Adhyaya 242

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनां मरणस्य स्वाभाविकत्वयत्नसाध्यत्वभेदेन द्वैविध्यकथनपूर्वकं द्वितीयस्य योगादिना शरीरत्यागादिभेदेन चातुर्विध्यकथनेन तस्य महाफलहेतुत्वकथनम्।। 1 ।। कामक्रोधादिना शरीरत्यागस्य नकरभोगहेतुत्वकथनम्।। 2 ।। उमोवाच। भगवन्मानुषाः केचित्कालधर्ममुपस्थिताः। प्राणमोक्षं कथं कृत्वा परत्रि हितमाप्नुयुः।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināṃ maraṇasya svābhāvikatvayatnasādhyatvabhedena dvaividhyakathanapūrvakaṃ dvitīyasya yogādinā śarīratyāgādibhedena cāturvidhyakathanena tasya mahāphalahetutvakathanam|| 1 || kāmakrodhādinā śarīratyāgasya nakarabhogahetutvakathanam|| 2 || umovāca| bhagavanmānuṣāḥ kecitkāladharmamupasthitāḥ| prāṇamokṣaṃ kathaṃ kṛtvā paratri hitamāpnuyuḥ||

Verse 2

महेश्वर उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता। द्विविधं मरणं लोके स्वभावाद्यत्नतस्तथा।।

maheśvara uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā| dvividhaṃ maraṇaṃ loke svabhāvādyatnatastathā||

Verse 3

तयोः स्वभावं नापायं यत्नतः करणोद्भवम्। एतयोरुभयोर्देवि विधानं शृणु शोभने।।

tayoḥ svabhāvaṃ nāpāyaṃ yatnataḥ karaṇodbhavam| etayorubhayordevi vidhānaṃ śṛṇu śobhane||

Verse 4

कल्याकल्यशरीरस्य यत्नजं द्विविधं स्मृतम्। यत्नजं नाम मरणमात्मत्यागो मुमूर्षया।।

kalyākalyaśarīrasya yatnajaṃ dvividhaṃ smṛtam| yatnajaṃ nāma maraṇamātmatyāgo mumūrṣayā||

Verse 5

तत्राकल्यशरीरस्य जरा व्याधिश्च कारणम्। महाप्रस्थानगमनं तथा प्रायोपवेशनम्। जलावगाहनं चैव अग्निचित्यां प्रवेशनम्।।

tatrākalyaśarīrasya jarā vyādhiśca kāraṇam| mahāprasthānagamanaṃ tathā prāyopaveśanam| jalāvagāhanaṃ caiva agnicityāṃ praveśanam||

Verse 6

एवं चतुर्विधः प्रोक्त आत्मत्यागो मुमूर्षताम्। एतेषां क्रमयोगेन विधानं शृणु शोभने।।

evaṃ caturvidhaḥ prokta ātmatyāgo mumūrṣatām| eteṣāṃ kramayogena vidhānaṃ śṛṇu śobhane||

Verse 7

स्वधर्मयुक्तं गार्हस्थ्यं चिरमूढ्वा विधानतः। तत्रानृण्यं च सम्प्राप्य वृद्धो वा व्याधितोऽपि वा।।

svadharmayuktaṃ gārhasthyaṃ ciramūḍhvā vidhānataḥ| tatrānṛṇyaṃ ca samprāpya vṛddho vā vyādhito'pi vā||

Verse 8

दर्शयित्वा स्वदौर्बल्यं सर्वानेवानुमान्य च। सर्वं विहाय बन्धूंश्च क्रमाणां भरणं तथा।।

darśayitvā svadaurbalyaṃ sarvānevānumānya ca| sarvaṃ vihāya bandhūṃśca kramāṇāṃ bharaṇaṃ tathā||

Verse 9

दानानि विधिवत्कृत्वा धर्मिकार्यर्थमात्मनः। अनुज्ञाप्य जनं सर्वं वाचा मधुरया ब्रुवन्।।

dānāni vidhivatkṛtvā dharmikāryarthamātmanaḥ| anujñāpya janaṃ sarvaṃ vācā madhurayā bruvan||

Verse 10

अहतं वस्त्रमाच्छाद्य बद्ध्वा तत्कुशरज्जुना। उपस्पृश्च प्रतिज्ञाय व्यवसायपुरसरम्।।

ahataṃ vastramācchādya baddhvā tatkuśarajjunā| upaspṛśca pratijñāya vyavasāyapurasaram||

Verse 11

परित्यज्य ततो ग्राम्यं धर्मं कुर्याद्यथेप्सितम्। महाप्रस्तानमिच्छेच्चेत्प्रतिष्ठेतोत्तरां दिशम्।।

parityajya tato grāmyaṃ dharmaṃ kuryādyathepsitam| mahāprastānamiccheccetpratiṣṭhetottarāṃ diśam||

Verse 12

भूत्वा तावन्निराहारो यावत्प्राणविमोक्षणम्। चेष्टाहानौ शयित्वाऽपि तन्मनाः प्राणमुत्सृजेत्। एवं पुण्यकृतां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।

bhūtvā tāvannirāhāro yāvatprāṇavimokṣaṇam| ceṣṭāhānau śayitvā'pi tanmanāḥ prāṇamutsṛjet| evaṃ puṇyakṛtāṃ lokānamalānpratipadyate||

Verse 13

प्रायोपवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना नरः। देशे पुण्यतमे श्रेष्ठे निराहारस्तु संविशेत्।।

prāyopaveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā naraḥ| deśe puṇyatame śreṣṭhe nirāhārastu saṃviśet||

Verse 14

अप्राणं तु शुचिर्भूत्वा कुर्वन्दानं स्वशक्तितः। पुण्यं परित्यजेत्प्राणानेष धर्मः सनातनः। एवं कलेवरं त्यक्त्वा स्वर्गलोके महीयते।।

aprāṇaṃ tu śucirbhūtvā kurvandānaṃ svaśaktitaḥ| puṇyaṃ parityajetprāṇāneṣa dharmaḥ sanātanaḥ| evaṃ kalevaraṃ tyaktvā svargaloke mahīyate||

Verse 15

अग्निप्रवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे। कृत्वा काष्ठमयं चित्यं पुण्यक्षेत्रे नदीषु वा।।

agnipraveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe| kṛtvā kāṣṭhamayaṃ cityaṃ puṇyakṣetre nadīṣu vā||

Verse 16

दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। भूत्वा शुचिर्व्यवसितः प्रविशेदग्निसंस्तरम्। सोपि लोकान्यथान्यायं प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्।।

daivatebhyo namaskṛtvā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam| bhūtvā śucirvyavasitaḥ praviśedagnisaṃstaram| sopi lokānyathānyāyaṃ prāpnuyātpuṇyakarmaṇām||

Verse 17

जलावगाहनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे। ख्याते पुण्यतमे तीर्थे निमज्जेत्सुकृतं स्मरन्।।

jalāvagāhanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe| khyāte puṇyatame tīrthe nimajjetsukṛtaṃ smaran||

Verse 18

सोपि पुण्यतमाँल्लोकान्निःसङ्गात्प्रतिपद्यते। ततः कल्यशरीरस्य संत्यागं शृणु तत्वतः।।

sopi puṇyatamā~llokānniḥsaṅgātpratipadyate| tataḥ kalyaśarīrasya saṃtyāgaṃ śṛṇu tatvataḥ||

Verse 19

रक्षार्थं क्षत्रियः श्रेष्ठः प्रजापालनकारणात्। योधानां भर्तृपिण्डार्थं गुर्वर्थं ब्रह्मचारिणाम्।।

rakṣārthaṃ kṣatriyaḥ śreṣṭhaḥ prajāpālanakāraṇāt| yodhānāṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ gurvarthaṃ brahmacāriṇām||

Verse 20

गोब्राह्मणार्थं सर्वेषां प्राणत्यागो विधीयते। स्वराज्यरक्षणार्तं वा कुजनैः पीडिताः प्रजाः।।

gobrāhmaṇārthaṃ sarveṣāṃ prāṇatyāgo vidhīyate| svarājyarakṣaṇārtaṃ vā kujanaiḥ pīḍitāḥ prajāḥ||

Verse 21

मोक्तुकामस्त्यजेत्प्राणान्युद्धमार्गे यथाविधि। सुसन्नद्धो व्यवसितः सम्प्रविश्यापराङ्मुखः। एवं राजा मृतः सद्यः स्वर्गलोके महीयते।।

moktukāmastyajetprāṇānyuddhamārge yathāvidhi| susannaddho vyavasitaḥ sampraviśyāparāṅmukhaḥ| evaṃ rājā mṛtaḥ sadyaḥ svargaloke mahīyate||

