Adhyaya 238

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति श्राद्धविधानादिकथनम्।। 1 ।। उमोवाच। पितृमेधः कथं देव तन्मे शंसितुमर्हसि। सर्वेषां पितरः पूज्याः सर्वसम्पत्प्रदायिनः।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati śrāddhavidhānādikathanam|| 1 || umovāca| pitṛmedhaḥ kathaṃ deva tanme śaṃsitumarhasi| sarveṣāṃ pitaraḥ pūjyāḥ sarvasampatpradāyinaḥ||

Verse 2

महेश्व उवाच। पितृमेधं प्रवक्ष्यामि यथावत्तन्मना शृणु। देशकालौ विधानं च तत्क्रियायाः शुभाशुभम्।।

maheśva uvāca| pitṛmedhaṃ pravakṣyāmi yathāvattanmanā śṛṇu| deśakālau vidhānaṃ ca tatkriyāyāḥ śubhāśubham||

Verse 3

लोकेषु पितरः पूज्या देवतानां च देवताः। शुचयो निर्मलाः पुण्या दक्षिणां दिशमाश्रिताः।।

lokeṣu pitaraḥ pūjyā devatānāṃ ca devatāḥ| śucayo nirmalāḥ puṇyā dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ||

Verse 4

यथा वृष्टिं प्रतीक्षन्ते भूमिष्ठाः सर्वजन्तवः। पितरश्च तथा लोके पितृमेधं शुभेक्षणे।।

yathā vṛṣṭiṃ pratīkṣante bhūmiṣṭhāḥ sarvajantavaḥ| pitaraśca tathā loke pitṛmedhaṃ śubhekṣaṇe||

Verse 5

तस्य देशाः कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा सरस्वती। प्रभासं पुष्करं चेति तेषु दत्तं महाफलम्।।

tasya deśāḥ kurukṣetraṃ gayā gaṅgā sarasvatī| prabhāsaṃ puṣkaraṃ ceti teṣu dattaṃ mahāphalam||

Verse 6

तीर्थानि सरितः पुण्या विविक्तानि वनानि च। नदीनां पुलिनानीति देशाः श्राद्धस्य पूजिताः।।

tīrthāni saritaḥ puṇyā viviktāni vanāni ca| nadīnāṃ pulinānīti deśāḥ śrāddhasya pūjitāḥ||

Verse 7

माघप्रोष्ठपदौ मासौ श्राद्धकर्मणि पूजितौ। पक्षयोः कृष्णपक्षश्च पूर्वपक्षात्प्रशस्यते।।

māghaproṣṭhapadau māsau śrāddhakarmaṇi pūjitau| pakṣayoḥ kṛṣṇapakṣaśca pūrvapakṣātpraśasyate||

Verse 8

अमावास्यां त्रयोदश्यां नवम्यां प्रतिपत्सु च। तिथिष्वेतासु तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः।।

amāvāsyāṃ trayodaśyāṃ navamyāṃ pratipatsu ca| tithiṣvetāsu tuṣyanti datteneha pitāmahāḥ||

Verse 9

पूर्वाह्णे शुक्लपक्षे च रात्रौ जन्मदिनेषु वा। युग्मेष्वहस्सु च श्राद्धं न च कुर्वीत पण्डितः।।

pūrvāhṇe śuklapakṣe ca rātrau janmadineṣu vā| yugmeṣvahassu ca śrāddhaṃ na ca kurvīta paṇḍitaḥ||

Verse 10

एष कालो मया प्रोक्तः पितृमेधस्य पूजितः। यस्मिंश्च ब्राह्म्णं पात्रं पश्येत्कालः स च स्मृतः।।

eṣa kālo mayā proktaḥ pitṛmedhasya pūjitaḥ| yasmiṃśca brāhmṇaṃ pātraṃ paśyetkālaḥ sa ca smṛtaḥ||

Verse 11

अपाङ्क्तेया द्विजा वर्ज्या ग्राह्यास्ते पङ्क्तिपावनाः। भोजयेद्यदि पापिष्ठाञ्श्राद्धेषु नरकं व्रजेत्।।

apāṅkteyā dvijā varjyā grāhyāste paṅktipāvanāḥ| bhojayedyadi pāpiṣṭhāñśrāddheṣu narakaṃ vrajet||

Verse 12

वृत्तश्रुतकुलोपेतान्सकलत्रान्गुणान्वितान्। तदर्हाञ्श्रोत्रियान्विद्धि ब्राह्मणानयुजः शुभे।।

vṛttaśrutakulopetānsakalatrānguṇānvitān| tadarhāñśrotriyānviddhi brāhmaṇānayujaḥ śubhe||

Verse 13

एतान्निमन्त्रयोद्विद्वान्पूर्वेद्युः प्रातरेव वा। तत्र श्राद्धक्रियां पश्चादारभेत यथाविधि।।

etānnimantrayodvidvānpūrvedyuḥ prātareva vā| tatra śrāddhakriyāṃ paścādārabheta yathāvidhi||

Verse 14

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः। त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरा।।

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ| trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarā||

Verse 15

कुतपः खङ्गपात्रं च कुशा दर्भास्तिला मधु। कालशाकं गजच्छाया पवित्रं श्राद्धकर्मसु।।

kutapaḥ khaṅgapātraṃ ca kuśā darbhāstilā madhu| kālaśākaṃ gajacchāyā pavitraṃ śrāddhakarmasu||

Verse 16

तिलानवकिरेत्तत्र नानावर्णान्समन्ततः। अशुद्धं पितृयज्ञश्च तिलैः शुध्यति शोभने।।

tilānavakirettatra nānāvarṇānsamantataḥ| aśuddhaṃ pitṛyajñaśca tilaiḥ śudhyati śobhane||

Verse 17

नीलकाषायवस्त्रं च भिन्नवर्णं नवव्रणम्। हीनाङ्गमशुचिं वाऽपि वर्जयेत्तत्र दूरतः।।

nīlakāṣāyavastraṃ ca bhinnavarṇaṃ navavraṇam| hīnāṅgamaśuciṃ vā'pi varjayettatra dūrataḥ||

Verse 18

कुक्कुटांश्च वराहांश्च नग्नं क्लीबं रजस्वलाम्। आयसं त्रपुसीसं च श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्।।

kukkuṭāṃśca varāhāṃśca nagnaṃ klībaṃ rajasvalām| āyasaṃ trapusīsaṃ ca śrāddhakarmaṇi varjayet||

Verse 19

मांसैः प्रीणन्ति पितरो मुद्गमाषयवैरिह। शशरौरवमांसेन षण्मासं तृप्तिरिष्यते।।

māṃsaiḥ prīṇanti pitaro mudgamāṣayavairiha| śaśarauravamāṃsena ṣaṇmāsaṃ tṛptiriṣyate||

Verse 20

संवत्सरं च गव्येन हविषा पायसेन च। वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी।।

saṃvatsaraṃ ca gavyena haviṣā pāyasena ca| vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī||

Verse 21

आनन्त्याय भवेद्दत्तं खङ्गमांसं पितृक्षये। पायसं सतिलं क्षौद्रं खङ्गमांसेन सम्मितम्।।

ānantyāya bhaveddattaṃ khaṅgamāṃsaṃ pitṛkṣaye| pāyasaṃ satilaṃ kṣaudraṃ khaṅgamāṃsena sammitam||

Verse 22

महाशकलिनो मस्याश्छागो वा सर्वलोहितः। कालशाकमितीत्येव तदानन्त्याय कल्पितम्।।

mahāśakalino masyāśchāgo vā sarvalohitaḥ| kālaśākamitītyeva tadānantyāya kalpitam||

Verse 23

सापूपं सामिषं स्निग्धमाहारमुपकल्पयेत्। उपकल्प्य तदाहारं ब्राह्मणानर्चयेत्ततः।।

sāpūpaṃ sāmiṣaṃ snigdhamāhāramupakalpayet| upakalpya tadāhāraṃ brāhmaṇānarcayettataḥ||

Verse 24

श्मश्रुकर्मशिरः स्नातान्समारोप्यासनं क्रमात्। सुगन्धमाल्याभरणैः स्नग्भिरेतान्विभूषयेत्।।

śmaśrukarmaśiraḥ snātānsamāropyāsanaṃ kramāt| sugandhamālyābharaṇaiḥ snagbhiretānvibhūṣayet||

Verse 25

अलङ्कृत्योपविष्टांस्तान्पिण्डावापं निवेदयेत्।।

alaṅkṛtyopaviṣṭāṃstānpiṇḍāvāpaṃ nivedayet||

Verse 26

ततः प्रस्तीर्य दर्भाणां प्रस्तरं दक्षिणामुखम्। तत्समीपेऽग्निमिद्ध्वा च स्वधां च जुहुयात्ततः। समीपे त्वग्नीषोमाभ्यां पितृभ्यो जुहुयात्तदा।।

tataḥ prastīrya darbhāṇāṃ prastaraṃ dakṣiṇāmukham| tatsamīpe'gnimiddhvā ca svadhāṃ ca juhuyāttataḥ| samīpe tvagnīṣomābhyāṃ pitṛbhyo juhuyāttadā||

