Adhyaya 24

Verse 1

नारदेन गरुडंप्रति विनतायाः कद्रूदास्यनिवेदनम्।। 1 ।। तच्छ्रवणखिन्नेन तेन कद्रूंप्रति स्वमातुर्दास्यान्मोचनयाचना ।। 2 ।। कद्र्वा गरुडंप्रत्यमृतानयने मातुर्दास्यान्मोचनोक्तिः।। 3 ।। भीष्म उवाच। ततः कद्रूर्हसन्ती च विनतां धर्मचारिणीम्। दासीवत्प्रेषयामास सा च सर्वं चकार तत्।।

nāradena garuḍaṃprati vinatāyāḥ kadrūdāsyanivedanam|| 1 || tacchravaṇakhinnena tena kadrūṃprati svamāturdāsyānmocanayācanā || 2 || kadrvā garuḍaṃpratyamṛtānayane māturdāsyānmocanoktiḥ|| 3 || bhīṣma uvāca| tataḥ kadrūrhasantī ca vinatāṃ dharmacāriṇīm| dāsīvatpreṣayāmāsa sā ca sarvaṃ cakāra tat||

Verse 2

न विवर्णा न संक्षुब्धा न च क्रुद्धा न दुःखिता। प्रेष्यकर्म चकारास्या विनता कमलेक्षणा।।

na vivarṇā na saṃkṣubdhā na ca kruddhā na duḥkhitā| preṣyakarma cakārāsyā vinatā kamalekṣaṇā||

Verse 3

इमा दिशश्चतस्रोऽस्याः प्रेष्यभावेन वर्तिताः। अथ स्म वैनतेयं वै बलदर्पौ समीयतुः।।

imā diśaścatasro'syāḥ preṣyabhāvena vartitāḥ| atha sma vainateyaṃ vai baladarpau samīyatuḥ||

Verse 4

तं दर्पवशमापन्नं परिधावन्तमन्तिकात्। ददर्श नारदो राजन्देवर्षिर्दर्पसंयुतम्।।

taṃ darpavaśamāpannaṃ paridhāvantamantikāt| dadarśa nārado rājandevarṣirdarpasaṃyutam||

Verse 5

तमब्रवीच्च देवर्षिर्नारदः प्रहसन्निव। किं दर्पवशमापन्नो न वै पश्यसि मातरम्।।

tamabravīcca devarṣirnāradaḥ prahasanniva| kiṃ darpavaśamāpanno na vai paśyasi mātaram||

Verse 6

बलेन दृप्तः सततमहंमानकृतः सदा। दासीं पन्नगराजस्य मातुरन्तर्गृहे सतीम्।।

balena dṛptaḥ satatamahaṃmānakṛtaḥ sadā| dāsīṃ pannagarājasya māturantargṛhe satīm||

Verse 7

तमब्रवीद्वैनतेयः कर्म किं तन्महामते। जनयित्री मयि सुते जाता दासी तपस्विनी।।

tamabravīdvainateyaḥ karma kiṃ tanmahāmate| janayitrī mayi sute jātā dāsī tapasvinī||

Verse 8

अथाब्रवीदृषिर्वाक्यं दीव्यती विजिता खग। निकृत्या पन्नगेन्द्रस्य मात्रा पुत्रैः पुरा सह।।

athābravīdṛṣirvākyaṃ dīvyatī vijitā khaga| nikṛtyā pannagendrasya mātrā putraiḥ purā saha||

Verse 9

गरुड उवाच। कथं जिता निकृत्या सा भगवञ्जननी मम। ब्रूहि तन्मे यथावृत्तं श्रुत्वा वेत्स्ये ततः परम्।।

garuḍa uvāca| kathaṃ jitā nikṛtyā sā bhagavañjananī mama| brūhi tanme yathāvṛttaṃ śrutvā vetsye tataḥ param||

Verse 10

ततस्तस्य यथावृत्तं सर्वं तन्नारदस्तदा। आचख्यौ भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं पतत्रिणः।।

tatastasya yathāvṛttaṃ sarvaṃ tannāradastadā| ācakhyau bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ patatriṇaḥ||

Verse 11

तच्छ्रुत्वा वैनतेयस्य कोपो हृदि समाविशत्। जगर्हे पन्नगान्सर्वान्मात्रा सह परंतपः।।

tacchrutvā vainateyasya kopo hṛdi samāviśat| jagarhe pannagānsarvānmātrā saha paraṃtapaḥ||

