Adhyaya 245

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति साङ्ख्यज्ञानप्रतिपादनपूर्वकमव्यक्तादिचतुर्विंशतितत्वानामुत्पत्तिप्रकारादिकथनम्।। 1 ।। तथा सत्त्वादिगुणानां कार्यविशेषनिरूपणम्।। 2 ।। तथा भूतपञ्चकादिगुणप्रतिपादनम्।। 3 ।। महेश्वर उवाच। साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते। यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati sāṅkhyajñānapratipādanapūrvakamavyaktādicaturviṃśatitatvānāmutpattiprakārādikathanam|| 1 || tathā sattvādiguṇānāṃ kāryaviśeṣanirūpaṇam|| 2 || tathā bhūtapañcakādiguṇapratipādanam|| 3 || maheśvara uvāca| sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvatte śucismite| yajjñātvā na punarmartyaḥ saṃsāreṣu pravartate||

Verse 2

ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः। शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्।

jñānenaiva vimuktāste sāṅkhyāḥ saṃnyāsakovidāḥ| śarīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṅkhyāḥ prāhurnirarthakam|

Verse 3

पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम्। मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान्।।

pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānamiti smṛtam| mūlaprakṛtiravyaktamavyaktājjāyate mahān||

Verse 4

महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम्। इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत।।

mahato'bhūdahaṅkārastasmāttanmātrapañcakam| indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavantyuta||

Verse 5

तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते। इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते। पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया।।

tebhyo bhūtāni pañcāsya śarīraṃ yaiḥ pravartate| iti kṣetrasya saṃkṣepaṃ caturviṃśatiriṣyate| pañcaviṃśatityāhuḥ puruṣeṇeha saṅkhyayā||

Verse 6

सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः। तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः।।

satvaṃ rajastamaśceti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ| taiḥ sṛjatyakhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmakairguṇaiḥ||

Verse 7

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः। विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः।।

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ| vikārāḥ prakṛteścaite veditavyā manīṣibhiḥ||

Verse 8

लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक्। विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु।।

lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak| vistareṇaiva vakṣyāmi tasya vyākhyāmahaṃ śṛṇu||

Verse 9

नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम्। अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम्।।

nityamekamaṇu vyāpi kriyāhīnamahetukam| agrāhyamindriyaiḥ sarvairetadavyaktalakṣaṇam||

Verse 10

अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम्। अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः।।

avyaktaṃ prakṛtirmūlaṃ pradhānaṃ yoniravyayam| avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ||

Verse 11

तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते। तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते।।

tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ tatsadityabhidhīyate| tanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ tanmūlā sṛṣṭiriṣyate||

Verse 12

सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम्।।

satvādayaḥ prakṛtijā guṇāstānprabravīmyaham||

Verse 13

सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः। रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः। अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः।।

sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaśca trayaste sātvikā guṇāḥ| rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaśca rajaso guṇāḥ| aprakāśo bhayaṃ mohastandrī ca tamaso guṇāḥ||

Verse 14

श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः। सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः।।

śraddhā praharṣo vijñānamasaṃmoho dayā dhṛtiḥ| satve pravṛtte vardhante viparīte viparyayaḥ||

Verse 15

कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा। प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः।।

kāmakrodhau manastāpo lobho mohastathāmṛṣā| pravṛddhe parivardhante rajasyetāni sarvaśaḥ||

Verse 16

विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा। तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम्।।

viṣādaḥ saṃśayo mohastandrī nidrā bhayaṃ tathā| tamasyetāni vardhante pravṛddhe hetvahetukam||

Verse 17

एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः। हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः।।

evamanyonyametāni vardhante ca punaḥpunaḥ| hīyante ca tathā nityamabhibhūtāni bhūriśaḥ||

Verse 18

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा। वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा।।

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāyena manasā'pi vā| vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā||

Verse 19

यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत्। वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत्।।

yadā santāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet| vartate raja ityeva tadā tadabhicintayet||

Verse 20

यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत्। अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्।।

yadā sammohasaṃyuktaṃ yadviṣādakaraṃ bhavet| apratārkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet||

Verse 21

समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम्। समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात्।।

samāsātsātviko dharmaḥ samāsādrājasaṃ dhanam| samāsāttāmasaḥ kāmastrivarge triguṇāḥ kramāt||

Verse 22

ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते। राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी।।

brahmādidevasṛṣṭiryā sātvikīti prakīrtyate| rājasī mānavī sṛṣṭistiryagyonistu tāmisī||

Verse 23

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः।।

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ| jaghanyaguṇavṛtactisthā adho gacchanti tāmasāḥ||

Verse 24

देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम्। आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः।।

devamānuṣatiryakṣu yadbhūtaṃ sacarācaram| ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptamebhistribhirguṇaiḥ||

Verse 25

अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः। विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत्।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ| vijñānaṃ ca vivekaśca mahato lakṣaṇaṃ bhavet||

Verse 26

महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः। अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः।।

mahānbuddhirmatiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ| ahaṅkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ||

Verse 27

अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत्। अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते।।

ahaṅkāreṇa bhūtānāṃ sargo nānāvidho bhavet| ahaṅkāranivṛttirhi nirvāṇāyopapadyate||

