Adhyaya 243

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति नानाधर्मामामपि प्रत्येकं साफल्यकथनेन तेषु मोक्षधर्मस्यैव श्रैष्ठ्यप्रतिपादनम्।। 1 ।। तथा ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वकथनपूर्वकं तत्प्राप्त्युपायकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। देवदेव नमस्तेऽस्तु कालसूदन शङ्कर। लोकेषु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्मया श्रुताः।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati nānādharmāmāmapi pratyekaṃ sāphalyakathanena teṣu mokṣadharmasyaiva śraiṣṭhyapratipādanam|| 1 || tathā jñānasya mokṣasādhanatvakathanapūrvakaṃ tatprāptyupāyakathanam|| 2 || umovāca| devadeva namaste'stu kālasūdana śaṅkara| lokeṣu vividhā dharmāstvatprasādānmayā śrutāḥ||

Verse 2

विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्। श्रुतुमिच्छाम्यहं सर्वमत्र मुह्यति मे मनः।।

viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śāśvataṃ dhruvamavyayam| śrutumicchāmyahaṃ sarvamatra muhyati me manaḥ||

Verse 3

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः। वानप्रस्थं पुनः केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रमम्।।

kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidyajñaphalaṃ dvijāḥ| vānaprasthaṃ punaḥ kecidgārhasthyaṃ kecidāśramam||

Verse 4

राजधर्माश्रयं केचित्केचित्स्वाध्यायमेव च। ब्रह्मचर्याश्रमं केचित्केचिद्वाक्संयमाश्रयम्।।

rājadharmāśrayaṃ kecitkecitsvādhyāyameva ca| brahmacaryāśramaṃ kecitkecidvāksaṃyamāśrayam||

Verse 5

मातरं पितरं केचित्सेवमाना दिवं गताः। अहिंसया परः स्वर्गे सत्येन च महीयते।।

mātaraṃ pitaraṃ kecitsevamānā divaṃ gatāḥ| ahiṃsayā paraḥ svarge satyena ca mahīyate||

Verse 6

आहवेऽभिमुखाः केचिन्निहतास्त्रिदिवं गताः। केचिदुञ्छवृत्ते सिद्धाः स्वर्गमार्गं समाश्रिताः।।

āhave'bhimukhāḥ kecinnihatāstridivaṃ gatāḥ| keciduñchavṛtte siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ||

Verse 7

आर्जवेनापरे युक्ता महतां पूजते रताः। ऋजवो नाकपृष्ठे तु शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः।।

ārjavenāpare yuktā mahatāṃ pūjate ratāḥ| ṛjavo nākapṛṣṭhe tu śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 8

एवं बहुविधैर्लोके धर्मद्वारैः सुसंवृतैः। ममापि मतिराविद्धा मेघलेखेव वायुना।।

evaṃ bahuvidhairloke dharmadvāraiḥ susaṃvṛtaiḥ| mamāpi matirāviddhā meghalekheva vāyunā||

Verse 9

एतस्मिन्संशयस्थाने संशयच्छेदकारि यत्। वचनं ब्रूहि देवेश निश्चयज्ञानसंज्ञितम्।।

etasminsaṃśayasthāne saṃśayacchedakāri yat| vacanaṃ brūhi deveśa niścayajñānasaṃjñitam||

Verse 10

नारद उवाच। एवं पृष्टः स्वया देव्या महादेवः पिनाकधृक्। प्रोवाच मधुरं वाक्यं सूक्ष्ममध्यात्मसंश्रितम्।।

nārada uvāca| evaṃ pṛṣṭaḥ svayā devyā mahādevaḥ pinākadhṛk| provāca madhuraṃ vākyaṃ sūkṣmamadhyātmasaṃśritam||

Verse 11

महेश्वर उवाच। न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि निश्चयम्। एतदेव विशिष्टं ते यत्त्वं पृच्छसि मां प्रिये।।

maheśvara uvāca| nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si niścayam| etadeva viśiṣṭaṃ te yattvaṃ pṛcchasi māṃ priye||

Verse 12

सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्गलोकफलाश्रितः। बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफलाः क्रियाः।।

sarvatra vihito dharmaḥ svargalokaphalāśritaḥ| bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalāḥ kriyāḥ||

Verse 13

यस्मिन्यस्मिंश्च विषये योयो याति विनिश्चयम्। तं तमेवाभिजानाति नान्यं धर्मं शुचिस्मिते।।

yasminyasmiṃśca viṣaye yoyo yāti viniścayam| taṃ tamevābhijānāti nānyaṃ dharmaṃ śucismite||

