Adhyaya 241

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति प्राणिनां शुभाशुभत्वनिश्चायकलिङ्गकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। मानुषेष्वेव जीवत्सु गतिर्विज्ञायते न वा। यथा शुभगतिर्जीवो नासौ त्वशुभभागिति।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati prāṇināṃ śubhāśubhatvaniścāyakaliṅgakathanam|| 1 || umovāca| mānuṣeṣveva jīvatsu gatirvijñāyate na vā| yathā śubhagatirjīvo nāsau tvaśubhabhāgiti||

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे शंसितुमर्हसि।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 3

महेश्वर उवाच। तदहं ते प्रवक्ष्यामि जीवितं विद्यते यथा। द्विविधाः प्राणिनो लोके दैवमासुरमाश्रिताः।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ te pravakṣyāmi jīvitaṃ vidyate yathā| dvividhāḥ prāṇino loke daivamāsuramāśritāḥ||

Verse 4

मनसा कर्मणा वाचा प्रतिकला भवन्ति ये। तादृशानासुरान्विद्धि मर्त्यास्ते नरकालयाः।।

manasā karmaṇā vācā pratikalā bhavanti ye| tādṛśānāsurānviddhi martyāste narakālayāḥ||

Verse 5

हिंस्राश्चोराश्च धूर्ताश्च परदाराभिमर्शकाः। नीचकर्मरता ये च शौचमङ्गलवर्जिताः।।

hiṃsrāścorāśca dhūrtāśca paradārābhimarśakāḥ| nīcakarmaratā ye ca śaucamaṅgalavarjitāḥ||

Verse 6

शुचिविद्वेषिणः पापा लोकचारित्रदूषकाः। एवं युक्तसमाचारा जीवन्तो नरकालयाः।।

śucividveṣiṇaḥ pāpā lokacāritradūṣakāḥ| evaṃ yuktasamācārā jīvanto narakālayāḥ||

Verse 7

लोकोद्वेगकराश्चान्ये पशवश्च सरीसृपाः। वृक्षाः कण्टकिनो रूक्षास्तादृशान्विद्धि चासुरान्।।

lokodvegakarāścānye paśavaśca sarīsṛpāḥ| vṛkṣāḥ kaṇṭakino rūkṣāstādṛśānviddhi cāsurān||

Verse 8

अपरान्देवपक्षांस्तु शृणु देवि समाहिता।।

aparāndevapakṣāṃstu śṛṇu devi samāhitā||

Verse 9

मनोवाक्कर्मभिर्नित्यमनुकूला भवन्ति ये। तादृशानमरान्विद्धि ते नराः स्वर्गगामिनः।।

manovākkarmabhirnityamanukūlā bhavanti ye| tādṛśānamarānviddhi te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 10

शौचार्जवपरा धीराः परार्थं नाहरन्ति ये। ये समाः सर्वभूतेषु ते नराः स्वर्गगामिनः।।

śaucārjavaparā dhīrāḥ parārthaṃ nāharanti ye| ye samāḥ sarvabhūteṣu te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 11

भयाद्वा वृत्तिहेतोर्वा अनृतं न वदन्ति ये। सत्यं वदन्ति सततं ते नराः स्वर्गगामिनः।।

bhayādvā vṛttihetorvā anṛtaṃ na vadanti ye| satyaṃ vadanti satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 12

धार्मिकाः शौचसम्पन्नाः शुक्ला मधुरवादिनः। नाकार्यं मनसेच्छन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः।।

dhārmikāḥ śaucasampannāḥ śuklā madhuravādinaḥ| nākāryaṃ manasecchanti te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 13

स्वदुःखमिव मन्यन्ते परेषां दुःखवेदनम्। दरिद्रा अपि ये केचिद्याचिताः प्रीतिपूर्वकम्। ददत्येव च यत्किञ्चित्ते नराः स्वर्गगामिनः।।

svaduḥkhamiva manyante pareṣāṃ duḥkhavedanam| daridrā api ye kecidyācitāḥ prītipūrvakam| dadatyeva ca yatkiñcitte narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 14

आस्तिका मङ्गलपराः सततं वृद्धसेविनः। पुण्यकर्मपरा नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः।।

āstikā maṅgalaparāḥ satataṃ vṛddhasevinaḥ| puṇyakarmaparā nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 15

व्रतिनो दानशीलाश्च धर्मशीलाश्च मानवाः।। ऋजवो मृदवो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः।।

vratino dānaśīlāśca dharmaśīlāśca mānavāḥ|| ṛjavo mṛdavo nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 16

गुरुशुश्रूषणपरा देवब्राह्मणपूजकाः। कृजज्ञाः कृतविद्याश्च ते नराः स्वर्गगामिनः।।

guruśuśrūṣaṇaparā devabrāhmaṇapūjakāḥ| kṛjajñāḥ kṛtavidyāśca te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 17

जितेन्द्रिया जितक्रोधा जितमानमदाः स्मृताः। लोभमात्सर्यहीना ये ते नराः स्वर्गगामिनः।।

jitendriyā jitakrodhā jitamānamadāḥ smṛtāḥ| lobhamātsaryahīnā ye te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 18

निर्मा निरहङ्कारः सानुक्रोशाः स्वबन्धुषु। दीनानुकम्पिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः।।

nirmā nirahaṅkāraḥ sānukrośāḥ svabandhuṣu| dīnānukampino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ||

Verse 19

ऐहिकेन तु वृत्तेन पारत्रमनुमीयते। एवंविधा नरा लोके जीवन्तः स्वर्गगामिनः।।

aihikena tu vṛttena pāratramanumīyate| evaṃvidhā narā loke jīvantaḥ svargagāminaḥ||

Verse 20

यदन्यच्च शुभं लोके प्रजानुग्रहकारि च। पशवश्चैव वृक्षाश्च प्रजानां हितकारिणः। तादृशान्देवपक्षस्थानिति विद्धि शुभानने।।

yadanyacca śubhaṃ loke prajānugrahakāri ca| paśavaścaiva vṛkṣāśca prajānāṃ hitakāriṇaḥ| tādṛśāndevapakṣasthāniti viddhi śubhānane||

Verse 21

शुभाशुभप्रयं लोके सर्वं स्थावरजङ्गमम्। दैवं शुभमिति प्राहुरासुरं चाशुभं प्रिये।।

śubhāśubhaprayaṃ loke sarvaṃ sthāvarajaṅgamam| daivaṃ śubhamiti prāhurāsuraṃ cāśubhaṃ priye||