Verse 12

ततस्तु रोषाद्दुःखाच्च तूर्णमुत्पत्यक पक्षिराट्। जगाम यत्र माताऽस्य कृच्छ्रे महति वर्तते।।

tatastu roṣādduḥkhācca tūrṇamutpatyaka pakṣirāṭ| jagāma yatra mātā'sya kṛcchre mahati vartate||

Verse 13

तत्रापश्यत्ततो दीनां जटिलां मलिनां कृशाम्। तोयदेन प्रतिच्छन्नां सूर्याभामिव मातरम्।।

tatrāpaśyattato dīnāṃ jaṭilāṃ malināṃ kṛśām| toyadena praticchannāṃ sūryābhāmiva mātaram||

Verse 14

तस्य दुःखाच्च रोषाच्च नेत्राभ्यामश्रु चास्रवत्। प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च पौरुषे प्रतितस्थुषः।।

tasya duḥkhācca roṣācca netrābhyāmaśru cāsravat| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca pauruṣe pratitasthuṣaḥ||

Verse 15

अनुक्त्वा मातरं किञ्चित्पतत्रिवरपुङ्गवः। कद्रूमेव स धर्मात्मा वचनं प्रत्यभाषत।।

anuktvā mātaraṃ kiñcitpatatrivarapuṅgavaḥ| kadrūmeva sa dharmātmā vacanaṃ pratyabhāṣata||

Verse 16

यदि धर्मेण मे माता जिता यद्यप्यधर्मतः। ज्येष्ठा त्वमसि मे माता धर्मः सर्वः स मे मतः।।

yadi dharmeṇa me mātā jitā yadyapyadharmataḥ| jyeṣṭhā tvamasi me mātā dharmaḥ sarvaḥ sa me mataḥ||

Verse 17

इयं तु मे स्यात्कृपणा मयि पुत्रेऽम्ब दुःखिता। अनुजानीहि तां साधु मत्कृते धर्मदर्शिनि।।

iyaṃ tu me syātkṛpaṇā mayi putre'mba duḥkhitā| anujānīhi tāṃ sādhu matkṛte dharmadarśini||

Verse 18

कद्रूः श्रुत्वास्य तद्वाक्यं वैनतेयस्य धीमतः। उवाच वाक्यं दुष्प्रज्ञा परीता दुःखमूर्च्छिता।।

kadrūḥ śrutvāsya tadvākyaṃ vainateyasya dhīmataḥ| uvāca vākyaṃ duṣprajñā parītā duḥkhamūrcchitā||

Verse 19

नाहं तव न ते मातुर्वैनतेय कथञ्चन। कुर्यां प्रियमनिष्टात्मा मां ब्रवीषि खग द्विजा।।

nāhaṃ tava na te māturvainateya kathañcana| kuryāṃ priyamaniṣṭātmā māṃ bravīṣi khaga dvijā||

Verse 20

तां तदा ब्रुवतीं वाक्यमनिष्टं क्रूरभाषिणीम्। दारुणां सूनृताभिस्तामनुनेतुं प्रचक्रमे।।

tāṃ tadā bruvatīṃ vākyamaniṣṭaṃ krūrabhāṣiṇīm| dāruṇāṃ sūnṛtābhistāmanunetuṃ pracakrame||

Verse 21

गरुड रुवाच। ज्येष्ठा त्वमसि कल्याणि मातुर्मे भामिनि प्रिया। सोदर्यी मम चासि त्वं ज्येष्ठा माता न संशयः।।

garuḍa ruvāca| jyeṣṭhā tvamasi kalyāṇi māturme bhāmini priyā| sodaryī mama cāsi tvaṃ jyeṣṭhā mātā na saṃśayaḥ||

Verse 22

कद्रूरुवाच। 13–24-22x विहङ्गम यथाकामं गच्छ कामगम द्विज। सूनृताभिस्त्वया माता नादासी शक्यमण्डज।।

kadrūruvāca| 13–24-22x vihaṅgama yathākāmaṃ gaccha kāmagama dvija| sūnṛtābhistvayā mātā nādāsī śakyamaṇḍaja||

Verse 23

अमृतं यद्याहरेस्त्वं विहङ्गं जननीं तव। अदासीं मम पश्येमां वैनतेय न संशयः।।

amṛtaṃ yadyāharestvaṃ vihaṅgaṃ jananīṃ tava| adāsīṃ mama paśyemāṃ vainateya na saṃśayaḥ||