Verse 14

शृणु देवि समासेन मोक्षद्वारसमनुत्तमम्। एतद्धि सर्वधर्माणां विशिष्टं शुभमव्ययम्।।

śṛṇu devi samāsena mokṣadvārasamanuttamam| etaddhi sarvadharmāṇāṃ viśiṣṭaṃ śubhamavyayam||

Verse 15

नास्ति मोक्षात्परं देवि मोक्ष एव परा गतिः। सुखमात्यन्तिकं श्रेष्ठमनिवृत्तं च तद्विदुः।।

nāsti mokṣātparaṃ devi mokṣa eva parā gatiḥ| sukhamātyantikaṃ śreṣṭhamanivṛttaṃ ca tadviduḥ||

Verse 16

नात्र देवि जरा मृत्युः शोको वा दुःखमेव वा। अनुत्तममचिन्त्यं च तद्देवि परमं सुखम्।।

nātra devi jarā mṛtyuḥ śoko vā duḥkhameva vā| anuttamamacintyaṃ ca taddevi paramaṃ sukham||

Verse 17

ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानं मोक्षज्ञानं विदुर्बुधाः। ऋषिभिर्देवसङ्घैश्च प्रोच्यते परमं पदम्।।

jñānānāmuttamaṃ jñānaṃ mokṣajñānaṃ vidurbudhāḥ| ṛṣibhirdevasaṅghaiśca procyate paramaṃ padam||

Verse 18

नित्यमक्षरमक्षोभ्यमजेयं शाश्वतं शिवम्। विशन्ति तत्पदं प्राज्ञाः स्पृहणीयं सुरोत्तमैः।।

nityamakṣaramakṣobhyamajeyaṃ śāśvataṃ śivam| viśanti tatpadaṃ prājñāḥ spṛhaṇīyaṃ surottamaiḥ||

Verse 19

दुःखादिश्च दुरन्तश्च संसारोयं प्रकीर्तितः। शोकव्याधिजरादोषैर्मरणेन च संयुतः।।

duḥkhādiśca durantaśca saṃsāroyaṃ prakīrtitaḥ| śokavyādhijarādoṣairmaraṇena ca saṃyutaḥ||

Verse 20

यथा ज्योतिर्गणा व्योम्नि विवर्तन्ते पुनःपुनः। तस्य मोक्षस्य मार्गोऽयं श्रुयतां शुभलक्षणे।।

yathā jyotirgaṇā vyomni vivartante punaḥpunaḥ| tasya mokṣasya mārgo'yaṃ śruyatāṃ śubhalakṣaṇe||

Verse 21

ब्रह्मादिस्थावरान्तश्च संसारो यः प्रकीर्तितः। संसारे प्राणिनः सर्वे निवर्तन्ते यथा पुनः।।

brahmādisthāvarāntaśca saṃsāro yaḥ prakīrtitaḥ| saṃsāre prāṇinaḥ sarve nivartante yathā punaḥ||

Verse 22

तत्र संसारचक्रस्य मोक्षो ज्ञानेन दृश्यते। अध्यात्मतत्वविज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते।।

tatra saṃsāracakrasya mokṣo jñānena dṛśyate| adhyātmatatvavijñānaṃ jñānamityabhidhīyate||

Verse 23

ज्ञानस्य ग्रहणोपायमाचारं ज्ञानिनस्तथा। यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु।।

jñānasya grahaṇopāyamācāraṃ jñāninastathā| yathāvatsampravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu||

Verse 24

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि भूत्वा पूर्वं गृहे स्थितः। आनृण्यं सर्वतः प्राप्य ततस्तान्संत्यजेद्गृहान्।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi bhūtvā pūrvaṃ gṛhe sthitaḥ| ānṛṇyaṃ sarvataḥ prāpya tatastānsaṃtyajedgṛhān||

Verse 25

ततः संत्यज्य गार्हस्थ्यं निश्चितो वनमाश्रयेत्।।

tataḥ saṃtyajya gārhasthyaṃ niścito vanamāśrayet||

Verse 26

वने गुरुं समाज्ञाय दीक्षितो विधिपूर्वकम्। दीक्षां प्राप्य यथान्यायं स्ववृत्तं परिपालयेत्।।

vane guruṃ samājñāya dīkṣito vidhipūrvakam| dīkṣāṃ prāpya yathānyāyaṃ svavṛttaṃ paripālayet||

Verse 27

गृह्णीयादप्युपाध्यायान्मोक्षज्ञानमनिन्दितः। द्विविधं च पुनर्मोक्षं साङ्ख्ययोगमिति स्मृतिः।।

gṛhṇīyādapyupādhyāyānmokṣajñānamaninditaḥ| dvividhaṃ ca punarmokṣaṃ sāṅkhyayogamiti smṛtiḥ||