Verse 28

खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी। महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ।।

khaṃ vāyuragniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī| mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau||

Verse 29

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम्। स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः।।

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam| sparśavatprāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 30

रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः। रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः।।

rūpaṃ pākokṣiṇī jyotiścatvārastejaso guṇāḥ| rasaḥ snehastathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ||

Verse 31

गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः। इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः।।

gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyāste guṇāstrayaḥ| iti sarvaguṇā devi vikhyātāḥ pāñcabhautikāḥ||

Verse 32

गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु। तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः।।

guṇānpūrvasyapūrvasya prāpnuvantyuttarāṇi tu| tasmānnaikaguṇāśceha dṛśyante būtasṛṣṭayaḥ||

Verse 33

उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः। अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे।।

upalabhyāpsu ye gandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ| apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe||

Verse 34

तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः। भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्। प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां

tadgandhatvamapāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ| bhūmirgandhe rase sneho jyotiścakṣuṣi saṃsthitam| prāṇāpānāśrayoḥ vāyuḥ kheṣvākāśaḥ śarīriṇāṃ

Verse 35

केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च। पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम्।।

keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca| pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam||

Verse 36

यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम्। तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम्।।

yatkiñcidapi kāye'smindhātudoṣamalāśritam| tatsarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehairevāsya svāmikam||

Verse 37

बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका। कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा।।

buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣurjihvā'tha nāsikā| karmendriyāṇi vākpāṇipādau meḍhraṃ gudastathā||

Verse 38

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान्।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ| buddhīndriyārthāñjānīyādbhūtebhyastvabhiniḥsṛtān||

Verse 39

वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा। कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः।।

vākyaṃ kriyā gatiḥ prītirutsargaśceti pañcadhā| karmendriyārthāñjānīyātte ca bhūtodbhavā matāḥ||

Verse 40

इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते। प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम्।।

indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate| prārthanālakṣaṇaṃ tacca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam||

Verse 41

नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह। नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः।।

niyuṅkte ca sadā tāni bhūtāni manasā saha| niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ||

Verse 42

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः। भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम्।।

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ| bhūtābhūtavikāraśca śarīramiti saṃsmṛtam||

Verse 43

शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः। शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः।।

śarīrācca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ| śarīriṇaḥ śarīrasya so'ntaraṃ vetti vai muniḥ||

Verse 44

रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम्। अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्।

rasaḥ sparśasca gandhaśca rūpaṃ śabdavivarjitam| aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam|

Verse 45

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम्। यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते।।

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamaramāśritam| yaḥ paśyetparamātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate||

Verse 46

नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि। मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते।।

naivāyaṃ cakṣuṣāṃ grāhyo nāparairindriyairapi| manasaiva pradīptena mahānātmā pradṛśyate||

Verse 47

स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च। वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः।।

sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca| vasatyeko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ||

Verse 48

नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन। इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन।।

naiva cordhvaṃ na tiryakca nādhastānna kadācana| indriyairiva buddhyā vā na dṛśyeta kadācana||

Verse 49

नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी। ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च।।

navadvāraṃ puraṃ gatvā sthito'sau niyato vaśī| īśvaraḥ sarvalokeṣu sthāvarasya carasya ca||

Verse 50

तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम्। बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम्।।

tamevāhuraṇubhyo'ṇuṃ tu mahadbhyo mahattaram| bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvatam||

Verse 51

क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः। एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि।।

kṣetrajñamekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetramathaikataḥ| evaṃ sa vimṛśejjñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdi||

Verse 52

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्। अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम्।।

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān| akartā lepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām||

Verse 53

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate| puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate||

Verse 54

अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः। देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः।।

ajayyo'yamacintyo'yamavyakto'yaṃ sanātanaḥ| dehī tejomayo dehi tiṣṭhatītyapare viduḥ||

Verse 55

ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः। इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः।।

jñānamūṣmā ca vāyuśca śarīre jīvasaṃjñakaḥ| ityete niścitā buddhyā tatraite buddhicintakāḥ||

Verse 56

अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम्। ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम्।।

apare sarvalokāṃśca vyāpya tiṣṭhantamīśvaram| bruvate kecidatraiva tilatailavadāsthitam||

Verse 57

अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः। नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः।।

apare nāstikā mūḍhā hīnatvātsthūlalakṣaṇaiḥ| nāstyātmeti viniścityāprajñāste nirayālayāḥ||

Verse 58

एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम्।।

evaṃ nānāvidhā naiva vimṛśanti maheśvaram||

Verse 59

उमोवाच। भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम्। अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 245 ।।

umovāca| bhagavanbrāhmaṇo loke nityamakṣaramavyayam| astyātmā sarvabhūteṣu hetustatra sudurgamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 245 ||

Verse 60

महेश्वर उवाच। ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते। दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते।।

maheśvara uvāca| ṛṣibhiścāpi devaiśca vyaktameṣa na dṛśyate| dṛṣṭvā tu taṃ mahātmānaṃ punastu na nivartate||

Verse 61

तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम्। इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः। कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः।।

tasmāttaddarśanādeva vindate paramāṃ gatim| iti te kathito devi sāṅkhyadharmaḥ sanātanaḥ| kapilādibhirācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ||