Adhyaya 237

Verse 1

महेश्वरेण पार्वतींप्रति यज्ञप्रशंसनम्।। 1 ।। तथा देवानां पूजादिफलकथनम्।। 2 ।। तथा देवानां मनुष्यचिन्तितविज्ञानसामर्थ्यकथनम्।। 3 ।। उमोवाच। भगवन्देवदेवेश विशिष्टं यज्ञमुच्यते। लौकिकं वैदिकं चैव तन्मे शंसितुमर्हसि।।

maheśvareṇa pārvatīṃprati yajñapraśaṃsanam|| 1 || tathā devānāṃ pūjādiphalakathanam|| 2 || tathā devānāṃ manuṣyacintitavijñānasāmarthyakathanam|| 3 || umovāca| bhagavandevadeveśa viśiṣṭaṃ yajñamucyate| laukikaṃ vaidikaṃ caiva tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 2

महेश्वर उवाच। देवतानां तु पूजा या यज्ञेष्वेव समाहिता। यज्ञा वेदेष्वधीताश्च वेदा ब्राह्मणसंयुताः।।

maheśvara uvāca| devatānāṃ tu pūjā yā yajñeṣveva samāhitā| yajñā vedeṣvadhītāśca vedā brāhmaṇasaṃyutāḥ||

Verse 3

इदं तु सकलं दिव्यं दिवि वा भुवि वा प्रिये। यज्ञार्थं विद्धि तत्सृष्टं लोकानां हितकाम्यया।।

idaṃ tu sakalaṃ divyaṃ divi vā bhuvi vā priye| yajñārthaṃ viddhi tatsṛṣṭaṃ lokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 4

एवं विज्ञाय तत्कर्ता सदारः सततं द्विजः। प्रेत्यभावे लभेल्लोकान्ब्रह्मकर्मसमाधिना।।

evaṃ vijñāya tatkartā sadāraḥ satataṃ dvijaḥ| pretyabhāve labhellokānbrahmakarmasamādhinā||

Verse 5

ब्राह्मणेष्वेव तद्ब्रह्म नित्यं देवि समाहितम्। तस्माद्विप्रैर्यथाशास्त्रं विधिदृष्टेन कर्मणा।।

brāhmaṇeṣveva tadbrahma nityaṃ devi samāhitam| tasmādviprairyathāśāstraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā||

Verse 6

यज्ञकर्मि कृतं सर्वं देवता अभितर्पयेत्। ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव यज्ञार्थं प्रायशः स्मृताः।।

yajñakarmi kṛtaṃ sarvaṃ devatā abhitarpayet| brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva yajñārthaṃ prāyaśaḥ smṛtāḥ||

Verse 7

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्वेदेषु परिकल्पितैः। सुशुद्धैर्यजमानैस्च ऋत्विग्भिश्च यथाविधिः। शुद्धैर्द्रव्योपकरणैर्यष्टव्यमिति निश्चयः।।

agniṣṭomādibhiryajñairvedeṣu parikalpitaiḥ| suśuddhairyajamānaisca ṛtvigbhiśca yathāvidhiḥ| śuddhairdravyopakaraṇairyaṣṭavyamiti niścayaḥ||

Verse 8

तथा कृतेषु यज्ञेषु देवानां तोषणं भवेत्। तुष्टेषु सर्वदेवेषु यज्वा यज्ञफलं लभेत्।।

tathā kṛteṣu yajñeṣu devānāṃ toṣaṇaṃ bhavet| tuṣṭeṣu sarvadeveṣu yajvā yajñaphalaṃ labhet||

Verse 9

देवाः सन्तोषिता यज्ञैर्लोकान्संवर्धयन्त्युत। उभयोर्लोकयोर्भूतिर्देवि यज्ञे प्रदृश्यते।।

devāḥ santoṣitā yajñairlokānsaṃvardhayantyuta| ubhayorlokayorbhūtirdevi yajñe pradṛśyate||

Verse 10

तस्माद्यज्वा दिवं गत्वा अमरैः सह मोदते। नास्ति यज्ञसमं दानं नास्ति यज्ञसमो निधिः।।

tasmādyajvā divaṃ gatvā amaraiḥ saha modate| nāsti yajñasamaṃ dānaṃ nāsti yajñasamo nidhiḥ||

Verse 11

सर्वधर्मसमुद्देशो देवि यज्ञे समाहितः। एषा यज्ञकृता पूजा लौकिकीमपरां शृणु।।

sarvadharmasamuddeśo devi yajñe samāhitaḥ| eṣā yajñakṛtā pūjā laukikīmaparāṃ śṛṇu||

Verse 12

देवसत्कारमुद्दिश्य क्रियते लौकिकोत्सवः।।

devasatkāramuddiśya kriyate laukikotsavaḥ||

Verse 13

देवगोष्ठेऽधिसंस्कृत्य चोत्सवं यः करोति वै। यागान्देवोपहारांश्च शुचिर्भूत्वा यथाविधि। देवान्सन्तोषयित्वा स देवि धर्ममवाप्नुयात्।।

devagoṣṭhe'dhisaṃskṛtya cotsavaṃ yaḥ karoti vai| yāgāndevopahārāṃśca śucirbhūtvā yathāvidhi| devānsantoṣayitvā sa devi dharmamavāpnuyāt||

Verse 14

गन्धमाल्यैश्च विविधैः परमान्नेन धूपनैः। बह्वीभिः स्तुतिभिश्चैव स्तुवद्भिः प्रयतैर्नरैः।।

gandhamālyaiśca vividhaiḥ paramānnena dhūpanaiḥ| bahvībhiḥ stutibhiścaiva stuvadbhiḥ prayatairnaraiḥ||

Verse 15

नृत्तैर्वाद्यैश्च गान्धर्वैरन्यैर्दृष्टिविलोभनैः। देवसत्कारमुद्दिश्य कुर्वते ये नरा भुवि।।

nṛttairvādyaiśca gāndharvairanyairdṛṣṭivilobhanaiḥ| devasatkāramuddiśya kurvate ye narā bhuvi||

Verse 16

तेषां भक्तिकृतेनैव सत्कारेणैव पूजिताः। तेनैव तोषं संयान्ति देवि देवास्त्रिविष्टपे।।

teṣāṃ bhaktikṛtenaiva satkāreṇaiva pūjitāḥ| tenaiva toṣaṃ saṃyānti devi devāstriviṣṭape||

Verse 17

मानुषैश्चोपकारैर्वा शुचिभिः सत्परायणैः। ब्रह्मचर्यपरैरेतत्कृतं धर्मफलं लभेत्।।

mānuṣaiścopakārairvā śucibhiḥ satparāyaṇaiḥ| brahmacaryaparairetatkṛtaṃ dharmaphalaṃ labhet||

Verse 18

केवलैः स्तुतिभिर्देवि गन्धमाल्यसमाहितैः। प्रयतैः शुद्धगात्रैस्तु शुद्धदेशे सुपूजिताः। सन्तोषं यान्ति ते देवा भक्तैः सम्पूजितास्तथा।।

kevalaiḥ stutibhirdevi gandhamālyasamāhitaiḥ| prayataiḥ śuddhagātraistu śuddhadeśe supūjitāḥ| santoṣaṃ yānti te devā bhaktaiḥ sampūjitāstathā||

Verse 19

देवान्सन्तोषयित्वैव देवि धर्ममवाप्नुयात्।।

devānsantoṣayitvaiva devi dharmamavāpnuyāt||

Verse 20

उमोवाच। त्रिविष्टपस्था वै भूमौ देवा मानुषचेष्टितम्। कथं ज्ञास्यन्ति विधिवत्तन्मे शंसितुमर्हसि।।

umovāca| triviṣṭapasthā vai bhūmau devā mānuṣaceṣṭitam| kathaṃ jñāsyanti vidhivattanme śaṃsitumarhasi||

Verse 21

महेश्वर उवाच। तदहं तेप्रवक्ष्यामि यथा तैर्विद्यते प्रिये। प्राणिनां तु शरीरेषु अन्तरात्मा व्यवस्थितः।।

maheśvara uvāca| tadahaṃ tepravakṣyāmi yathā tairvidyate priye| prāṇināṃ tu śarīreṣu antarātmā vyavasthitaḥ||

Verse 22

आत्मानं परमं देवमिति विद्धि शुभेक्षणे। आत्मा मनोव्यवस्थानात्सर्वं वेत्ति शुभाशुभम्।।

ātmānaṃ paramaṃ devamiti viddhi śubhekṣaṇe| ātmā manovyavasthānātsarvaṃ vetti śubhāśubham||

Verse 23

आत्मैव देवास्तद्विद्युरव्यग्रमनसा कृतम्। सतां मनोव्यवस्थानाच्छुभं भवति वै नृणाम्।।

ātmaiva devāstadvidyuravyagramanasā kṛtam| satāṃ manovyavasthānācchubhaṃ bhavati vai nṛṇām||

Verse 24

तस्माद्देवाऽभिसम्पूज्या ब्राह्मणानां तथैव च। यज्ञाश्च धर्मकार्याणि गुरुपूजा च शोभने।।

tasmāddevā'bhisampūjyā brāhmaṇānāṃ tathaiva ca| yajñāśca dharmakāryāṇi gurupūjā ca śobhane||

Verse 25

शुद्धगात्रैर्व्रतयुतैस्तन्मयैस्तत्परायणैः। एवं व्यवस्थितैर्नित्यं कर्तव्यमिति निश्चयः।।

śuddhagātrairvratayutaistanmayaistatparāyaṇaiḥ| evaṃ vyavasthitairnityaṃ kartavyamiti niścayaḥ||

Verse 26

एवं कृत्वा शुभाकाङ्क्षी परत्रेह च मोदते। अन्यथा मन आविश्य कृतं न फलति प्रिये। ऋतेऽपि तु मनो देवि अशुभं फलति ध्रुवम्।।

evaṃ kṛtvā śubhākāṅkṣī paratreha ca modate| anyathā mana āviśya kṛtaṃ na phalati priye| ṛte'pi tu mano devi aśubhaṃ phalati dhruvam||