Verse 27

तथा दर्भेषु पिण्डांस्त्रीन्निर्वपेद्दक्षिणामुखः। अपसव्यमपाङ्गुष्ठं नामधेयपुरस्कृतम्।।

tathā darbheṣu piṇḍāṃstrīnnirvapeddakṣiṇāmukhaḥ| apasavyamapāṅguṣṭhaṃ nāmadheyapuraskṛtam||

Verse 28

एतेन विधिना दत्तं पितॄणामक्षयं भवेत्। ततो विप्रान्यथाशक्ति पूजयेन्नियतः शुचिः। सदक्षिणं ससम्भारं यथा तुष्यन्ति ते द्विजाः।।

etena vidhinā dattaṃ pitṝṇāmakṣayaṃ bhavet| tato viprānyathāśakti pūjayenniyataḥ śuciḥ| sadakṣiṇaṃ sasambhāraṃ yathā tuṣyanti te dvijāḥ||

Verse 29

यत्र तत्क्रियते तत्र न जल्पन्न जपेन्मिथः। नियम्य वाच्यं देहं च श्राद्धकर्म समारभेत्।।

yatra tatkriyate tatra na jalpanna japenmithaḥ| niyamya vācyaṃ dehaṃ ca śrāddhakarma samārabhet||

Verse 30

ततो निर्वपने वृत्ते तान्पिण्डांस्तदनन्तरम्। ब्राह्मणोऽग्निरजो गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेत्।।

tato nirvapane vṛtte tānpiṇḍāṃstadanantaram| brāhmaṇo'gnirajo gaurvā bhakṣayedapsu vā kṣipet||

Verse 31

पत्नीं वा मध्यमं पिण्डं पुत्रकामो हि प्राशयेत्। आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम्।।

patnīṃ vā madhyamaṃ piṇḍaṃ putrakāmo hi prāśayet| ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam||

Verse 32

तृप्तानुत्थाप्य तान्विप्रानन्नशेषं निवेदयेत्। तच्छेषं बहुभिः पश्चात्सभृत्यो भक्षयेन्नरः।।

tṛptānutthāpya tānviprānannaśeṣaṃ nivedayet| taccheṣaṃ bahubhiḥ paścātsabhṛtyo bhakṣayennaraḥ||

Verse 33

एष प्रोक्तः समासेन पितृयज्ञः सनातनः। पितरस्तेन तुष्यन्ति कर्ता च फलमाप्नुयात्।।

eṣa proktaḥ samāsena pitṛyajñaḥ sanātanaḥ| pitarastena tuṣyanti kartā ca phalamāpnuyāt||

Verse 34

अहन्यहनि वा कुर्यान्मासेमासेऽथवा पुनः। संवत्सरं द्विः कुर्याच्च चतुर्वाऽपि स्वशक्तितः।।

ahanyahani vā kuryānmāsemāse'thavā punaḥ| saṃvatsaraṃ dviḥ kuryācca caturvā'pi svaśaktitaḥ||

Verse 35

दीर्घायुश्च भवेत्स्वस्थः पितृमेधेन वा पुनः। सपुत्रो बहुभृत्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्।।

dīrghāyuśca bhavetsvasthaḥ pitṛmedhena vā punaḥ| saputro bahubhṛtyaśca prabhūtadhanadhānyavān||

Verse 36

श्राद्धदः स्वर्गमाप्नोति निर्मलं विविधात्मकम्। अप्सरोगणसंघुष्टं विरजस्कमनन्तरम्।।

śrāddhadaḥ svargamāpnoti nirmalaṃ vividhātmakam| apsarogaṇasaṃghuṣṭaṃ virajaskamanantaram||

Verse 37

श्राद्धानि पुष्टिकामा वै ये प्रकुर्वन्ति पण्डिताः। तेषां पुष्टिं प्रजां चैव दास्यन्ति पितरः सदा।।

śrāddhāni puṣṭikāmā vai ye prakurvanti paṇḍitāḥ| teṣāṃ puṣṭiṃ prajāṃ caiva dāsyanti pitaraḥ sadā||

Verse 38

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुविनाशनम्। कुलसन्धारकं चेति श्राद्धमाहुर्मनीषिणः।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatruvināśanam| kulasandhārakaṃ ceti śrāddhamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 39

उमोवाच। भगवन्देवदेवेश मृतास्ते भुवि जन्तवः। नानाजातिषु जायन्ते शीघ्रं कर्मवशात्पुनः।।

umovāca| bhagavandevadeveśa mṛtāste bhuvi jantavaḥ| nānājātiṣu jāyante śīghraṃ karmavaśātpunaḥ||

Verse 40

पितरः स्वस्ति ते तत्र कथं तिष्ठन्ति देववत्। पितॄणां कतमो देशः पिण्डानश्नन्ति वै कथम्।।

pitaraḥ svasti te tatra kathaṃ tiṣṭhanti devavat| pitṝṇāṃ katamo deśaḥ piṇḍānaśnanti vai katham||

Verse 41

अन्ने दत्ते मृतानां तु कथमाप्यायनं भवेत्। एवं मया संशयितं भगवन्वक्तुमर्हसि।।

anne datte mṛtānāṃ tu kathamāpyāyanaṃ bhavet| evaṃ mayā saṃśayitaṃ bhagavanvaktumarhasi||

Verse 42

नारद उवाच। एतद्विरुद्धं पृच्छन्त्यां रुद्राण्यां परिषद्भृशम्। बभूव सर्वा मुदिता श्रोतुं हि परमं हितम्।।

nārada uvāca| etadviruddhaṃ pṛcchantyāṃ rudrāṇyāṃ pariṣadbhṛśam| babhūva sarvā muditā śrotuṃ hi paramaṃ hitam||

Verse 43

महेश्वर उवाच। स्थाने संशयितं देवि शृणु कल्याणि तत्वतः। गुह्यानां परमं गुह्यं हितानां परमं हितम्।।

maheśvara uvāca| sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu kalyāṇi tatvataḥ| guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ hitānāṃ paramaṃ hitam||

Verse 44

यथा देवगणा देवि तथा पितृगणाः प्रिये। दक्षिणस्यां दिशि शुभे सर्वे पितृगणाः स्थिताः।।

yathā devagaṇā devi tathā pitṛgaṇāḥ priye| dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe sarve pitṛgaṇāḥ sthitāḥ||

Verse 45

प्रेतानुद्दिश्य या पूजा क्रियते मानुषैरिह। तेन तुष्यन्ति पितरो न प्रेताः पितरः स्मृताः।।

pretānuddiśya yā pūjā kriyate mānuṣairiha| tena tuṣyanti pitaro na pretāḥ pitaraḥ smṛtāḥ||

Verse 46

उत्तरस्यां यथा देवा रमन्ते यज्ञकर्मभिः। दक्षिणस्यां तथा देवि तुष्यन्ति विविधैर्मखैः।।

uttarasyāṃ yathā devā ramante yajñakarmabhiḥ| dakṣiṇasyāṃ tathā devi tuṣyanti vividhairmakhaiḥ||

Verse 47

द्विविधं क्रियते कर्म हव्यकव्यसमाश्रितम्। तयोर्हव्यक्रिया देवान्कव्यमाप्यायते पितॄन्।

dvividhaṃ kriyate karma havyakavyasamāśritam| tayorhavyakriyā devānkavyamāpyāyate pitṝn|

Verse 48

प्रसव्यं मङ्गलैर्द्रव्यैर्हव्यकर्म विधीयते। अपसव्यममङ्गल्यैः कव्यं चापि विधीयते।।

prasavyaṃ maṅgalairdravyairhavyakarma vidhīyate| apasavyamamaṅgalyaiḥ kavyaṃ cāpi vidhīyate||

Verse 49

सदेवासुरगन्धर्वाः पितॄनभ्यर्चयन्ति च। आप्यायन्ते च ते श्राद्धैः पुनराप्याययन्ति तान्।।

sadevāsuragandharvāḥ pitṝnabhyarcayanti ca| āpyāyante ca te śrāddhaiḥ punarāpyāyayanti tān||

Verse 50

अनिष्टा च पितॄन्पूर्वं यः क्रियां प्रकरोति चेत्। रक्षांसि च पिशाचाश्च फलं भोक्ष्यन्ति तस्य तत्।।

aniṣṭā ca pitṝnpūrvaṃ yaḥ kriyāṃ prakaroti cet| rakṣāṃsi ca piśācāśca phalaṃ bhokṣyanti tasya tat||

Verse 51

हव्यकव्यक्रियास्तस्मात्कर्तव्या भुवि मानुषैः। कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं तदन्यत्र न विद्यते।।

havyakavyakriyāstasmātkartavyā bhuvi mānuṣaiḥ| karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ tadanyatra na vidyate||

Verse 52

कव्येन सन्ततिर्दृष्टा हव्ये भूतिः पृथग्विधाः। इति ते कथितं देवि देवगुह्यं सनातनम्।।

kavyena santatirdṛṣṭā havye bhūtiḥ pṛthagvidhāḥ| iti te kathitaṃ devi devaguhyaṃ sanātanam||