Verse 28

पञ्चविंशतिविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते। ऐश्वर्यं देवसारूप्यं योगशास्त्रस्य निर्णयः। तयोरन्यतरं ज्ञानं शृणुयाच्छिष्यतां गतः।।

pañcaviṃśativijñānaṃ sāṅkhyamityabhidhīyate| aiśvaryaṃ devasārūpyaṃ yogaśāstrasya nirṇayaḥ| tayoranyataraṃ jñānaṃ śṛṇuyācchiṣyatāṃ gataḥ||

Verse 29

नाकालो नाप्यकाषायी नाप्यसंवत्सरोषितः। नासाङ्ख्ययोगो नाश्राद्धं गुरुणा स्नेहपूर्वकम्। समः शीतोष्णहर्षादीन्विषहेत स वै मुनिः।।

nākālo nāpyakāṣāyī nāpyasaṃvatsaroṣitaḥ| nāsāṅkhyayogo nāśrāddhaṃ guruṇā snehapūrvakam| samaḥ śītoṣṇaharṣādīnviṣaheta sa vai muniḥ||

Verse 30

अमृष्यः क्षुत्पिपासाभ्यामुचितेभ्यो निवर्तयेत्। त्यजेत्सङ्कल्पजान्ग्रन्थीन्सदा ध्यानपरो भवेत्।।

amṛṣyaḥ kṣutpipāsābhyāmucitebhyo nivartayet| tyajetsaṅkalpajāngranthīnsadā dhyānaparo bhavet||

Verse 31

कुण्डिकाचमसं शिक्यं छत्रं यष्टिमुपानहौ। चेलमित्येव नैतेषु स्थापयेत्साम्यमात्मनः।।

kuṇḍikācamasaṃ śikyaṃ chatraṃ yaṣṭimupānahau| celamityeva naiteṣu sthāpayetsāmyamātmanaḥ||

Verse 32

गुरोः पूर्वं समुत्तिष्ठेज्जघन्यं तस्य संविशेत्। नैवाविज्ञाप्य भर्तारमावश्यकमपि व्रजेत्।।

guroḥ pūrvaṃ samuttiṣṭhejjaghanyaṃ tasya saṃviśet| naivāvijñāpya bhartāramāvaśyakamapi vrajet||

Verse 33

द्विरह्नि स्नानशाटेन संध्ययोरभिषेचनम्। एककालाशनं चास् विहितं यतिभिः पुरा।।

dvirahni snānaśāṭena saṃdhyayorabhiṣecanam| ekakālāśanaṃ cās vihitaṃ yatibhiḥ purā||

Verse 34

भैक्षं सर्वत्र गृह्णीयाच्चिन्तयेत्सततं निशि। कारणे चापि सम्प्राप्ते न ज्ञाप्येत कदाचन।।

bhaikṣaṃ sarvatra gṛhṇīyāccintayetsatataṃ niśi| kāraṇe cāpi samprāpte na jñāpyeta kadācana||

Verse 35

ब्रह्मिचर्यं वने वासं शौचमिन्द्रियसंयमः। दया च सर्वभूतेषु तस्य धर्मः सनातनः।।

brahmicaryaṃ vane vāsaṃ śaucamindriyasaṃyamaḥ| dayā ca sarvabhūteṣu tasya dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 36

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। आत्मयुक्तः परां बुद्धिं लभते पापनाशिनीम्।।

vimuktaḥ sarvapāpebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ| ātmayuktaḥ parāṃ buddhiṃ labhate pāpanāśinīm||

Verse 37

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्र्हम सम्पद्यते तदा।।

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam| karmaṇā manasā vācā brhama sampadyate tadā||

Verse 38

अनिष्ठुरोऽनहङ्कारो निर्द्वन्द्वो वीतमत्सरः। वीतशोकभयाबाधं पदं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।।

aniṣṭhuro'nahaṅkāro nirdvandvo vītamatsaraḥ| vītaśokabhayābādhaṃ padaṃ prāpnotyanuttamam||

Verse 39

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी समलोष्टाश्मकाञ्चनः। समः शत्रौ च मित्रे च निर्वाणमधिगच्छति।।

tulyanindāstutirmaunī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| samaḥ śatrau ca mitre ca nirvāṇamadhigacchati||

Verse 40

एवं युक्तसमाचारस्तत्परोऽध्यात्मचिन्तकः। ज्ञानाभ्यासेन तेनैव प्राप्नोति परमां गतिम्।।

evaṃ yuktasamācārastatparo'dhyātmacintakaḥ| jñānābhyāsena tenaiva prāpnoti paramāṃ gatim||