Adhyaya 23

Verse 1

कद्र्वा स्ववचनतिरस्कारिणः कांश्चन पुत्रान्प्रति जनमेजयसर्पसत्रे निधनरूपशापदानम्।। 1 ।। कैश्चन सर्पैरुच्चैरश्रवसो वाले स्वाङ्गवेष्टनेन नैल्यसम्पादनम्।। 2 ।। ततः कद्रूचोदनया हयवाले नैल्यदर्शिन्या विनतया तद्दास्याङ्गीकरणम्।। 3 ।। भीष्य उवाच। श्रुत्वा तु वचनं मातुः क्रुद्धायास्ते भुजङ्गमाः। कृच्छ्रेणैवान्वमोदन्त केचिद्धित्वा दिशो गताः।।

kadrvā svavacanatiraskāriṇaḥ kāṃścana putrānprati janamejayasarpasatre nidhanarūpaśāpadānam|| 1 || kaiścana sarpairuccairaśravaso vāle svāṅgaveṣṭanena nailyasampādanam|| 2 || tataḥ kadrūcodanayā hayavāle nailyadarśinyā vinatayā taddāsyāṅgīkaraṇam|| 3 || bhīṣya uvāca| śrutvā tu vacanaṃ mātuḥ kruddhāyāste bhujaṅgamāḥ| kṛcchreṇaivānvamodanta keciddhitvā diśo gatāḥ||

Verse 2

ये प्रतस्थुर्दिशस्तत्र क्रुद्धा तानशपद्भृशम्। भुजङ्गमानां माताऽसौ कद्रूर्वैरकरी तदा।।

ye pratasthurdiśastatra kruddhā tānaśapadbhṛśam| bhujaṅgamānāṃ mātā'sau kadrūrvairakarī tadā||

Verse 3

उत्पत्स्यति हि राजन्यः पाण्डवो जनमेजयः। चतुर्थो धन्विनां श्रेष्ठात्कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात्।।

utpatsyati hi rājanyaḥ pāṇḍavo janamejayaḥ| caturtho dhanvināṃ śreṣṭhātkuntīputrāddhanañjayāt||

Verse 4

स सर्पसत्रमाहर्ता क्रुद्धः कुरुकुलोद्वहः। तस्मिन्सत्रेऽग्निना युष्मान्पञ्चत्वमुपनेष्यति।।

sa sarpasatramāhartā kruddhaḥ kurukulodvahaḥ| tasminsatre'gninā yuṣmānpañcatvamupaneṣyati||

Verse 5

एवं क्रुद्धाऽशपन्माता पन्नगान्धर्मचारिणः। गुरोः परित्यागकृतं नैतदन्यद्भविष्यति।।

evaṃ kruddhā'śapanmātā pannagāndharmacāriṇaḥ| guroḥ parityāgakṛtaṃ naitadanyadbhaviṣyati||

Verse 6

एवं शप्ता दिशः प्राप्ताः पन्नगा धर्मचारिणः। विहाय मातरं क्रुद्धा गता वैरकरीं तदा।।

evaṃ śaptā diśaḥ prāptāḥ pannagā dharmacāriṇaḥ| vihāya mātaraṃ kruddhā gatā vairakarīṃ tadā||

Verse 7

तत्र ये वृजिनं तस्या अनापन्ना भुजङ्गमाः। ते तस्य वाजिनो वाला बभूवुरसितप्रभाः।।

tatra ye vṛjinaṃ tasyā anāpannā bhujaṅgamāḥ| te tasya vājino vālā babhūvurasitaprabhāḥ||

Verse 8

तान्दृष्ट्वा वालधिस्थांश्च पुत्रान्कद्रूरथाब्रवीत्। विनतामथ संहृष्टा हयोसौ दृश्यतामिति।।

tāndṛṣṭvā vāladhisthāṃśca putrānkadrūrathābravīt| vinatāmatha saṃhṛṣṭā hayosau dṛśyatāmiti||

Verse 9

एकवर्णो न वा भद्रे पणो नौ सुव्यवस्थितः। उतकादुत्तरन्तं तं हयं चैव च भामिनि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः।। 23 ।।

ekavarṇo na vā bhadre paṇo nau suvyavasthitaḥ| utakāduttarantaṃ taṃ hayaṃ caiva ca bhāmini|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23 ||

Verse 10

सा त्ववक्रमतिर्देवी विनता जिह्मगामिनीम्। अब्रवीद्भगिनीं किञ्चिद्विहसन्तीव भारत।।

sā tvavakramatirdevī vinatā jihmagāminīm| abravīdbhaginīṃ kiñcidvihasantīva bhārata||

Verse 11

हन्त पश्याव गच्छावः सुकृतो नौ पणः शुभे। दासी वा ते भविष्यामि त्वं वा दासी भविष्यसि।।

hanta paśyāva gacchāvaḥ sukṛto nau paṇaḥ śubhe| dāsī vā te bhaviṣyāmi tvaṃ vā dāsī bhaviṣyasi||

Verse 12

एवं स्थिरं पणं कृत्वा हयं ते तं ददर्शतुः। कृत्वा साक्षिणमात्मानं भगिन्यौ कुरुसत्तम।।

evaṃ sthiraṃ paṇaṃ kṛtvā hayaṃ te taṃ dadarśatuḥ| kṛtvā sākṣiṇamātmānaṃ bhaginyau kurusattama||

Verse 13

सा दृष्ट्वैव हयं मन्दं विनता शोककर्शिता। श्वेतं चन्द्रांशुवालं तं कालवालं मनोजवम्।।

sā dṛṣṭvaiva hayaṃ mandaṃ vinatā śokakarśitā| śvetaṃ candrāṃśuvālaṃ taṃ kālavālaṃ manojavam||

Verse 14

तत्र सा व्रीलिता वाक्यं विनता साश्रुबिन्दुका। उवाच कालवालोऽयं तुरगो विजितं त्वया।।

tatra sā vrīlitā vākyaṃ vinatā sāśrubindukā| uvāca kālavālo'yaṃ turago vijitaṃ tvayā||

Verse 15

दासी मां प्रेषय स्वार्थे यथा कामवशां शुभे। दास्यश्च कामकारा हि भर्तृणां नात्र संशयः।।

dāsī māṃ preṣaya svārthe yathā kāmavaśāṃ śubhe| dāsyaśca kāmakārā hi bhartṛṇāṃ nātra saṃśayaḥ||