Adhyaya 239

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति दानत्रैविध्यात्तत्फलत्रैविध्यादिकथनम्।। 1 ।। तथा दानफलस्य पञ्चविधत्वप्रतिपादनम्।। 2 ।। तथा नानाधर्मतत्फलप्रतिपादनम्।। 3 ।। उमोवाच। एवं कृतस्य धर्मस्य श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो। प्रमाणं फलमानानां तन्मे शंसितुमर्हसि।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati dānatraividhyāttatphalatraividhyādikathanam|| 1 || tathā dānaphalasya pañcavidhatvapratipādanam|| 2 || tathā nānādharmatatphalapratipādanam|| 3 || umovāca| evaṃ kṛtasya dharmasya śrotumicchāmyahaṃ prabho| pramāṇaṃ phalamānānāṃ tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 2

महेश्वर उवाच। प्रमाणकल्पनां देवि दानस्य शृणु भामिनि।।

maheśvara uvāca| pramāṇakalpanāṃ devi dānasya śṛṇu bhāmini||

Verse 3

यत्सारस्तु नरो लोके तद्दानं चोत्तमं स्मृतम्। सर्वदानविधिं प्राहुस्तदेव भुवि शोभने।।

yatsārastu naro loke taddānaṃ cottamaṃ smṛtam| sarvadānavidhiṃ prāhustadeva bhuvi śobhane||

Verse 4

प्रस्थं सारं दरिद्रस्य शतं कोटिधनस्य च। प्रस्थसारस्तु तत्प्रस्थं ददन्महदषाप्नुयात्।।

prasthaṃ sāraṃ daridrasya śataṃ koṭidhanasya ca| prasthasārastu tatprasthaṃ dadanmahadaṣāpnuyāt||

Verse 5

कोटिसारस्तु तां कोटिं ददान्महदवाप्नुयात्। उभयं तन्महत्तच्च फलेनैव समं स्मृतम्।।

koṭisārastu tāṃ koṭiṃ dadānmahadavāpnuyāt| ubhayaṃ tanmahattacca phalenaiva samaṃ smṛtam||

Verse 6

धर्मार्थकामभोगेषु शक्त्यभावस्तु मध्यमम्। स्वद्रव्यादतिहीनं तु तद्दानमधमं स्मृतम्।।

dharmārthakāmabhogeṣu śaktyabhāvastu madhyamam| svadravyādatihīnaṃ tu taddānamadhamaṃ smṛtam||

Verse 7

शृणु दत्तस्य वै देवि पञ्चधा फलकल्पनाम्। आनन्त्यं च महच्चैव समं हीनं हि पातकम्।।

śṛṇu dattasya vai devi pañcadhā phalakalpanām| ānantyaṃ ca mahaccaiva samaṃ hīnaṃ hi pātakam||

Verse 8

तेषां विशेषं वक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता। दुस्त्यजस्य च वै दानं पात्र आनन्त्यमुच्यते।।

teṣāṃ viśeṣaṃ vakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā| dustyajasya ca vai dānaṃ pātra ānantyamucyate||

Verse 9

दानं षङ्गुणयुक्तं तु महदित्यभिधीयते। यथाश्रद्धं तु वै दानं यथार्हं सममुच्यते।।

dānaṃ ṣaṅguṇayuktaṃ tu mahadityabhidhīyate| yathāśraddhaṃ tu vai dānaṃ yathārhaṃ samamucyate||

Verse 10

गुणतस्तु तथा हीनं दानं हीनमिति स्मृतम्। दानं पातकमित्याहुः षड्गुणानां विपर्यये।।

guṇatastu tathā hīnaṃ dānaṃ hīnamiti smṛtam| dānaṃ pātakamityāhuḥ ṣaḍguṇānāṃ viparyaye||

Verse 11

देवलोके महत्कालमान्त्यस्य फलं विदुः। महतस्तु तथा कालं स्वर्गलोके तु पूज्यते।।

devaloke mahatkālamāntyasya phalaṃ viduḥ| mahatastu tathā kālaṃ svargaloke tu pūjyate||

Verse 12

समस्य तु तदा दानं मानुष्यं भोगमावहेत्। दानं निष्फलमित्याहुर्विहीनं क्रियया शुभे।।

samasya tu tadā dānaṃ mānuṣyaṃ bhogamāvahet| dānaṃ niṣphalamityāhurvihīnaṃ kriyayā śubhe||

Verse 13

अथवा म्लेच्छदेशेषु तत्र तत्फलतां व्रजेत्। नरकं प्रेत्य तिर्यक्षु गच्छेदशुभदानतः।।

athavā mlecchadeśeṣu tatra tatphalatāṃ vrajet| narakaṃ pretya tiryakṣu gacchedaśubhadānataḥ||