Verse 22

तादृशी सुगतिर्नास्ति क्षत्रियस्य विशेषतः। भृत्यो वा भर्तृपिण्डार्थं भर्तृकर्मण्युपस्थिते।।

tādṛśī sugatirnāsti kṣatriyasya viśeṣataḥ| bhṛtyo vā bhartṛpiṇḍārthaṃ bhartṛkarmaṇyupasthite||

Verse 23

कुर्वंस्तत्र तु साहाय्यमात्मप्राणानपेक्षया। स्वाम्यर्थं संत्यजेत्प्राणान्पुण्याँल्लोकान्स गच्छति।।

kurvaṃstatra tu sāhāyyamātmaprāṇānapekṣayā| svāmyarthaṃ saṃtyajetprāṇānpuṇyā~llokānsa gacchati||

Verse 24

स्पृहणीयः सुरगणैस्तत्र नास्ति विचारणा। एवं गोब्राह्मणार्थं वा दीनार्थं वा त्यजेत्तनुम्।।

spṛhaṇīyaḥ suragaṇaistatra nāsti vicāraṇā| evaṃ gobrāhmaṇārthaṃ vā dīnārthaṃ vā tyajettanum||

Verse 25

सोपि पुण्यमवाप्नोति आनृशंस्यव्यपेक्षया। इत्येते जीवितत्यागे मार्गास्ते समुदाहृताः।।

sopi puṇyamavāpnoti ānṛśaṃsyavyapekṣayā| ityete jīvitatyāge mārgāste samudāhṛtāḥ||

Verse 26

कामक्रोधाद्भयाद्वाऽपि यदि चेत्संत्यजेत्तनुम्। सोऽनन्तं नरकं याति आत्महन्तृत्वकारणात्।।

kāmakrodhādbhayādvā'pi yadi cetsaṃtyajettanum| so'nantaṃ narakaṃ yāti ātmahantṛtvakāraṇāt||

Verse 27

स्वभावं मरणं नाम न तु चात्मेच्छया भवेत्। यथा मृतानां यत्कार्यं तन्मे शृणु यथाविधि।।

svabhāvaṃ maraṇaṃ nāma na tu cātmecchayā bhavet| yathā mṛtānāṃ yatkāryaṃ tanme śṛṇu yathāvidhi||

Verse 28

तत्रापि मरणं त्यागो मूढत्यागाद्विशिष्यते। भूमौ संवेशयेद्देहं नरस्य विनशिष्यतः।।

tatrāpi maraṇaṃ tyāgo mūḍhatyāgādviśiṣyate| bhūmau saṃveśayeddehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ||

Verse 29

निर्जीवं वृणुयात्सद्यो वाससा तु कलेवरम्। माल्यगन्धैरलङ्कृत्य सुवर्णेन च भामिनि।।

nirjīvaṃ vṛṇuyātsadyo vāsasā tu kalevaram| mālyagandhairalaṅkṛtya suvarṇena ca bhāmini||

Verse 30

श्मशाने दक्षिणे देशे चिताग्नौ प्रदहेन्मृतम्। अथवा निक्षिपेद्भूमौ शरीरं जीववर्जितम्।।

śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahenmṛtam| athavā nikṣipedbhūmau śarīraṃ jīvavarjitam||

Verse 31

दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च। मुमूर्षूणां प्रशस्तानि विपरीतं तु गर्हितम्।।

divā ca śuklapakṣaśca uttarāyaṇameva ca| mumūrṣūṇāṃ praśastāni viparītaṃ tu garhitam||

Verse 32

औदकं चाष्टकाश्राद्धं बहुभिर्बहुभिः कृतम्। आप्यायनं मृतानां तत्परलोके भवेच्छुभम्। एतत्सर्वं मया प्रोक्तं मानुषाणां हितं वचः।।

audakaṃ cāṣṭakāśrāddhaṃ bahubhirbahubhiḥ kṛtam| āpyāyanaṃ mṛtānāṃ tatparaloke bhavecchubham| etatsarvaṃ mayā proktaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ||