Adhyaya 244

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति जरामरणतारणस्य निर्वाणैकसाध्यत्वोक्त्या तस्य ज्ञानैकसाध्यत्वप्रतिपादनेनेन्द्रियनिग्रहादिना वैराग्यस्य तत्कारणत्वोक्तिः।। 1 ।। महेश्वर उवाच। अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले। शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते।। तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा। ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati jarāmaraṇatāraṇasya nirvāṇaikasādhyatvoktyā tasya jñānaikasādhyatvapratipādanenendriyanigrahādinā vairāgyasya tatkāraṇatvoktiḥ|| 1 || maheśvara uvāca| anudvignamaterjantorasminsaṃsāramaṇḍale| śokavyādhijarāduḥkhairnirvāṇaṃ nopapadyate|| tasmādudvegajananaṃ mano'vasthānapaṃ tathā| jñānaṃ te sampravakṣyāmi tanmūlamamṛtaṃ hi vai||

Verse 3

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।।

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam||

Verse 4

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत्।।

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte| aho duḥkhamiti dhyāyañśokasya padamāvrajet||

Verse 5

द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत्। ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति।।

dravyeṣu samatīteṣu ye śubhāstānna cintayet| tānanādriyamāṇasya śokabandhaḥ praṇaśyati||

Verse 6

सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च। मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः।।

samprayogādaniṣṭasya viprayogātpriyasya ca| mānuṣā mānasairduḥkhaiḥ saṃyujyante'lpabuddhayaḥ||

Verse 7

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते।।

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati| santāpena ca yujyeta taccāsya na nivartate||

Verse 8

उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम्। विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।।

utpannamiha mānuṣye garbhaprabhṛti mānavam| vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca||

Verse 9

तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत्। सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत्।।

tayorekataro mārgo yadyenamabhisaṃnamet| sukhaṃ prāpya na saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret||

Verse 10

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते। अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते।।

doṣadarśī bhavettatra yatra snehaḥ pravartate| aniṣṭenānvitaṃ paśyedyathā kṣipraṃ virajyate||

Verse 11

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः।।

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau| sametya ca vyapeyātāṃ tadvajjñātisamāgamaḥ||

Verse 12

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः। स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्।।

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ| snehastatra na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam||

Verse 13

कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम्। ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः।।

kuṭumbaputradārāṃśca śarīraṃ dhanasañcayam| aiśvaryaṃ svastitā ceti na muhyettatra paṇḍitaḥ||

Verse 14

सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे। तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम्।।

sukhamekāntato nāsti śakrasyāpi triviṣṭape| tatrāpi sumahadduḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham||

Verse 15

सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः।।

sukhasyāntaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham| kṣayā nicayāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ||

Verse 16

संयोगा *********** मरणान्तं च जीवितम्। उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्। अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च।।

saṃyogā *********** maraṇāntaṃ ca jīvitam| ucchrayāṃśca nipātāśca dṛṣṭyā pratyakṣatastrayam| anityamasukhaṃ ceti vyavasyetsarvameva ca||

Verse 17

अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे। नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम्।।

arthānāmārjane duḥkhamārjitānāṃ tu rakṣaṇe| nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthaṃ duḥkhabhājanam||

Verse 18

अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः। राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 244 ।।

arthavantaṃ naraṃ nityaṃ pañcābhighnanti śatravaḥ| rājā coraśca dāyādā bhūtāni kṣaya eva ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 244 ||

Verse 19

अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय। न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम्।।

arthameva hyanarthasya mūlamityavadhāraya| na hyanarthāḥ prabādhante naramartavivarjitam||

Verse 20

अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम्। उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत्।।

arthaprāptirmahadduḥkhamākiñcinyaṃ paraṃ sukham| upadraveṣu cārthānāṃ duḥkhaṃ hi niyataṃ bhavet||

Verse 21

धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते। लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः।।

dhanalobhena tṛṣṇāyā na tṛptirupalabhyate| labdhāśrayo vivardheta samiddha iva pāvakaḥ||

Verse 22

जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम्। सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम्।।

jitvā'pi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ catuḥsāgaramekhalām| sāgarāṇāṃ punaḥ pāraṃ jetumicchatyasaṃśayam||

Verse 23

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः। कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात्।।

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ| kośakāraḥ krimirdevi badhyate hi parigrahāt||

Verse 24

एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च। एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः।।

eko'pi pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ca| ekasminneva rāṣṭre tu sa cāpi nivasennṛpaḥ||

Verse 25

तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति। नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम्।।

tasminrāṣṭre'pi nagaramekamevādhitiṣṭhati| nagare'pi gṛhaṃ caikaṃ bhavettasya niveśanam||

Verse 26

एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च। आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते।।

eka eva pratiṣṭhaḥ syādāvāsastadgṛhe'pi ca| āvāse śayanaṃ caikaṃ niśi yatra pralīyate||

Verse 27

शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते। तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते।।

śayanasyārdhamevāsya striyāścārdhaṃ vidhīyate| tadanena prasaṅgena svalpenaiva hi yujyate||

Verse 28

सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः। एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम्।।

sarvaṃ mameti sammūḍho balaṃ paśyati bāliśaḥ| evaṃ sarvopayogeṣu svalpamasya prayojanam||

Verse 29

तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम्। ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च।।

taṇḍulaprasthamātreṇa yātrā syātsarvadehinām| tato bhūyastaro yogo duḥkhāya tapanāya ca||

Verse 30

नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्। सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

nāsti tṛṣṇāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham| sarvānkāmānparityajya brahmabhūyāya kalpate||

Verse 31

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham||

Verse 32

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।।

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kuṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate||

Verse 33

अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः। आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः। इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम्।।

alābhenaiva kāmānāṃ śokaṃ tyajati paṇḍitaḥ| āyāsaviṭapastīvraḥ kāmāgniḥ karṣaṇāraṇiḥ| indriyārthaiśca sammohya dahatyakuśalaṃ janam||

Verse 34

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति।।

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| nālamekasya paryāptamiti paśyanna muhyati||

Verse 35

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्।।

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham| tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām||

Verse 36

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत्। मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत।।

indriyāṇīndriyārtheṣu naiva dhīro niyojayet| manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya nityamātmani yojayeta||

Verse 37

इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम्। संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात्।।

indriyāṇāṃ visargeṇa doṣamṛcchatyasaṃśayam| saṃniyamya nu tānyeva tataḥ siddhimavāpnuyāt||

Verse 38

षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति। न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः।।

ṣaṇṇāmātmani yuktānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati| na ca pāpairna cānarthaiḥ saṃyujyeta vicakṣaṇaḥ||

Verse 39

अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः। अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि।।

apramattaḥ sadā rakṣedindriyāṇi vicakṣaṇaḥ| arakṣiteṣu teṣvāśu naro narakameti hi||

Verse 40

हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः। अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः।।

hṛdi kāmamayaścitro mohasañcayasambhavaḥ| ajñānarūḍhamūlastu vivitsāpariṣecanaḥ||

Verse 41

रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान्। आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः।।

roṣalobhamahāskandhaḥ purā duṣkṛtasāravān| āyāsaviṭapastīvraśokapuṣpo bhayāṅkuraḥ||

Verse 42

नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः। महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः।।

nānāsaṅkalpapatrāḍhyaḥ pramādātparivardhitaḥ| mahatībhiḥ pipāsābhiḥ samantātpariveṣṭitaḥ||

Verse 43

संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः। नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः।।

saṃrohatyakṛtaprajñe pādapaḥ kāmasambhavaḥ| naiva rohati tatvajñe rūḍho vā chidyate punaḥ||

Verse 44

कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च। दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः।।

kṛcchropāyeṣvanityeṣu niḥsāreṣu phaleṣu ca| duḥkhādiṣu duranteṣu kāmayogeṣu kā ratiḥ||

Verse 45

इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि। पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे।।

indriyeṣu ca jīryatsu cchidyamāne tatā''yuṣi| purastācca sthite mṛtyau kiṃ sukhaṃ paśyatāsukhe||

Verse 46

व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः। नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति।।

vyādhibhiḥ pīḍyamānasya nityaṃ śārīramānasaiḥ| narasyākṛtakṛtyasya kiṃ sukhaṃ maraṇe sati||

Verse 47

सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम्। व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति।।

sañcinvānaṃ tamevārthaṃ kāmānāmavitṛptakam| vyāghraḥ paśumivāraṇye mṛtyurādāya gacchati||

Verse 48

जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः।।

janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ| saṃsāre pacyamānastu pāpānnodvijate janaḥ||

Verse 49

उमोवाच। केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ। यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम्।।

umovāca| kenopāyena martyānāṃ nivartyete jarāntakau| yadyasti bhagavanmahyametadācakṣva māciram||

Verse 50

तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा। रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ।।

tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā| rasāyanaprayogairvā kenātyeti jarāntakau||

Verse 51

महेश्वर उवाच। नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम्। सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि।।

maheśvara uvāca| naitadasti mahābhāge jarāmṛtyunivartanam| sarvalokeṣu jānīhi mokṣādanyatra bhāmini||

Verse 52

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा। मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः।।

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā'pi vā| maraṇaṃ nātitarate vinā muktyā śarīriṇaḥ||

Verse 53

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च। न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना।।

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca| na taranti jarāmṛtyū nirvāṇādhigamādvinā||

Verse 54

ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा। रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ।।

aisvaryaṃ dhanadhānyaṃ ca vidyālābhastapastathā| rasāyanaprayogādvai na taranti jarāntakau||

Verse 55

दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा। स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ।।

dānayajñatapaḥśīlarasāyanavido'pi vā| svādhyāyaniratā vā'pi na taranti jarāntakau||

Verse 56

देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान्। स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः।।

devadānavagandharvakinnaroragarākṣasān| svavaśe kurute kālo na kālasyāstyagocaraḥ||

Verse 57

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः। स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम्।।

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ| sreyaṃ prapadyate dhyānamajasraṃ dhruvamavyayam||

Verse 58

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव। आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम्।।

sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva| āyurādāya martyānāmahorātreṣu santatam||

Verse 59

जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ। आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च।।

jīvitaṃ sarvabhūtānāmakṣayaḥ kṣapayannasau| ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca||

Verse 60

यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत्। गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता।।

yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ bhavet| gādhodake matsya iva kinnu tasya kumāratā||

Verse 61

मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च। तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः।।

maraṇaṃ hi śarīrasya niyataṃ dhruvameva ca| tiṣṭhannapi kṣaṇaṃ sarvaḥ kālasyaiti vaśaṃ punaḥ||

Verse 62

न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः। न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित्।।

na mriyeranna jīryeranyadi syuḥ sarvadehinaḥ| na cāniṣṭaṃ pravarteta śoko vā prāṇinaṃ kvacit||

Verse 63

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति। अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते।।

apramattaḥ pramatteṣu kālo bhūteṣu tiṣṭhati| apramattasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate||

Verse 64

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्। कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः।।

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam| kopi tadveda yatrāsau mṛtyunā nābhivīkṣitaḥ||

Verse 65

वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः। इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति।।

varṣāsvidaṃ kariṣyāmi idaṃ grīṣmavasantayoḥ| iti bālaścintayati antarāyaṃ na budhyati||

Verse 66

इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः। अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति।।

idaṃ me syādidaṃ me syādityevaṃ manasā narāḥ| anavāpteṣu kāmeṣu hriyante maraṇaṃ prati||

Verse 67

कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम्। का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा।।

kālapāśena baddhānāmahanyahani jīryatām| kā śraddhā prāṇināṃ mārge viṣame bhramatāṃ sadā||

Verse 68

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम्। फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम्।।

yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam| phalānāmiva pakvānāṃ sadā hi patanādbhayam||

Verse 69

मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि। एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्।

martyasya kiṃ dhanairdāraiḥ putrairbhogaiḥ priyairapi| ekāhnā sarvamutsṛjya mṛtyostu vaśamanviyāt|

Verse 70

जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च। न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः।।

jāyāmānāṃśca samprekṣya mriyamāṇāṃstathaiva ca| na saṃvegosti cetpuṃsaḥ kāṣṭhalosamo hi saḥ||

Verse 71

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च। विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं क्षणेन गत्वा न निवर्तते च।।

vināśino hyadhruvajīvitasya kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca| vihāya yadgacchati sarvamevaṃ kṣaṇena gatvā na nivartate ca||

Verse 72

एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम्। उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः।।

evaṃ cintayato nityaṃ sarvārthānāmanityatām| udvego jāyate śīghraṃ nirvāṇasya purassaraḥ||

Verse 73

तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः। विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते।।

tenodvegena cāpyasya vimarśo jāyate punaḥ| vimarśo nāma vairāgyaṃ sarvadravyeṣu jāyate||

Verse 74

वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे। मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम्।।

vairāgyeṇa parāṃ śāntiṃ labhante mānavāḥ śubhe| mokṣasyopaniṣaddivyaṃ vairāgyamiti niścitam||

Verse 75

एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः। एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः।।

etatte kathitaṃ devi vairāgyotpādanaṃ vacaḥ| evaṃ sañcintya sañcintya mucyante hi mumukṣavaḥ||