāni na vikampayet| samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan||

Verse 11

मनोऽवस्थापनं देवि योगस्योपनिषद्भवेत्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मनोऽवस्थापयेत्सदा।।

mano'vasthāpanaṃ devi yogasyopaniṣadbhavet| tasmātsarvaprayatnena mano'vasthāpayetsadā||

Verse 12

त्वक्छ्रोत्रं च ततो जिह्वा घ्राणं चक्षुश्च संहरेत्। पञ्चेन्द्रियाणि सन्धाय मनसि स्थापयेद्बुधः।।

tvakchrotraṃ ca tato jihvā ghrāṇaṃ cakṣuśca saṃharet| pañcendriyāṇi sandhāya manasi sthāpayedbudhaḥ||

Verse 13

सर्वं चापोह्य सङ्कल्पमात्मनि स्थापयेन्मनः। यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि।।

sarvaṃ cāpohya saṅkalpamātmani sthāpayenmanaḥ| yadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani||

Verse 14

प्राणापानौ तदा तस्य युगपत्तिष्ठतो वशे। प्राणे हि वशमापन्ने योगसिद्धिर्ध्रुवा भवेत्।।

prāṇāpānau tadā tasya yugapattiṣṭhato vaśe| prāṇe hi vaśamāpanne yogasiddhirdhruvā bhavet||

Verse 15

शरीरं चिन्तयेत्सर्वं विपाट्य च समीपतः। अन्तर्देहगतिं चापि प्राणानां परिचिन्तयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 246 ।।

śarīraṃ cintayetsarvaṃ vipāṭya ca samīpataḥ| antardehagatiṃ cāpi prāṇānāṃ paricintayet|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭcatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 246 ||

Verse 16

ततो मूर्धानमग्निं च शरीरं परिपालयेत्। प्राणो मूर्धनि च श्वासो वर्तमाने विचेष्टते।।

tato mūrdhānamagniṃ ca śarīraṃ paripālayet| prāṇo mūrdhani ca śvāso vartamāne viceṣṭate||

Verse 17

सज्जस्तु सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयांश्च सः।।

sajjastu sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ| mano buddhirahaṅkāro bhūtāni viṣayāṃśca saḥ||

Verse 18

बस्तिर्मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषं च सदाऽपानः प्रवर्तते।।

bastirmūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ| vahanmūtraṃ purīṣaṃ ca sadā'pānaḥ pravartate||

Verse 19

अतः प्रवृत्तिर्देहषु कर्म चापानसंयुतम्। उदीरयन्सर्वधातूनन्त ऊर्ध्वं प्रवर्तते। उदान इति तं विद्युरध्यात्मकुशला जनाः।।

ataḥ pravṛttirdehaṣu karma cāpānasaṃyutam| udīrayansarvadhātūnanta ūrdhvaṃ pravartate| udāna iti taṃ vidyuradhyātmakuśalā janāḥ||

Verse 20

सन्धौसन्धौ स निर्विष्टः सर्वचेष्टाप्रवर्तकः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते।।

sandhausandhau sa nirviṣṭaḥ sarvaceṣṭāpravartakaḥ| śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate||

Verse 21

धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः। स एव सर्वचेष्टानामन्तकाले निवर्तकः।।

dhātuṣvagnau ca vitataḥ samāno'gniḥ samīraṇaḥ| sa eva sarvaceṣṭānāmantakāle nivartakaḥ||

Verse 22

प्राणानां सन्निपातेषु संसर्गाद्यः प्रजायते। ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयः सोन्नं पचति देहिनाम्।।

prāṇānāṃ sannipāteṣu saṃsargādyaḥ prajāyate| ūṣmā sogniriti jñeyaḥ sonnaṃ pacati dehinām||

Verse 23

अपानप्राणयोर्मध्ये व्यानोदानावुपाश्रितौ। समन्वितः समानेन सम्यक्पचति पावकः।।

apānaprāṇayormadhye vyānodānāvupāśritau| samanvitaḥ samānena samyakpacati pāvakaḥ||

Verse 24

शरीरमध्ये नाभिः स्यान्नाभ्यामग्निः प्रतिष्ठितः। अग्नौ प्राणाश्च संयुक्ताः प्राणेष्वात्मा व्यवस्थितः।।

śarīramadhye nābhiḥ syānnābhyāmagniḥ pratiṣṭhitaḥ| agnau prāṇāśca saṃyuktāḥ prāṇeṣvātmā vyavasthitaḥ||

Verse 25

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयस्तथा। नाभिर्मध्ये शरीरस्य सर्वप्राणाश्च संश्रिताः।।

pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayastathā| nābhirmadhye śarīrasya sarvaprāṇāśca saṃśritāḥ||

Verse 26

स्थिताः प्राणादयः सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधश्वराः। वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणाग्निचोदिताः।।

sthitāḥ prāṇādayaḥ sarve tiryagūrdhvamadhaśvarāḥ| vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇāgnicoditāḥ||

Verse 27

योगिनामेष मार्गस्तु पञ्चस्वेतेषु तिष्ठति। जितश्रमः समासीनो मूर्धन्यात्मानमादधेत्।।

yogināmeṣa mārgastu pañcasveteṣu tiṣṭhati| jitaśramaḥ samāsīno mūrdhanyātmānamādadhet||

Verse 28

मूर्धन्यात्मानमाधाय भ्रुवोर्मध्ये मनस्तथा। सन्निरुध्य ततः प्राणानात्मानं चिन्तयेत्परम्।।

mūrdhanyātmānamādhāya bhruvormadhye manastathā| sannirudhya tataḥ prāṇānātmānaṃ cintayetparam||

Verse 29

प्राणे त्वपानं युञ्जीत प्राणांश्चापानकर्मणि। प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरो भवेत्।।

prāṇe tvapānaṃ yuñjīta prāṇāṃścāpānakarmaṇi| prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparo bhavet||

Verse 30

एवमन्तः प्रयुञ्जीत पञ्च प्राणान्परस्परम्। विजने सम्मिताहारो मुनस्तूष्णीं निरुच्छ्वसन्।।

evamantaḥ prayuñjīta pañca prāṇānparasparam| vijane sammitāhāro munastūṣṇīṃ nirucchvasan||

Verse 31

अश्रान्तश्चिन्तयेद्योगी उत्थाय च पुनःपुनः। तिष्ठन्गच्छन्स्वपंस्चापि युञ्जीतैवमतन्द्रितः।।

aśrāntaścintayedyogī utthāya ca punaḥpunaḥ| tiṣṭhangacchansvapaṃscāpi yuñjītaivamatandritaḥ||

Verse 32

एवं नियुञ्जतस्तस्य योगिनो युक्तचेतसः। प्रसीदति मनः क्षिप्रं प्रसन्ने दृश्यते परम्।।

evaṃ niyuñjatastasya yogino yuktacetasaḥ| prasīdati manaḥ kṣipraṃ prasanne dṛśyate param||

Verse 33

विधूम इव दीप्तोऽग्निरादित्य इव रश्मिवान्। वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पुरुषो दृश्यतेऽव्ययः।।

vidhūma iva dīpto'gnirāditya iva raśmivān| vaidyuto'gnirivākāśe puruṣo dṛśyate'vyayaḥ||

Verse 34

दृष्ट्वा तदात्मनो ज्योतिरैश्वर्याष्टगुणैर्युतः। प्राप्नोति परमं स्थानं स्पृहणीयं सुरैरपि।।

dṛṣṭvā tadātmano jyotiraiśvaryāṣṭaguṇairyutaḥ| prāpnoti paramaṃ sthānaṃ spṛhaṇīyaṃ surairapi||

Verse 35

इमान्योगस्य दोषांश्च दशैव परिचक्षते। दोषैर्विघ्ने वरारोहे योगिनां कविभिः स्मृताः।।

imānyogasya doṣāṃśca daśaiva paricakṣate| doṣairvighne varārohe yogināṃ kavibhiḥ smṛtāḥ||

Verse 36

कामः क्रोधो भयं स्वप्नः स्नेहमत्यशनं तथा। वैचित्यं व्याधिरालस्यं लोभं च दशमं स्मृतम्।।

kāmaḥ krodho bhayaṃ svapnaḥ snehamatyaśanaṃ tathā| vaicityaṃ vyādhirālasyaṃ lobhaṃ ca daśamaṃ smṛtam||

Verse 37

एतैस्तेषां भवेद्विघ्नो दशभिर्देवकारितैः। तस्मादेतानपास्यादौ युञ्जीत च परं मनः।।

etaisteṣāṃ bhavedvighno daśabhirdevakāritaiḥ| tasmādetānapāsyādau yuñjīta ca paraṃ manaḥ||

Verse 38

इमानपि गुणानष्टौ योगस्य परिचक्षते। गुणैस्तैरष्टभिर्द्रव्यमैश्वर्यमधिगम्यते।।

imānapi guṇānaṣṭau yogasya paricakṣate| guṇaistairaṣṭabhirdravyamaiśvaryamadhigamyate||

Verse 39

अणिमा महिमा चैव प्राप्तिः प्राकाम्यमेव हि। ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।।

aṇimā mahimā caiva prāptiḥ prākāmyameva hi| īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā||

Verse 40

एतानष्टौ गुणान्प्राप्य कथञ्चिद्योगिनां वराः। ईशाः सर्वस्य लोकस्य देवानप्यतिशेरते।।

etānaṣṭau guṇānprāpya kathañcidyogināṃ varāḥ| īśāḥ sarvasya lokasya devānapyatiśerate||

Verse 41

योगोस्ति नैवात्यशिनो न चैकान्तमनश्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य नातिजागतरस्तथा।।

yogosti naivātyaśino na caikāntamanaśnataḥ| na cātisvapnaśīlasya nātijāgatarastathā||

Verse 42

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu| yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā||

Verse 43

अनेनैव विधानेन सायुज्यं तत्प्रकल्प्यते। सायुज्यं देवसात्कृत्वा प्रयुञ्जीतात्मभक्तितः।।

anenaiva vidhānena sāyujyaṃ tatprakalpyate| sāyujyaṃ devasātkṛtvā prayuñjītātmabhaktitaḥ||

Verse 44

अनन्यमनसा देवि नित्यं तद्गतचेतसा। सायुज्यं प्राप्यते देवैर्यत्नेन महता चिरात्।।

ananyamanasā devi nityaṃ tadgatacetasā| sāyujyaṃ prāpyate devairyatnena mahatā cirāt||

Verse 45

हविर्भिरर्चनैर्होमैः प्रणामैर्नित्यचिन्तया। अर्चयित्वा यथाशक्ति स्वकं देशं विशन्ति ते।।

havirbhirarcanairhomaiḥ praṇāmairnityacintayā| arcayitvā yathāśakti svakaṃ deśaṃ viśanti te||

Verse 46

सायुज्यानां विशिष्टं च मामकं वैष्णवं तथा। मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णु वा शुभलोचने।।

sāyujyānāṃ viśiṣṭaṃ ca māmakaṃ vaiṣṇavaṃ tathā| māṃ prāpya na nivartante viṣṇu vā śubhalocane||

Verse 47

इति ते कथितो देवि योगधर्मः सनातनः। न शक्यः प्रष्टुमन्येन योगधर्मस्त्वया विना।।

iti te kathito devi yogadharmaḥ sanātanaḥ| na śakyaḥ praṣṭumanyena yogadharmastvayā vinā||