Verse 14

उमोवाच। अशुभस्यापि दानस्य शुभं स्याच्च फलं कथम्।।

umovāca| aśubhasyāpi dānasya śubhaṃ syācca phalaṃ katham||

Verse 15

महेश्वर उवाच। मनसा तत्वतः शुद्धमानृशंस्यपुरःसरम्। प्रीत्या तु सर्वदानानि दत्त्वा फलमवाप्नुयात्।।

maheśvara uvāca| manasā tatvataḥ śuddhamānṛśaṃsyapuraḥsaram| prītyā tu sarvadānāni dattvā phalamavāpnuyāt||

Verse 16

रहस्यं सर्वदानानामेतद्विद्धि शुभेक्षणे। अन्यानि धर्मकार्याणि शृणु सद्भिः कृतानि च।।

rahasyaṃ sarvadānānāmetadviddhi śubhekṣaṇe| anyāni dharmakāryāṇi śṛṇu sadbhiḥ kṛtāni ca||

Verse 17

आरामदेवगोष्ठानि संक्रमाः कूप एव च। गोवाटश्च तटाकश्च सभा शाला च सर्वशः।।

ārāmadevagoṣṭhāni saṃkramāḥ kūpa eva ca| govāṭaśca taṭākaśca sabhā śālā ca sarvaśaḥ||

Verse 18

पाषण्डावसथश्चैव पानीयं गोतृणानि च। व्याधितानां च भैषज्यमनाथानां च पोषणम्।।

pāṣaṇḍāvasathaścaiva pānīyaṃ gotṛṇāni ca| vyādhitānāṃ ca bhaiṣajyamanāthānāṃ ca poṣaṇam||

Verse 19

अनाथशवसंस्कारस्तीर्थमार्गविशोधनम्। व्यसनाभ्यवपत्तिश्च सर्वेषां च स्वशक्तितः।।

anāthaśavasaṃskārastīrthamārgaviśodhanam| vyasanābhyavapattiśca sarveṣāṃ ca svaśaktitaḥ||

Verse 20

एतत्सर्वं समासेन धर्मकार्यमिति स्मृतम्। तत्कर्तव्यं मनुष्येण स्वशक्त्या श्रद्धया शुभे।।

etatsarvaṃ samāsena dharmakāryamiti smṛtam| tatkartavyaṃ manuṣyeṇa svaśaktyā śraddhayā śubhe||

Verse 21

प्रेत्यभावे लभेत्पुण्यं नास्ति तत्र विचारणा। रूपं सौभाग्यमारोग्यं बलं सौख्यं लभेन्नरः। स्वर्गो वा मानुषे वाऽपि तैस्तैराप्यायते हि सः।।

pretyabhāve labhetpuṇyaṃ nāsti tatra vicāraṇā| rūpaṃ saubhāgyamārogyaṃ balaṃ saukhyaṃ labhennaraḥ| svargo vā mānuṣe vā'pi taistairāpyāyate hi saḥ||

Verse 22

उमोवाच। भगवन्लोकपालेश धर्मस्तु कतिभेदकः। दृश्यते परितः सद्भिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| bhagavanlokapāleśa dharmastu katibhedakaḥ| dṛśyate paritaḥ sadbhistanme śaṃsitumarhasi||

Verse 23

महेश्वर उवाच। शृणु देवि समुद्देशान्नानात्वं धर्मसङ्कटे। धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः।।

maheśvara uvāca| śṛṇu devi samuddeśānnānātvaṃ dharmasaṅkaṭe| dharmā bahuvidhā loke śrutibhedamukhodbhavāḥ||

Verse 24

स्मृतिधर्मश्च बहुधा सद्भिराचार इष्यते।।

smṛtidharmaśca bahudhā sadbhirācāra iṣyate||

Verse 25

देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च। जातिधर्माश्च वै धर्मा गणधर्माश्च शोभने।।

deśadharmāśca dṛśyante kuladharmāstathaiva ca| jātidharmāśca vai dharmā gaṇadharmāśca śobhane||

Verse 26

शरीरकालवैषम्यादापद्धर्मश्च दृश्यते। एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः।।

śarīrakālavaiṣamyādāpaddharmaśca dṛśyate| etaddharmasya nānātvaṃ kriyate lokavāsibhiḥ||

Verse 27

कारणात्तत्रतत्रैव फलं धर्मस्य चेष्यते। तत्कारणसमायोगे लभेत्कुर्वन्फलं नरः।।

kāraṇāttatratatraiva phalaṃ dharmasya ceṣyate| tatkāraṇasamāyoge labhetkurvanphalaṃ naraḥ||

Verse 28

अन्यथा न लभेत्पुण्यमतदर्हः समाविशेत्। एवं धर्मस्य नानात्वं फलं कुर्वल्लँभेन्नरः।।

anyathā na labhetpuṇyamatadarhaḥ samāviśet| evaṃ dharmasya nānātvaṃ phalaṃ kurvalla~bhennaraḥ||

Verse 29

श्रौतस्मार्तस्तु धर्माणां प्राकृतो धर्म उच्यते। इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि।।

śrautasmārtastu dharmāṇāṃ prākṛto dharma ucyate| iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi||